Kürt Sorununa Şiddete Dayalı Amerikan Çözümü

 

Geçen Çarşamba günü çalıştığım işyerine yakın bir lokantada öğle yemeği yiyordum. Kapı açıldı ve içeriye Ahmet Altan ve başka birisi girdi. Arkamdaki masaya oturdular. Ben ise gazeteden önceki gece Türk Silahlı Kuvvetleri’nin (TSK) Kandil’e düzenlediği bombardımanın ayrıntılarını okumaya çalışıyordum. Haberlere konu olan “iddialar” son derece çarpıcıydı: PKK kamplarına düzenlendiği öne sürülen saldırıda Kürt köyleri vurulmuş, bir sivil hayatını kaybetmişti. Bölgesel Kürt Yönetimi’nden (BKY) yetkililer okulların, köprülerin ve hastanelerin bombalandığını öne sürüyordu. Kendi kendime, “Türkiye’nin PKK’yle mücadele etmek üzere Kuzey Irak’ta tampon bir bölge oluşturmak istediği yolundaki görüşler doğru çıkıyor” diye düşündüm. Zaten BKY de büyük bir şoktaydı; Mesut Barzani, Kerkük’e gelen ABD Dışişleri Bakanı Rice’le görüşmeyi kabul etmemiş ve bu hareketiyle saldırıyla onay verdiği için ABD’yi protesto etmişti. Belli ki ABD-Türkiye-BKY ilişkilerinde yeni bir dönem başlıyordu. Türkiye’de devletin geniş kitleleri sokağa dökerek “ağırlığını hissettirmesi” karşısında, ABD BKY’nin Irak’taki Kürtleri güçlü bir biçimde temsil eden, bağımsızlığı oldukça yakın özerk bir siyasi varlık olarak bu niteliğini sürdürmesini istemiyordu. Nitekim BKY’nin kendi siyasi iradesiyle hareket edebilen bir statüye kavuşabilmesinin ön koşulu durumundaki Kerkük referandumu da Türkiye’nin ve Irak’ta Arapların baskısıyla ertelenmişti. Bilindiği gibi, eğer referandum gerçekleşseydi, büyük olasılıkla Kerkük’ün Kürdistan yönetimine katılmasıyla sonuçlanacaktı. Kuzey Irak’taki Kürt yönetimi, özerk siyasi iradesini giderek yitirecek ve bağımlı bir konuma gerileyerek Türkiye’nin bir tür “arka bahçesi” mi olacaktı?

Ben bu soruları kafamda evirip çevirirken bir yandan da hesabı ödüyordum ve dönüp Ahmet Altan’a son gelişmeler hakkında ne düşündüğünü sorayım dedim.

“Siz tabii beni tanımazsınız, ama biz okurlar sizi tanıyoruz” dedikten sonra doğrudan konuya girerek Kandil operasyonu sırasında yaşanan sivil can kayıplarından söz ettim. 90’lı yıllarda yaşanan insan hakları ihlallerine tepki gösterdiğini bildiğim için böyle rahat konuşabilmiştim. “Ne düşünüyorsunuz, Türkiye bir tampon bölge mi yaratmak istiyor?” diye sordum. “Sanmıyorum, çok az sivil kayıp olduğu söyleniyor”, “Bana göre bunlar, ardından gelecek büyük bir barışa dönük son hamleler” diyerek cevap verdi. Ben tabii lafı fazla uzatmadan “Allah Allah, bir insan nasıl böyle düşünebilir?” diyerek lokantadan çıktım.

Böyle düşünen sadece Ahmet Altan değildi. Seyrettiğim TV programlarında başka liberal aydınlar da benzer şekilde düşünüyordu. Örneğin Kanal A’da izlediğim bir programda, her zaman Kürt sorununun derinliğini vurgulama lüzumu hisseden Doğu Ergil de benzer şeyler söylüyordu. Eğer Türkiye devleti büyük bir beceriksizlik yaparak aşırı tutucu bir tavır sergilemezse, Kürt sorunu çözülme yoluna girmişti. “Nasıl olacak bu?” diye izledikçe, söz konusu kavrayışın ardındaki düşünce sistematiğini çözmek zor olmadı. Zira Kandil operasyonundan sonra başka TV programlarında da benzer varsayımların ortaya atıldığını dinlemiştim.

Bu görüşe göre, Kandil dağındaki PKK kamplarına ve Kürt köylerine düzenlenen saldırıdan sonra Kürt sorununda şiddete dayalı Amerikan çözümü için kapı aralanmıştı. Şöyle ki;

- Bölgedeki müttefiklik ilişkisinde BKY’ye mi yoksa Türkiye’ye öncelik tanıyacağını ölçüp biçen ABD, tabii ki BKY ile kıyaslandığında Türkiye’nin Ortadoğu’da çok daha önemli bir aktör olduğunu kavramış ve ağırlığını Türkiye devletinin taleplerinden yana koymuştu;

- Böylece PKK’nin eylemlere başladığı 1984’ten bu yana ilk kez ABD ile Türkiye PKK’nin tasfiye edilmesi konusunda anlaşmaya varmıştı. Eğer ABD bu konuda işbirliği yapmaya karar verdiyse – ki vermişti – PKK’nin tasfiye edilmesi işten bile değildi. - Böylece Kürt sorununun “çözümü” konusundaki başlıca engel – silahlı mücadele yürüten bir örgüt olarak PKK – ortadan kalkmış olacaktı.

- Ardından, Kuzey Irak siyasi ve ekonomik açıdan Türkiye’nin nüfuz alanına dahil edilecek, böylece özerk bir siyasi varlık olarak Türkiye Kürtleri açısından taşıdığı “cazibe” ortadan kaldırılacaktı.

