Anayasa Değişikliği ve Kürt Sorunu Etrafındaki Gelişmeler Hakkında – I

İki eksende meydana gelen gelişmelerin son haftalara damgasını vurduğunu söyleyebiliriz. Birincisi, AKP’nin kapatılma tehdidinden kurtulmak, daha ilerisi için öngördüğü anayasa değişikliklerini yapabilmek ve Ergenekon benzeri operasyonları ulusalcı-Kemalist yargı bürokrasisine takılmadan yürütebilmek için hazırladığı anayasa değişiklik paketiydi. Diğeri ise, baharın gelmesiyle birlikte Kürt bölgesinde operasyonların yoğunlaşması ve derin devletin yeniden faaliyetlerini tırmandırdığını gösteren insan hakları ihlallerindeki artıştı.

Yazımın bu bölümünde yalnızca anayasa değişiklik paketi üzeride duracağım ve Kürt sorunu etrafındaki gelişmelere bir sonraki yazımda değinmeye çalışacağım.

Anayasa değişiklik paketinin içeriği kamuoyunda epeyce ayrıntılı olarak tartışıldı. Burada sadece üç önemli konudaki değişiklik önerisi üzerinde kısaca durabiliriz.

Birinci önemli değişiklik önerisi, siyasi partilerin kapatılmasının zorlaştırılması. Eskiden Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı iddianame hazırlıyor ve doğrudan Anayasa Mahkemesi’ne gönderebiliyordu. Anayasa Mahkemesi üyeleri dar bir yargı oligarşisi içinden seçildiği için de (buna aşağıda değineceğiz), AKP hakkında bile kapatma davası kolaylıkla açılabiliyordu.

Şu anda Meclis’te görüşülmekte olan değişiklik önerisi Başsavcılık ile Anayasa Mahkemesi’nin arasına TBMM’yi sokuyor. İddianamenin davaya dönüşebilmesini, Meclis’te grubu bulunan her siyasi partinin beşer üye vereceği bir komisyonun iznine bağlıyor. Komisyon üçte iki çoğunlukla izin verdiği takdirde Anayasa Mahkemesi dava açabiliyor.

Bu değişiklik parti kapatma girişimlerinin akıbetini nesnel ve hukuki ilkelere bağlamak yerine, siyasi partilerin inisiyatifine ve aralarında oluşabilecek dengelere bağlıyor. Örneğin, parti kapatmak için şiddet eylemleriyle ve şiddet uygulayan örgütle organik ilişki içinde olmayı öngören Venedik Kriterleri’ne yer verilmiyor. Böylece BDP gibi partilerin kapatılması için bir zemin korunmuş oluyor. Fakat yine de bu değişikliğin önemli bir adım olduğu söylenebilir: CHP, MHP gibi partiler güya parti kapatmalardan yana görünmüyor ve Anayasa Mahkemesi’nin (“Yüce Mahkeme”) kararının arkasına sığınıyordu. Şimdi “rejimi tehdit eden” partilerin kapatılmasını sağlamak için bu tür anti-demokratik yaptırımların altına imza atmak zorunda kalacaklar. Bu değişikliğin referandumla kabul edilmesi halinde Türkiye’de bir dönemin kapanacağını söyleyebiliriz. En azından sistem içinde bir reform programının şu ya da bu ölçüde taşıyıcılığını yapmaya soyunan AKP gibi partiler hakkında dava açmak artık neredeyse imkânsız olacak.

Diğer önemli değişiklik ise bilindiği gibi, partileri kapatma davalarına bakan, Meclis’ten geçen yasa ve anayasa değişikliklerini inceleyen Anayasa Mahkemesi’nin bileşimiyle ilgili. 12 Eylül’ün miras bıraktığı “atanmışlar oligarşisi”nin gayet önemli bir ayağını oluşturan mahkeme üyeleri daha önce şöyle bir mekanizmayla seçiliyordu: On bir asil üyenin yedisi –kendileri de doğrudan veya dolaylı olarak Anayasa Mahkemesi, Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu (HSYK) ve nihayet Cumhurbaşkanı tarafından seçilen– Yargıtay (iki asil üye kontenjanı), Danıştay (bir asil üye kontenjanı), Askeri Yargıtay (bir asil üye kontenjanı), Askeri Yüksek İdare Mahkemesi (bir asil üye kontenjanı) ve Sayıştay’ın (bir asil üye kontenjanı) göstereceği adaylar arasından Cumhurbaşkanı tarafından seçiliyordu. Böylece zaten oy çokluğu garanti altına alınmış olunuyordu. Geriye kalan dört asil üyenin birisi YÖK’ün göstereceği adaylar arasından yine Cumhurbaşkanı tarafından, diğer üçü de üst kademe yöneticileri ile avukatlar arasından doğrudan Cumhurbaşkanı eliyle seçiliyordu. Elbette sistem Kenan Evren benzeri bir cumhurbaşkanı için dizayn edilmişti.

