Share | |

AKP’li Yıllarda Türkiye Ekonomisinin Bazı Temel Özellikleri – 3

Yüksek Oranlı Büyüme ve Vahşi Kapitalizm

1 Temmuz günü güzetelerde Türkiye’nin 2011’in ilk çeyreğinde (Ocak, Şubat, Mart ayları) yüzde 11 oranında büyüme kaydederek, dünya büyüme şampiyonu olduğu haberleri çıktı. Bu büyüme oranıyla Türkiye, Çin’i (% 9,7) ve Hindistan’ı (% 7,8) bile geçmişti. Bu yüksek oranlı büyümede etkili olan sektörler % 12,3 oranında büyüyen imalat sanayi, % 14,8 ile inşaat, % 17,2 ile toptan ve perakende ticaret, % 12,2 ile de ulaştırma ve haberleşme sektörleriydi. Haberlere göre, büyümenin asıl motoru Türkiye’de yerleşik hanehalklarının tüketiminin artmasıydı. Gayri Safi Yurtiçi Hasıla (GSYH) ilk çeyrekte 284,9 milyar (eski parayla katrilyon) TL’ye ulaşmıştı. Bu miktarın yüzde 76,6’sı iç tüketimden kaynaklanmıştı.

Fakat diğer yandan, cari açık (Türkiye’nin döviz dengesi) de ürkütücü boyutlarda açık vermişti. İlk üç ayda cari açık, 21,8 milyar dolara ulaşmıştı. Cari açığın oluşmasında en belirleyici kalem olan ithalat/ihracat farkı, yani dış ticaret açığı, Ocak-Mayıs döneminde 43,7 milyar dolar olarak gerçekleşmşti. 2010 yılının aynı dönemindeki dış ticaret açığı ise 22,9 milyar dolar olarak gerçekleşmişti. Böylece geçen yıl ihracatın ithalatı karşılama oranı yüzde 66,3 iken (100 birimlik ithalata karşılık 66,3 birim ihracat yapılmış), 2011’in ilk beş ayında bu oran yüzde 55,4’e düşmüştü.

Uluslararası finans kuruluşları bir yandan Türkiye’nin büyüme performansını “bomba gibi” diyerek överken, bir yandan da ekonominin fazla “ısındığını” (yani büyüdüğünü!), ekonomi soğutulmazsa (yani küçültülmezse!), orta vadede cari açıktan kaynaklanan ciddi sorunlarla karşı karşıya kalınacağı uyarısında bulundular.

Halkçı bir iktisatçı olan Güngör Uras, 1 ve 4 Temmuz tarihli Milliyet gazetesinde meseleyi, durumdan pek bir şey anlamayan “Ayşe hanım teyze”ye açıklıyordu. Bir kere bu “hormonlu büyümey”di; yani büyüme esas olarak iç tüketimden ve ithalattan kaynaklanmıştı. Bu tüketimin finansmanı ise esas olarak yabancı sermaye hareketleriyle karşılanıyordu. Uras, son zamanlarda ekonomik gelişmelere makul şekilde bakan herkes gibi, şu nedensellik zincirini kuruyordu: Türkiye’ye ciddi oranda sıcak para giriyor. Bunun nedeni, Türkiye’nin döviz üzerinden yüzde 8-9 oranında, yani epeyce yüksek net faiz ödemesi. Bu sıcak para, esas olarak üç kanaldan giriyor: i) Hisse senetlerine (borsaya) yatırım yapan yabancı kaynaklar, 54 milyar dolar. ii) Hazine bonosu ve devlet tahviline yatırım yapan yabancı kaynaklar, 42 milyar dolar. iii) Özel sektörün (şirketler ve bankalar) yurtdışından kullandığı krediler.

Yüksek orandaki bu sıcak para girişinin neticesinde Türkiye’de üretimde kullanılan ara mal ithalatını, tüketici, konut vs. kredilerini ve tüketim maddeleri ithalatını finanse edecek bir para bolluğu oluşuyor. Diğer taraftan da, döviz bol olduğundan ucuzluyor. Bunun ikili bir sonucu oluyor: (1) Döviz ucuzladığı için fiyatı düşen (ya da yükselmeyen) ithal tüketim malları hanehalkları tarafından daha fazla satın alınıyor. (2) Sanayiciler, ucuz döviz sayesinde Türkiye’de üretilen değil dışarıdan gelen ara mallarını tercih ediyorlar ve böylece maliyeti düşen ürünlerini yurtiçi ve yurtdışı pazarlarda satabiliyorlar. Büyümenin nedensel açıklaması böyle.

