Bağımsız Yayıncıların Gerçek Sorunu Nerede Yatıyor?

Şubat ayında aralarında Belge Yayınları, Ceylan Yayınları, Evrensel Basım Yayın, Güncel Yayıncılık, Ozan Yayıncılık, Özgür Yayınları, Pencere Yayınları, Peri Yayınları ve Varlık Yayınları’nın da bulunduğu 19 yayınevi [1] bir deklarasyon yayımlayarak Türkiye’de gerek kitap gerekse dergicilik alanında bağımsız yayıncığın sonunun geldiği konusunda uyarıda bulundular. Böyle giderse okurun, bağımsız yayıncıların önemli bir katkısının olduğu kitap/dergi çeşitliliğinin yerine tek tipleşmeye mahkum bir yayıncılık dünyasıyla karşı karşıya kalacağını belirttiler. [Söz konusu deklarasyon aşağıda ek 1’de verilmektedir.]

Deklarasyon imza atan yayınevlerinin başlıca şikayet konuları şöyle özetlenebilir:

a) Yayıncılık dünyasında dağıtımdan satış ve reklam/tanıtım kanallarına kadar büyük medya gruplarının denetiminin had safhaya ulaşmış olması;
b) Holding yayıncılığının aynı zamanda okurların beğenisini ve dolayısıyla hangi kitabın satıp satmayacağını da şekillendirebilecek bir güce erişmiş olması;
c) Dağıtım şirketlerinin enerjilerini yayıncı tekellerinin ürünlerine ayırmak zorunda kalması ve bağımsız yayıncıların “konu mankenine dönüşmesi”;
d) Dergi yayıncılığı alanında Doğan grubuna bağlı olan Yay-Sat dağıtım firmasının, bağımsız dergilerin yaşamasını zora sokan yeni koşullar dayatmış olması;
e) Ders kitaplarının ücretsiz olarak dağıtılmasıyla birlikte bağımsız kitapçıların art arda kapanmaya başlaması;
f) AKP’li belediyelerin ve Kültür Bakanlığı’nın kaynakları tek yanlı kullanarak kendilerine yakın olan yayınevlerini desteklemesi;
g) Ve son olarak, ifade özgürlüğü ile ilgili düzenlemelerin de yayıncıları zor durumda bırakması.

***
Bazı bağımsız yayınevlerinin yayımladıkları metinde yukarıdaki haklı sorunlar dile getiriliyor. Fakat ardından imzacı yayınevlerinin kısa ve orta vadede hangi ortak projeleri hayata geçireceği ve okurun bu projelere destek olmak için neler yapabileceği konusunda hiçbir bilgi verilmiyor. Bu yüzden, deklarasyonu okuyan kitap okurları bağımsız yayıncılığın tehdit altında olmasından endişe duyuyorlar, fakat deklarasyonun amacının tam olarak ne olduğunu da anlayamıyorlar. Bağımsız yayıncıların sorunlarını aşmak üzere alternatif yapılar içinde bir araya gelmesinin bir ön adımıyla mı, yoksa şikayet yönü ağır basan bir metinle mi karşı karşıya olduklarına karar veremiyorlar.

Halbuki ülkemizde özellikle 2000’li yıllarla birlikte hız kazanan yayıncılık alanındaki tekelleşme eğilimleri karşısında bağımsız yayıncıların ne tür adımlar atabileceği bir sır değil. [2] Nitekim daha önceleri bizimle oldukça benzer süreçleri yaşayan ABD ve Avrupa’daki bağımsız yayıncıların ortaklaşma deneyimleri de esin verici olabilir.

Türkiye’de bağımsız yayıncılar, doğası gereği tekelleşen “piyasa”da boğulup gitmek istemiyorlarsa geçmişte birçok yayınevinin ortaklaşa kurduğu dağıtım oluşumlarını (örneğin DADA ve PİA deneyimleri) eleştirel bir gözle yeniden değerlendirebilirler. Böylelikle karşılıklı güven ilişkisine ve dayanışmacı ilkelere dayanan ortak dağıtım şirketleri oluşturabilirler. Nitelikli kitapların bulunduğu, kendi kitaplarının satış noktası olarak da iş görebilecek bağımsız kitabevleri açabilirler. Bunların biraz daha orta vadeye ilişkin projeler olduğu ve sermaye yetersizliği yaşandığı söyleniyorsa, ortak kitap kulüpleri kurabilirler. Örneğin, yaygın bir üyelik kampanyası başlatabilir ve düzenli bir üyelik ücreti karşılığında yüksek indirimler sağlayarak kitap üretimi için ön-finansman oluşturabilirler. Bağımsız yayıncılar için düzenli bir gelir kaynağının ne kadar önemli olduğunu herkes tarafından biliniyor. Ayrıca gelişen internet teknolojisi bağımsız yayıncılara kaliteli bir internet sitesi kurarak kendi kitaplarını tanıtma ve on-line satışa sunma fırsatı da tanıyor. Tarafsızlığını büyük ölçüde yitirmiş ve artık sadece büyük yayıncılara hizmet eden kitap dergileri/ekleri karşısında yayınevlerine eşit mesafede duran ve nitelikli kitap eleştirilerine yer veren bir kitap dergisi yayımlayabilirler. Böyle bir girişim, bağımsız yayıncıların prestijini de önemli derecede artırabilir.