AKP’nin değişiklik önerisi Anayasa Mahkemesi’nin tabanını genişletiyor ve çeşitlendiriyor. Üye sayısını 19’a çıkartıyor. Yüksek yargıdan sadece altı üye seçiliyor (Yargıtay’dan üç, Danıştay’tan iki, Askeri Yüksek İdare Mahkemesi’nden bir). Sınırlı da olsa ilk kez Meclis, mahkeme üyelerinin seçiminde inisiyatif alıyor. Mahkeme üyelerinin ikisi Sayıştay’ın kendi üyeleri arasından göstereceği adaylar arasından; birisi ise baro başkanlarının avukatlar arasından göstereceği adaylar arasından TBMM tarafından seçilecek. Üç üye YÖK’ün göstereceği adaylar arasından, beş üye de üst kademe yöneticiler, serbest avukatlar ve Anayasa Mahkemesi raportörleri arasından yine Cumhurbaşkanı tarafından seçilecek. Ve son olarak Cumhurbaşkanı iki üyeyi yüksek öğrenimli TC vatandaşları arasından seçilecek.

Mevcut siyasi dengeler açısından bakıldığında Meclis’te çoğunluğu bulunan, YÖK’te denetim kurmuş ve yine Cumhurbaşkanlığını elinde tutan AKP’nin, Anayasa Mahkemesi’nde yüksek yargıyı göreli olarak etkisizleştireceği rahatlıkla söylenebilir.

Peki bu seçim sistemi gerçekten demokratik mi? Elbette değil. Konjonktüre göre hazırlanmış olan değişiklik önerisi, Cumhurbaşkanı’nın belirleyici konumuna dokunmuyor. Meclis’e sadece üç üyeyi seçme hakkı tanırken, mahkeme üyelerinin çoğunu kendini güçlü hissettiği sivil bürokrasiden yine kendi denetiminde olan Cumhurbaşkanlığı aracılığıyla seçmeyi tercih ediyor. Bildiğim kadarıyla demokratik ülkelerde meclisler yüksek mahkemelerin seçiminde daha büyük bir belirleyiciliğe sahip. Anayasa Mahkemesi, Yüksek Mahkeme gibi organların demokratik bir bileşime sahip olabilmesi için de meclislere yansıyan farklı toplumsal tercihlerin aynı şekilde yüksek mahkemeye de yansıması öngörülüyor. Eğer Türkiye’de böyle bir sistem uygulansaydı, belki yüksek mahkeme üyelerinden birisi BDP’li seçmenlerin görüşüne yakın olacaktı. AKP’den bu ölçüde demokratik bir açılım beklemek, toplumu yine yukarıdan denetleyip yönetmeyi benimseyen bu partinin yapısına zaten aykırı olurdu.

Diğer yandan, mevcut değişiklik önerisinin Anayasa Mahkemesi’nin bileşimi açısından bir denge yaratmaya çalıştığını söyleyebiliriz. Bu denge sayesinde, “Yüce Mahkeme”nin her seferinde reformcu yasa ve anayasa değişikliklerinin önüne dikilmesi önemli ölçüde engellenmiş olacak diye düşünüyorum.

Nihayet en çok gürültü kopartan değişiklik önerilerinden üçüncüsüne gelebiliriz: HSYK üyelerinin seçim sisteminin değiştirilmesi. Yukarıda değinmeye çalıştığım gibi, 12 Eylül yüksek yargı için tam anlamıyla döngüsel bir mekanizma oluşturmuştu. Anayasa Mahkemesi üyeleri ağırlıklı olarak Yargıtay, Danıştay, Askeri Yargıtay, Askeri Yüksek İdare Mahkemesi ve Sayıştay üyeleri arasından seçiliyordu. Yargıtay ve Danıştay üyelerinin seçimi ise şöyleydi: Yargıtay üyeleri, birinci sınıf hâkim ve savcılar arasından HSYK tarafından seçiliyor; Danıştay üyelerinin dörtte üçü ise, yine birinci sınıf hâkim ve savcılar arasından HSYK tarafından seçiliyordu. Kurulan mekanizmada bu kadar etkin role sahip olan HSYK üyeleri ise, döngüyü tamamlamak üzere, yine Yargıtay ve Danıştay genel kurullarının göstereceği adaylar arasından Cumhurbaşkanı tarafından seçiliyordu.