Geriye bu büyümenin nasıl finanse edildiği sorusu kalıyor. 2011 yılının ilk üç ayındaki GSYH, 180,6 milyar dolar olmuş. Güngor Uras bunu 100 birim olarak kabul edelim diyor. TÜİK’in açıkladığı rakamlardan yaptığı hesaplara göre, halkın tüketimi 73,1 birim, devletin tüketimi 9,7 birim. Özel sektör ve kamu sektörünün sabit sermaye yatırımları ise toplam 26,4 birim. Demeki ki (0,8 birimlik stok hariç) ilk üç ayda toplam 108,4 birim harcama (özel ve kamu kesimi tüketimi + yatırımı) yapılmış. Türkiye’nin geliri 100 birim olduğuna göre, gelirden 8,4 birim daha fazla harcama yapılmış ve aradaki fark, yüksek faizle Türkiye’ye çekilen dış kaynaklarla karşılanmış. Bu kaynakların asıl önemli bölümü, özel sektörün yurtdışından borçlandığı kredilerle sağlanmış. Böylece özel sektörün borcu giderek artmış. Özel sektörün borcu kabaca 180 milyar dolara ulaşmış. Bunun 80 milyar doları bankaların, geriye kalan 100 milyar doları ise diğer özel sektör şirketlerinin. Yüksek cari açıkla birlikte özel söktörün borç stoğunun bu kadar yüksek olması, haliyle uluslararası sermayede gün gelip borçlarını tahsil edemeyeceği kaygısı uyandırıyor. İşte bu nedenle, uluslararası finans kurumları Türkiye’den iç talebi kısıcı (!) önlemler almasını talep ediyor.

Şimdi uluslararası finans merkezlerinde beliren kaygıları yatıştırmak ve büyümeyi “sürdürülebilir” kılmak için Türkiye ekonomi bürokrasisi bazı önlemlere başvuruyor. Öncelikle, cari açığı büyüten yurtdışından borçlanmayı azaltmak için Türk bankalarının verdiği kredilerin hacmi daraltılmaya çalışılıyor. Özellikle tüketici, konut vs. kredisi vermeleri zorlaştırılmaya çalışılıyor ki yurtdışından daha az borçlanılsın ve esas olarak ithalattan kaynaklanan cari açık, tüketim harcamaları kısılarak küçültülsün. Uluslararası finans kurumları “Türkiye ekonomisinin soğultulması gerekiyor” derken, işte bunu kast ediyor. Yani ekonomik büyüme yavaşlasın, böylece zaten milli gelirden az pay alan alt ve orta sınıfların payı daha da azalsın.

Fakat Türkiye’nin rekor büyümesini açıklarken Güngör Uras’ın değinmediği çok temel bir boyut daha var: Nasıl oluyor da Türkiye’de sanayiciler, iç ve dış pazarlara sattıkları ürünlerin maliyetini bu kadar düşürebiliyorlar? Dövizin ucuzlaması elbette başlıca etkenlerden birisi. Fakat yüksek işsizlik ve bunun sonucunda işçi ücretlerinin çok düşmesi, çalışma koşullarının da ağırlaşması diğer başlıca etkeni oluşturuyor. Toplumun bir ölçüde orta, esas olarak da üst-orta ve zengin sınıfları yoğun tüketimle büyümeyi sağlarken, emekçi sınıflar ve alt-orta sınıfların yaşam standartları giderek düşüyor.

Yazının bundan sonraki bölümünde, yüksek büyümeyi bir anlamda “finanse eden” işçilerin ve emekçilerin özellikle 2000’li yıllarda gerçek anlamda vahşi kapitalizm koşullarıyla karşı karşıya bulunduklarını göstermeye çalışacağım.