Öneriler çoğaltılabilir. Bize göre burada asıl üzerinde durulması gereken, hemen her bağımsız yayıncının aklına gelmesine karşın buna benzer projelerin niçin hayat bulamadığıdır. Bağımsız yayıncılık dünyasında karşılıklı güven eksikliğinin bunda bir rol oynadığı söylenebilir. Bağımsız yayıncıların gerek kendi aralarında gerekse çalışanları ve çevirmenleriyle kurdukları ilişkilerde etik kurallara sıkı sıkıya bağlı kalmaları, holding yayıncılığıyla aralarındaki farkı vurgulamak açısından büyük önem taşımaktadır. Gelecekte kurulabilecek ortak yapıların sağlıklı işleyebilmesi biraz da bağımsız yayıncılık kavramında örtük olarak var olan “hakkaniyet, güven, dayanışma” gibi ilkelerin bugünden yaşama geçirilmesine bağlıdır.

Fakat bağımsız yayıncıların piyasaya dönük haklı eleştirilerinin ortak projeler üretme noktasında bir inisiyatife dönüşememesinde yılların getirdiği alışkanlıklar da bir o kadar etkili olmaktadır. Uzun yıllar Türkiye’de bağımsız yayıncılar “nitelikli veya muhalif kitaplar” üretirken piyasayla kurdukları ilişki tarzı diğer yayınevlerinden farklı olmadı. Herkes kendi kitaplarını mevcut dağıtım ağı üzerinden dağıttı, bağımsız kitapçılar fazla olduğu için kitaplar raflarda kendilerine yer bulabildi ve henüz büyük sermaye yayıncılığa girmemiş olduğundan ödemeler gecikmeli de olsa alınabildi. Ne zaman ki sermaye yayıncılığı güçlendi, işte o zaman bağımsız yayıncılar denizin kendileri için bitmekte olduğunu fark etmeye başladılar. Öyle sanıyoruz ki bundan sonra sadece kitap üretmekle değil, alternatif mekanizmalar geliştirmekle de ilgilenmemiz gerekecek. Bundan 5-10 yıl öncesine kadar bizi bu kadar olumsuz şekilde etkilemeyen “piyasa”nın eninde sonunda güçlülerden yana işlediğini ve bize düşenin farklı kanallar inşa olduğunu hatırlamamız gerekecek.

Ek: 1

BAĞIMSIZ YAYINCILIĞIN SONU MU?

Biz bağımsız yayıncılar tarafından kaleme alınan bu metin bir bildiri değildir, bir dayatma asla değil… Bu yazıda amaçlanan şey; bir siyasi duruşun, bir siyasal görüşün propagandasını benimsetmek, yaymak; bir partinin program takdimini yapmak, dünyaya bakışını sunmak değildir. Burada siyaset yapılmamaktadır. Aşağıda imzası olan farklı çizgideki biz yayıncılara tek tek bakılınca, bunun böyle anlaşılması gerektiği çok net bir şekilde görülecektir. Ve şu da görülecektir ki, aşağıda imzası olan yayıncıların ortak özelliği başına buyruk olmaktır, kimsenin onayına, kimsenin iznine gereksinim duymadan, dilediği davranışı sergileyen ve zaman zaman mucize sonuçlar da alabilen bir yapıda olmamızdır. Bunun kısaca tanımı ise şudur: Bağımsız bir duruş sergilemek.

İşte şimdi tam da bu noktada, bu bağımsız duruşun bedeli bize -dolayısı ile siz okurlara- ödettirilmek isteniyor.

Biz ve bizim gibi bağımsız yayıncılar her taraftan sıkıştırıldık, her yandan kuşatıldık. Ortalıktan çekilmek, yok olmak tehlikesi ile karşı karşıyayız, mevcudu kalmayan nesneye dönüşmek, yok pahasına gitmek üzereyiz.