Günümüzde geçerli olan bu sisteme göre HSYK altı üyeye sahiptir; Adalet Bakanlığı müsteşarı kurulun doğal üyesiyken, diğer beşi yine Yargıtay ve Danıştay’dan gelir. Görüldüğü üzere yüksek yargı, HSYK ve Cumhurbaşkanı’ndan oluşan tam manasıyla oligarşik bir yapı söz konusudur ve halkın oylarıyla seçilmiş olan meclise büyük bir güvensizlik duyulmaktadır.

AKP’nin anayasa değişikliği önerisinde, HSYK görece daha demokratik bir yapıya kavuşturuluyor. Öncelikle Cumhurbaşkanı’nın son karar verici merci olma rolü epeyce sınırlanıyor. Asil üye sayısı 21’e çıkartılan Kurul’un sadece dört asil üyesi Yargıtay ve Danıştay genel kurulları tarafından seçiliyor. Bir asil üyesi Anayasa Mahkemesi tarafından mahkemenin raportörleri arasından seçiliyor. Sadece dört asil üyesi de Cumhurbaşkanı tarafından hukuk, iktisat gibi alanlardaki öğretim üyeleri, yüksek kademe yöneticiler ve avukatlar arasından seçiliyor. Geriye kalan üyelerden 10’u ise, birinci sınıf adli ve idari hâkim ve savcılar arasından bütün hâkim ve savcılar tarafından seçiliyor. Adalet Bakanlığı Müsteşarı ise kurulun doğal üyesi olmayı sürdürüyor. Böylece sanıyorum Türkiye’de ilk kez HSYK gibi kilit bir organın üyelerinin neredeyse yarısı, kendi meslektaşlarının tümünün katıldığı bir seçimle seçilecek.

Temel hak ve özgürlükler bakımından Türkiye’nin tanık olduğu en demokratik anayasa olan 1961 Anayasası’nda da yüksek yargı organları üyeleri döngüsel şekilde bir belirleniyor ve Hâkimler Yüksek Kurulu (HYK) üyesi olmayan hâkim ve savcılara seçme hakkı tanınmıyordu. 1961 Anayasa’sında da Yargıtay üyeleri HYK tarafından seçilirken, HYK üyeleri de Yargıtay genel kurulu tarafından seçiliyordu. Danıştay üyeleri de Anayasa Mahkemesi tarafından seçiliyordu (bir farkla ki, adayları Bakanlar Kurulu gösteriyordu).1961 Anayasa’sında sadece Anayasa Mahkemesi üyelerinin seçimi AKP’nin önerdiği değişiklikle koşutluk gösteriyor: On beş asil üyeden beşi, Millet Meclisi ile o zamanlar ikinci yasama organı olan Senato tarafından seçiliyordu. Cumhurbaşkanı ise sadece iki üyeyi seçebiliyordu.

AKP’nin Meclis’e getirdiği ve şu anda görüşülmekte olan anayasa değişikliği paketi esas olarak AKP’nin kendi kellesini kurtarmaya ve reformcu adımlar atarken 12 Eylül kalıntısı yüksek yargı oligarşisinin müdahalesinden kurtulmaya yönelik. Bununla birlikte, bu üç önemli alanda öngörülen değişimlerin gerçekleşmesi Türkiye’de liberal eğilimli partilerin biraz olsun önünü açacak ve bu sayede kısmi demokratikleşme adımları atılabilecektir.

***

Sanıyorum manzara hepimiz için açık: Uluslararası aktörleri arkasına alan AKP, Türkiye’nin demokratikleşme, Kürt sorunu gibi temel sorunlarıyla ilgili adımlar atabilmek için yüksek yargı ve siyasal partilerin kapatılması konularında sınırlı bir iyileşme sağlamaya çalışıyor.

Fakat sorun şu ki Kürt bölgesinde yaşananlar, özellikle derin devletin yeniden faaliyete hız verdiğini gösteren örnekler bu epeyce aşamalı, AKP-merkezli demokratikleşme programına ne kadar şans tanıyacak? Bir sonraki yazımda bu konuya ele almaya gayret edeceğim.

 

---