Çalışan Sınıfların Durumu: Vahşi Kapitalizm

Türkiye’de (kriz dönemleri hariç) 2000’li yıllardaki yüksek büyümenin aynı zamanda düşük ücretlerle, önemli bir bölümü kayıt dışı sektörde günde 8 saatten epeyce fazla bir uzunlukta, sürekli olmayan, güvencesiz işlerde çalışanlar tarafından finanse edildiğini daha iyi kavrayabilmek için işgücünün durumuna biraz daha yakından bakalım.

2000’li yıllarda kentlerde ücretlerin düşüklüğünü, kayıtdışı istihdamdaki artışı ve geçici işlerde çalışanların giderek çoğalmasını besleyen ana etken, tarım ve hayvancılığın çöküşüdür. Devlet tarafından daha önce uygulanan destekleme alımları benzeri tarımsal destek politikalarının terk edilmesi ve bunların yerine uygulanmaya başlanan doğrudan gelir desteği politikasının da yetersiz kalmasıyla, tarımsal istihdam kayda değer şekilde azalır. Aşağıdaki tablo, TÜİK verilerine göre, 2000-2010 yılları arasında 1,4 milyonun üzerinde bir nüfusun artık geçinemediği için tarımsal faaliyeti bıraktığını göstermektedir. Bazı çalışmalarda ise 2000’lerin başından bu yana geçimini sağlayamayarak tarımdan kopan emekçi sayısının 2,5 milyon civarında olduğu dile getiriliriyor. [1]

 

2000-2010 yılları arasında tarımsal istihdam verileri (bin olarak)

Yıllar	2000	2001	2002	2003	2004	2005	2006	2007	2008	2009	2010
Tarım	7,103	8,089	7,458	7,385	7,400	6,493	6,088	4,867	5,016	5,254	5,683

Kaynak:TÜİK internet sayfası, www.tuik.gov.tr

Böylece kırsal alandan kopan ve bir şekilde geçimini sağlamak zorunda olan geniş yığınlar, bulabildikleri işlerde çalışmak zorunda kaldılar. Bu işler, doğal olarak, ağırlıklı şekilde kayıt dışı sektörde yoğunlaşıyordu.

Böylece şehirlere göç, ücretli çalışan sayısını kayda değer ölçüde arttırdı. Örneğin 1988 yılında toplam istihdam içinde ücret ve maaş alanların payı yüzde 33,1 iken, bu oran 1995 yılında hemen hemen aynı kaldı (yüzde 33,0). Fakat 2006’da büyük bir artış göstererek yüzde 47,3’ü yükseldi. Son 10 yıllık dönemde yoğun şekilde özelleştirmeler yapıldığını ve kamu söktöründeki personel sayısının ciddi şekilde azaltıldığını düşünürsek, ücretli emeğin toplam çalışanlar içindeki oransal artışı çarpıcıdır.

Fakat tarımdan kopup şehirlere gelen bu insanlar, ağırlıklı olarak kayıtdışı sektörde çalışmak durumunda kaldılar. Yani herhangi bir sosyal güvenlik kuruluşuna kayıtlı olmadan, her bakımdan sallantılı-güvencesiz koşullarda çalıştılar.

Aşağıdaki tablo, 2000-2010 yılları arasında kayıtdışı çalışan farklı kesimlerin (ücretli, kendi hesabına çalışan, işveren vs.) toplam kayıtdışı çalışanlar içinde ağırlığını, sayı olarak göstermektedir. Bizi burada daha çok ilgilendiren esas olarak ücretli çalışanların durumudur. TÜİK istatistikleri, 2006 sonrası için –herhalde ücretli işlerin giderek düzensizleşmesi sonucu geçici işlerde çalışanlarla düzenli işlerde çalışanları ayırt etmekte zorluk çekildiğinden– ücret alanları, “ücretli veya yevmiyeli” şeklinde tek bir başlık altında toplamıştır. 2006 sonrasına ilişkin verilerin bunu göz önüne alarak okunmasında fayda var.