Bir yanımızdan holding, banka, medya yayıncılığı, bir yanımızdan korsan yayın ve diğer başka bir yanımızdan da tek tipleşmiş bir Millî Eğitim Bakanlığı, Kültür Bakanlığı ve belediyeler, bize cehennem azabının ne olduğunu göstermişlerdir.

Bizlerin yayınladığı eserler, yazılı ve görsel medyada yer bulamamaktadır. Basının adına medya denmiş, bu sözsel değişimle birlikte birtakım yeni anlayışlar hâkim olmaya başlamıştır. Ve artık içinde bulunduğumuz dönemde ise medya adı da geçmişte kalmış, evrim geçirip tekelci medyaya dönüşmüştür. Artık esas olarak, kapalı devre bir tanıtım, kapalı devre bir sunum yapılmaktadır. Tanıtım ve sunumlarda, bol reklâm veren ve bol reklâm alan boyutunun gerektirdiği her türden ilişki, kapalı devre paslaşmalar ile gelişmektedir. Her türden sunum ve tanıtımda eser niteliğinin, okunur olup olmamasının, kalıcılığının, edebî değerinin vb. hiçbir kıymet-i harbiyesi yoktur. Artık söz konusu olan; iyilik, güzellik, kötülük, çirkinlik, ilericilik, gericilik dışında bir şeydir. Mesele tamamen piyasadır. Eser artık eserlikten çıkmış, sadece bir maldır o. O artık piyasa koşullarında pazarlanacak bir metadır. Pazara sürekli mallar sunulur, içinden kimi tutar, kimi tutmaz. Holding kâr zarar hesabını salt yayınevi boyutunda yapmaz, yayın ile hiçbir ilgisi olmayan alanlardaki -elektrik, inşaat, otomotiv, beyaz eşya, kara eşya, para, pul vb.- diğer şirketler de bu boyutun içerisindedir. Piyasalarda iş külliyen değerlendirilir. Holding olarak değerlendirilir, tek tek şirketler olarak değil. Holdingler bazen zarar eden şirketlerini kapatmazlar. Kaldı ki bu şirket salt kâr zarar hesabı gözetilerek kurulmamış da olabilir. Asıl mesele reklâm olabilir, marka olabilir, imaj olabilir, şu ya da bu ilişki olabilir, her şey olabilir.

Tekelci medyanın bugün ulaştığı durum, biz bağımsız yayıncılar açısından içler acısıdır. Tekelci medya, devredeki bir akımı kesebilmekte veya yeniden bir akım yaratabilmektedir. Tasarımlayıp, piyasayı sanal yıldızlar ile doldurabileceği gibi, gerçek olanların, sahicilerin üstünü çizebilmektedir. Değerli okur; lütfen yazılanları, çizilenleri, söyleşileri, röportajları, çok satanları vb. şöylesine bir düşününüz ve etkilenip aldığınız kitapların bazılarını da bu düşüncenizin yanına ekleyip, bir bütün olarak yeniden düşününüz. Düşünmek her zaman iyidir. Düşünmek var olmak demektir.

Şimdi biraz da işimizin dağıtıcı ve kitapçı boyutuna gidelim. Masanın üstündeki bir bölüme onları yatıralım.

Bizi kitapçıya, dolayısıyla okura ulaştıran ve bize benzeyen, bizim çapımızdaki dağıtım şirketlerinin önemli bir bölümü ya batmış ya da ticari işletmesinin yönünü başka bir alana yönlendirmiştir. Hâlâ ayakta kalma becerisi gösteren dağıtım şirketleri ise, yukarıda söz konusu edilen bizim dışımızdaki holding yayınevlerinin kitap servisi ile ağırlıklı olarak ilgilenmek zorunda kalmakta, bizler ise bu dağıtım şirketlerinde konu mankenliğimizi sürdürmeye devam etmekteyiz. Holdingler onlara kurallarını dayatmakta, bizler ise, hâlâ inatla bizleri izleyen okurlar sayesinde bazı raflarda yer bulabilmekteyiz.

Dergi yayıncılığı yapmakta olanlar ise, tekel durumundaki dağıtım şirketlerine kapak fiyatlarının % 50 ile % 80'i arasında pay vermeden dergilerini bayilere verememektedir. Örneğin YAYSAT 3.000 adet dergiyi dağıtmak için 2.950 YTL., satılan her dergi için % 18 ve %50 oranının üstünde iade alınan her dergi için 0,40 YTL. talep etmektedir. Bu koşullar, geçtiğimiz yılın son ayında, mevcut sözleşmelerin süresi bile dikkate alınmaksızın, tüm Yaysat tedarikçisi dergilere bildirilmiştir.

Yayın ile okur arasında köprü olan birçok kitapçı dükkânı ise, Milli Eğitim Bakanlığının yanlış uygulamaları sonucu, önce birer birer, son bir-iki yıl içinde ise kitlesel olarak ya kapanmışlar ya da kitabın dışına çıkarak kırtasiyeye yönelmişler, başka işler yapar hâle gelmişlerdir. Oysa Milli Eğitim Bakanlığı, ders kitaplarını gene öğrenciye ücretsiz olarak ulaştırabilirdi, bu iş için de gene kitapçı dükkânlarını kullanabilirdi. Bu iş, tekniğin ulaştığı bu çağda çok da basit bir uygulama ile gerçekleştirilebilirdi. Ders kitabı ücreti, işçi ve memur devlette çalışıyor ise maaşlarına ilave edilebilir, özel sektörde; vergi dairesini, Bağ-Kur'u, SSK'yı, işsizlik söz konusu ise Yeşil Kart'ı kullanarak bir çözüme ulaşılır, bu kurumlarda kitap tutarı ölçüsünde gerekli ödemeler, indirimler ile gene kitapçı kanalı kullanılabilirdi. Böylece, kitabı hem okuyup, hem satan, yaptığı işten keyif alan kitapçıların sayısı büyük ölçüde azalmamış olurdu. Şimdi o klasik kitapçıların da yerini; medya, holding, banka ve son beş yıl içinde de milyar dolarları telaffuz eder hâle gelmiş oluşumların dev kitapevi zincirleri almış ve bu alana çöreklenmişlerdir.

Tüm bunlar yetmezmiş gibi, neredeyse iktidarın tüm belediyeleri, türlü ilişkiler ve irtibatlar ile kendilerine bağımlı yandaş yayınevlerinin tırlar dolusu kitabını ilçelerindeki kütüphanelere, onlar da yetmez ise depolarına doldurmuşlardır. Kültür Bakanlığı da, gene aynı şekilde, bu iş için ayrılan fonu, hem kitap hem de dergi alımında siyasal yanı, ilişki boyutunu gözeterek kullanmaktadır. Korsanı engellemek için -tabii ki korsan engellenememiş ve hatta bandrol sonrasında daha da artmıştır- icat edilen bandrole bizlerin yaptığı ödemeler de bu fona dâhil edilmektedir.

Sadece işin ekonomik boyutu değil, düşünce ve ifade özgürlüğünü engelleyen hukuki düzenlemeler ve uygulamalar da yayınevlerini hedef alıyor.

Sonuç olarak; biz bağımsız yayıncılar -küçük, orta boy, büyük- ortadan silinince, kitap ve dergi yayıncılığı gene sürecektir. Gene 16 sayfaya bir forma denecek, gene kitaplara kapak takılacak, o kapaklar üzerinde gene yazar adları, eser adları olacak. Gene önünüze çeşit çeşit, tür tür kitaplar konacak. İmza günleri, söyleşiler gene sürecek. Ama bir fark olacak, yavaş yavaş seçiminize sunulan kitaplar birbirine benzemeye başlayacak, bazı canlı türlerinin hızla tükenmesi gibi, bir kültürel tükeniş ile karşı karşıya kaldığınızı gördüğünüzde iş işten geçmiş olacak. Çünkü artık bir zamanların kültürel çeşitliliğini, farklılıklarını yeniden yaratmak mümkün olmayacak.
Not: 23.01.2008 tarihli toplantıya kadar bu metni, yayınlanması için imzalayan yayınevlerinin adı aşağıdadır. Bu bildiri, Şubat 2008 tarihli Evrensel Kültür, Varlık ve Virgül dergilerinde yayınevlerinin imzası ile yayımlanacaktır. Aşağıda imzası olmayan diğer yayıncı arkadaşlarımızın da, adı anılan dergiler yayın aşamasına geçmeden, kendilerini listeye ekletmeleri önemle duyurulur.

Metni imzalayan yayınevleri alfabetik olarak:

Belge Yayınları, Bulut Yayınları, Ceylan Yayınları, Dharma Yayıncılık, Evrensel Basım Yayın, Gelecek Atölyesi, Güncel Yayıncılık, Günizi Yayınları, Ozan Yayıncılık, Özgür Yayınları, Pencere Yayınları, Peri Yayınları, Pusula Yayıncılık, Tekin Yayınevi, Varlık Yayınları, Yalçın Yayınları

Şubat 2008

 

---