2000-2010 yılları arasında kayıtdışı çalışan farklı kesimlerin toplam kayıtdışı çalışanlar içinde ağırlığı (bin olarak)

Kayıt dışı istihdam	2000	2002	2004	2006	2008	2010
Toplam kayıtdışı çalışanlar	10.925	11.133	11,436	11.752	9.220	9.772
Ücretli çalışanlar	1.236	1.751	2.075	2.583	3.414	3.535
Yevmiyeliler	1.738	1.474	1.681	1.730
İşverenler	169	223	261	350	349	301
Kendi hesabına çalışanlar	3.416	3.309	3.464	3.452	2.893	3.095
Ücretsiz aile işçileri	4.366	4.374	3.955	3.636	2.563	2.841

Not:Türkiye İstatistik Kurumu verileri, 2006 sonrası için kayıtdışı çalışan ücretliler ile yevmiyelilerin sayısını tek bir kalemde toplam olarak gösteriyor.

Kaynak: www.tuik.gov.tr

Burada önemli olan, 2000’li yıllarda ücretli çalışanların toplam sayısındaki yüksek artışa karşın, ücretli işgücüne yeni katılan bu kesimlerin ne kadarının kayıtdışı sektöre yöneldiğidir. Tablodaki rakamları oranlara çevirirsek ücretlilerin (2006 sonrası için de ek olarak yevmiyelilerin) durumuyla ilgili şöyle bir manzarayla karşı karşıya kalıyoruz: 2000 yılında kayıtdışı çalışan ücretliler, kayıtdışı çalışan toplam nüfusun yüzde 14,7’sini oluşturuyordu. 2006’ya geldiğimizde bu oran yüzde 23,4’e çıktı. 2008’de yüzde 37,02; 2010’da ise 36,17 oldu. Sonuç olarak, son yıllarda herhangi bir sosyal güvencesi olmaksızın çalışan ücretlilerin sayısı belirgin şekilde arttı.

2008 ve 2010’da toplam kayıtdışı çalışanların sayısındaki azalma ise, büyük ölçüde tarımın tasfiyesinden kaynaklanıyor. Bunu yukarıdaki tabloda görebiliriz. “Ücretsiz aile işçisi” denilen kesim, ağırlıklı olarak tarımda yer alıyor.

Esnek Çalışma ve Çalışma Süresinin Artması

Türkiye’de 2000’li yıllarda yüksek oranlı büyümeyi finanse eden emekçiler ve işçiler büyük ölçüde kayıtdışı sektörde çalışmakla kalmıyor; neoliberal jargonda “esnek” denilen, kesintili ve düzensiz işlerde inanılmaz derecede uzun süre çalışıyorlar. Bu de “yüksek oranlı büyümeyi” finanse etmenin başka bir biçimi. Çünkü böylece işverenler, örneğin iki vardiya ile belirli sayıda işçi çalıştırmak yerine, daha az sayıda işçiyi 12-13 saat çalıştırarak emek maliyetlerinden büyük tasarruf sağlamış oluyorlar.  

Türkiye’de yasal çalışma süresi haftada 45 saat. Bunun üzerine geçildiğinde işverenlerin fazla mesai ücreti ödemesi gerekiyor. Fazla mesai ücreti ödense de azami çalışma süresi bir işçi için günde en fazla 11 saat olabiliyor.

Bununla birlikte, 90’lardan itibaren büyük ve orta boy işletmelerin ücret maliyetlerini düşürmek için belirli üretim aşamalarını fason olarak yaptırması veya taşeron işletmelere devretmesi, bu yasal düzenlemeleri pratikte büyük ölçüde geçersiz kıldı. Üretimin büyük bölümü, kayıtdışılığın çok yaygın olduğu küçük işletmelerde yapılmaya başlandıkça, işçiler ve genel olarak çalışanlar kendilerine dayatılan koşulları kabul etmek zorunda kaldılar. Hiç kuşkusuz yaygın ve yüksek oranlı işsizliğin “açlıkla terbiye edici” etkisi ve devletin çalışma ilişkilerini çalışanları kollayan yasalara göre denetleme işlevini terk etmesi, bu kabullenmede belirleyici bir rol oynadı. İşçilere dayatılan bu berbat koşullardan birisi de, uzun çalışma saatleri.

Açık söylemek gerekirse, aşağıdaki toblada gösterilen verileri ilk okuduğumda bayağı şaşırmıştım. Ülkemizde vahşi kapitalizm koşullarının bu ölçüde yerleşmiş olduğunu bilmiyordum.

Şimdi karşılaştırma yapmak amacıyla 1994 yılını temel alan ve çalışma saatlerinin 2000’lerde nasıl uzadığını gösteren aşağıdaki verileri inceleyelim.

 

Fiili çalışma sürelerine göre istihdam edilenler (1994-2006, yüzde olarak)

	1-49 saat	50-59 saat	60-71 saat	72 + saat
1994	% 62	% 14	% 15,6	% 7,2
2006	% 48	% 15	% 23,6	% 13,3

Kaynak: Nergis Mütevellioğlu, Sayım Işık,“TürkiyeEmek Piyasasında Neoliberal Dönüşüm”, Küreselleşme,  Kriz ve Türkiye’de Neoliberal Dönüşüm içinde, der. Nergis Mütevellioğlu, Sinan Sönmez, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2009, s. 159-198.

1994’ten bu yana normal denebilecek haftada 49 saate kadar çalışanların oranının yüzde 14 gerilemiş, buna mukabil günde 10 saatten 12 saate kadar çalışanların oranının ise yüzde 8 artmış olması son derece çarpıcıdır. İnsanlık dışı denebilecek şekilde günde 12 saat ve üzeri çalışanların oranının da yaklaşık yüzde 5 artmış olması, aynı zamanda en dipteki çalışanların sayısının belirgin şekilde artmış olduğunu gösteriyor.

Son olarak, aşırı uzun çalışmanın sektörel dağılımına ait verileri sunabiliriz. Aşırı uzun çalışmada tarımın payı yüzde 13, sanayinin yüzde 27 ve hizmetler sektörünün payı ise yüzde 60’dır.

İş Kazaları, Meslek Hastalıkları: Ölenler ve Çalışamaz Duruma Gelenler

2000’li yıllarda üretimin ağırlıklı olarak, her türlü devlet ve sendika denetiminden uzak küçük işyerlerine kaymasıyla birlikte çalışma saatlerinin aşırı uzaması, beraberinde iş kazaları ve meslek hastalıkları yüzünden zarar gören işçilerin sayısında büyük bir artışa yol açtı. Hiç kuşkusuz işçilerin giderek artan bir bölümünün taşeron firmalarda çalışmaya zorlanması, taşeron firmaların ise genç, deneyimsiz ve eğitimsiz işçileri tercih etmesi, üstelik çalıştırdığı işçileri sürekli değiştirmesinin bu artışta önemli bir payı oldu. Herhangi bir yasal denetim altında olmayan bu türden taşeron firmalar işçilerine (herhalde bunun maliyetinden kurtulmak için) gerçek anlamda bir iş eğitimi de vermediler. Böylece ülkemizde büyümenin, bir başka deyişle tüketim ve ihracat mallarını daha ucuza üretmenin fisansmanı, inanılmaz sayıda işçinin ölmesi ve sakat kalması pahasına gerçekleşti.

Türkiye’de 1999’da işverenlerce SSK’ya bildirilen verilere göre, iş kazası ve meslek hastalıkları vakaları toplam 74.847 idi. Bu kazalarda 1.173 işçi yaşamını kaybetmiş, 1.818 işçi ise sürekli iş göremez hale gelmişti. 2006’da ise sadece bildirilen iş kazalarının toplamı, 79.027 vakaya ulaştı. Kazalarda yaşamını yitirenlerin sayısı 1.592 kişiye yükselirken, sürekli iş göremez hale gelen işçi sayısı 67.360’a ulaştı. [2]

Bir başka deyişle, hem çalışma saatleri açısından hem de iş kazaları sonucunda ölen veya sürekli iş göremez hale gelen işçi sayısı açısından baktığımızda, 2000’li yıllarda Türkiye’de, Sanayi Devrimi İngilteresi’ndeki vahşi kapitalizmi andıran çalışma koşullarının hâkim olmaya başladığını söyleyebiliriz.

Türkiye’de 2000’li Yıllarda Üretim ve Verimlilik Artarken, İstihdam ve Reel Ücretlerin Gerilemesi

İşgücünün çalışma koşulları ile büyüme arasındaki ilişkinin çeşitli veçhelerini, daha genel bir değerlendirme içinde bir araya getirerek yazıyı sonlandırabiliriz. Yazının başlarında, Türkiye’de 2000’li yıllarda (2001 krizi ve küresel krizin ağır denebilecek yansımalarının olduğu 2008-9 dönemi hariç) yaşanan yüksek oranlı büyümenin, izlenen döviz kuru politikası ve bol miktarda giriş yapan uluslararası sermaye akımları nedeniyle sağlıksız veya G. Uras’ın tabiriyle “hormonlu” bir büyüme olduğunu vurgulamaya çalışmıştık. Ucuz dövizle yapılan ithalatın ve uluslararası sermaye akımlarının, iç talebi ve ucuz ara malları ithalatına dayalı sanayi üretimini kışkırtan bir etkide bulunduğuna değinmiştik. Bununla birlikte, bu şartlar altında gerçekleşen büyümenin, artan cari açık ve dış borçlanma nedeniyle sürdürülemez olduğunun altını çizmiştik.

Bu görüşler, aka-akım medyayı biraz yakından izleyince herkesin fark edebileceği “makro göstergelere” dayanıyor. Diğer yandan meselenin bir de,  ana-akım medyada pek yer almayan, ancak muhalif iktisatçıların çalışmalarında karşılaşabildiğimiz toplumsal bir boyutu var.

Yukarıda söz etmeye çalıştığımız gibi, bu yıllarda tarımın çökmesi, peşinden milyonlarca insanın kentlere göç ederek kayıtdışı ve güvencesiz işlerde çalışmaya mahkûm edilmesi, ülkemizde son 10 yıllık dönem boyunca yakalanan büyümenin neyin pahasına gerçekleştiğini bir ölçüde ortaya koyuyor. Başta kentlere göç edenler olmak üzere (ki aslında bu göç hareketi, 90’lı yıllardaki Kürt savaşı sırasında milyonlarca Kürdün köylerinin boşaltılmasıyla başlamıştı), krizler nedeniyle işlerini kaybedenler veya işgücüne yeni katılan genç işçiler, aynı ücretlerle giderek daha uzun süreler çalıştırıldılar. Düşük ücret, kayıtdışı olduğu için ücret maliyetlerini düşürmek amacıyla çalışanların kolayca işten çıkarılması, çalışanlara “maliyetli” güvenlik önlemleri alınmaksızın aşırı uzun çalışma saatlerinin dayatılması... bütün bunlar bir araya gelince, hem sanayi üretimi arttı hem sanayi üretiminde verimlilik yükseldi hem de bu sayede ürünler daha “ucuza” üretilebildi. Başka bir ifadeyle, çalışan başına üretilen çıktı miktarı gayet çarpıcı bir şekilde yükseldi. Elbette bu yükseliş üretim birimlerindeki teknolojik yenilenmeden ziyade, aynı işçinin daha uzun süreler çalıştırılmasından kaynaklandı.

Diğer yandan, yine bu faktörlerin sonucu olarak üretim ve üretim verimliliği yükselirken, istihdam ciddi bir artış göstermedi, hatta 1990’ların sonuna göre geriledi. Çalışma yaşamında 12 Eylül düzeninin pek değişmeden devam etmesi sayesinde, sendikal hareket giderek zayıfladı ve tabarı daraldı. Sonuçta çalışma koşullarının ağırlaşmasının yanı sıra, yüksek büyüme oranlarına rağmen, işçilerin gerçek ücretleri 2000’li yıllarda, 1990’ların son yıllarına göre geriledi. Yani işçiler ve emekçiler artan milli gelirden giderek daha az pay almaya başladılar.

Aşağıdaki tablo, değindiğim bu son verileri bir araya getiriyor. 1997 yılı baz alındığında, 1998-2006 yılları arasında imalat sanayinde üretimde, istihdamda, verimlilikte ve reel ücretlerdeki gelişmeleri özetliyor. Uğraşmama rağmen TÜİK verilerine dayanarak bu tabloyu güncelleyemedim. Sanıyorum bunda TÜİK verilerinin hükümet yanlısı ve sağlıksız olmasının önemli bir payı var.

Son dönemde büyüme ve çalışanların durumu arasındaki ilişki tabloda gayet açık seçik şekilde görülebiliyor.

1998-2006 yılları arasında imalat sanayinde üretim, istihdam, verimlilik ve reel ücretler arasındaki İlişki (1997 = 100 olarak kabul edilmiştir).

Yıllar	İmalat Sanayi Üretimi	İmalat Sanayi Üretiminde Çalışanlar	Üretimde Çalışılan Saat Başına Verimlilik	Reel Ücret (Üretimde Çalışılan Saat Başına)
1998	100,1	100,2	100,0	99,7
1999	95,9	91,2	105,2	110,7
2000	102,1	89,1	114,5	111,3
2001	92,4	81,7	113,1	95,1
2002	102,5	82,2	124,6	90,0
2003	112,0	83,7	133,8	88,3
2004	123,7	85,4	144,8	90,5
2005	129,6	84,8	152,9	92,3
2006	136,8	84,2	162,4	93,1

Kaynak: Bağımsız Sosyal Bilimciler, 2008 Kavşağında Türkiye: Siyaset, İktisat, Toplum, Yordam Kitap,2008, s. 97-98. E-kitap versiyonu için bkz:

www.bagimsizsosyalbilimciler.org/Yazilar_BSB/BSB2008.pdf

Önce verilere ilişkin bir noktaya dikkat çekelim. Kitabın yazarları, istihdam verilerinin bu kadar düşük olmasının şaşırtıcı olduğunu ve TÜİK’in başka yöntemlerle elde ettiği verilerle çeliştiğini belirtiyorlar. İstihdamın daha yüksek olmasının daha büyük bir olasılık olduğunu; burada görülmeyen istihdamın, imalat sanayi üretiminin bir bölümünün kayıtdışı sektöre ve taşeron firmalara doğru kaymasından kaynaklandığı tahmininde bulunuyorlar.

İkinci bir husus olarak da, dördüncü sütünda gösterilen yüksek verimlilik artışlarını bu kadar düşük bir istihdamla yakalamanın çok inandırıcı olmadığını ifade ediyorlar. Burada da yine TÜİK’in bu verileriyle, hanehalkı anketlerinden elde ettiği veriler arasında bir tutarsızlık bulunuyor. Kitabın yazarları, bu tutarsızlığın da büyük olasılıkla sağlıklı verilerin derlenemediği kayıtdışı ve taşeron firmalar sektörünün büyümesinden –dolayısıyla imlat üretimi bir ölçüde bu sektöre kaydığı kaydığı için kayıtdışı sektördeki istahdam artışının hesaba katılmamasından– kaynaklanabileceği görüşündeler.

Verilere ilişkin bu değerlendirmelerden şu sonuca varabiliriz: Muhtemelen imalat sanayindeki istihdam yukarıdaki tabloda gösterilenden daha fazla artmış ve bu artış kayıtdışı, taşeron firmaların faaliyet gösterdiği sektörde gerçekleşmiş. Diğer yandan, eğer istihdam daha fazla artmışsa, tabloda gösterilen verimlilik artışları da gerçekte daha düşük bir düzeyde gerçekleşmiş.

Yine de, bu düzeltmeleri dikkate alsak bile, yukarıdaki tablo bize şunu söylüyor: 1997 yılı baz alındığında, 2001 krizi hariç, imalat sanayi üretimi düzenli bir artış gösteriyor. Buna karşın, istihdam ya yerinde sayıyor veya çok az artıyor. Yani üretim artışının ciddi ölçüde gerisinde kalıyor. Bu durum, “istihdam yaratmayan büyüme” olgusuna işaret ediyor. İstihdamdaki gerilemeye veya sınırlı artışa karşın, bir işçinin saat başına ürettiği çıktı, yani verimlilik ciddi şekilde artıyor. Bu da, işçilerin daha uzun süreler çalıştırıldığını ortaya doğruluyor. Son olarak beşinci sütun bize, üretimin ve verimliliğin ciddi oranda bir artış kaydetmesine karşın, imalat sanayi işçilerinin reel (enflasyondan arındırınmış) ücretlerinin gerilediğini gösteriyor. Böylece en baştaki tezimize geri dönmüş oluyoruz: Çalışanlar, ağır, güvencesiz ve uzun çalışma koşulları ve düşük ücretlerle yüksek oranlı büyümeyi finanse ediyorlar. Ortaya çıkan büyümeden de giderek daha az pay alıyorlar.

 

---