- Ve mutlu son: Tabii bütün bunlar olduktan sonra Türkiye devleti de Kürtlere dönük büyük bir reform paketi açacak, ekonomik kalkınmaya dönük önlemlerin yanı sıra kültürel hakların tanınmasında da belirli bir ilerleme sağlanacaktı. Yukarıda bahsettiğim programda, Mahir Kaynak Kürtlerin temsil sorununa dönük olarak da şunları söylüyordu: İslami kimliği güçlü olan Kürtler nasıl AKP’ye yöneldiyse, yoksul ve sola daha yakın duran Kürt tabanı da kendi taleplerini dillendirecek sol bir partide temsil edilebilirdi.

- Son olarak, devletin muhafazakâr yapısını iyi tanıyan Doğu Ergil sivil ve militer bürokrasiyi kastederek “inşallah bir beceriksizlik yapmayıp Kürt kimliğinin tanınmasına dönük hamleler yapmaktan çekinmezlerse tabii” kaydını da düşüyordu.

Bu varsayımın gerçekçi olup olmadığı tartışmaya değer. Yani, yıllar sonra Kürt sorununa getirilecek böyle bir “Amerikan” çözümü gerçekten sorunu çözer mi, yoksa Kürt halkı adına yeni adaletsizlikler ve mağduriyetler mi yaratır? Bu soruyu kısaca tartışırken, aydın kimlikli insanların Amerikan çözümüne nasıl böyle dört elle sarılabildiğini ve yaşanan sivil can kayıplarını, bundan sonra yaşanması muhtemel insan hakları ihlallerini – örneğin halihazırda DTP’li Kürt siyasetçiler üzerinde uygulanan baskıları – nasıl “önemsiz değişken” olarak addedebildiklerini ele almayacağım. Bunun ayrı bir yazının konusu olduğunu düşünüyorum. Türkiye’de aydın sınıfının, insan haklarını ve halkların temel hak ve özgürlüklerini kolayca tartışma çerçevesinin dışına çıkarıvermesi, bana göre ancak iktidar düşkünlüğüyle ve bunun yol açtığı aşırı “reel politik” kimlikle alâkalı olabilir. Zaten bu tanımlama da onları “aydın” olmaktan çıkarmakta, herhangi bir ilkeden yoksun pragmatist siyasetçiler derekesine indirgemektedir. Bana göre, ortadaki tek çarpıklık, açıkça siyaset yapmak yerine “kamusal aydın” rolünü oynamaktan olağanüstü zevk duymalarından kaynaklanıyor.

Önümüzdeki günlerde de tartışılması muhtemel olan bu “Amerikan çözümü” senaryosuna göre, Türkiye’de devlet yıllarca sorunun temel dinamiklerini anlamamakta diretmiş; fakat özelikle ABD’nin bölgeye yerleşmesi ve Kuzey Irak’ta bir Kürt siyasi oluşumuna destek vermesiyle birlikte durum değişmiştir. Geldiğimiz aşamada, ABD artık Türkiye’nin “teröre karşı mücadele”de haklılığını teslim etmekte ve can alıcı istihbarat bilgilerini paylaşmaktadır. Diğer yandan, BKY’nin merkezkaç yönelimlerinin önüne geçmek için hareket alanını da daraltmaktadır. Fakat, böylelikle aslında ABD, Türkiye’yi “yola” getirme imkânına kavuşmuş olmaktadır. Bir yandan PKK’yi askeri bir tehdit olmaktan çıkarma güvencesi verirken, Kürt kimliğinin çeşitli düzeylerde tanınması için de baskı yapmaktır ve bu çabalarında sonuç alması yüksek bir ihtimaldir.

***

Benim izleyebildiğim kadarıyla, son aylarda herkes “PKK’nin temizlenmesinden”, “tasfiye edilmesinden” bahsediyor; ama hiç kimse Kürt halkının temel hak ve özgürlüklerine ve yakın geçmişte yaşadığı mağduriyetlere değinmiyor. Bu konuda en liberal tutumu alması beklenen Avrupa Birliği’ndeki (AB) iktidar çevreleri bile ya yoğunlaştırılmış ekonomik önlemlerden bahsediyorlar; ya da içeriğini son derece muğlak bırakarak “kültürel alanda atılması gereken adımlardan” söz ediyorlar.

Oysa Kürt sorununun gerçekten hakkaniyetli bir çözümünden bahsediliyorsa, Kürt halkının sahip olması gereken temel haklar bellidir. Herkesin bildiği gibi, bu hakların başında anadilde eğitim hakkı, anadilde sınırsız yayın hakkı ve Güneydoğu Anadolu’da yerel yönetim hizmetlerinde Kürtçe’nin ikinci dil olarak kullanılması geliyor. Ardından, Kürtlerin 90’lı yıllarda tabi tutuldukları kitlesel etnik temizliğin – köy boşaltmaların – sonuçlarının tersine çevrilmesi var. Yani, Kürt köylülerinin yeniden yerine yurduna dönmesinin imkânlarının yaratılması ve Türkiye devletinin sorumlu kurumlarının yaşanan acılardan dolayı Kürt halkından kamuoyu önünde özür dilemesi gerekiyor. Sonra yine 90’lı yıllardaki faili meçhuller, gözaltında kayıplar, işkenceler gibi on binlerce sivilin yaşamına mal olan uygulamaların sorumluların açığı çıkartılması ve bir “hakikat ve uzlaşma” esprisi içerisinde Türkiye toplumunun geçmişiyle yüzleşmesinin sağlanması gerekiyor. Son olarak da, Türkiye’de Kürtler yaşadıkları sorunların çözümü için kamusal alanda gerek siyasi partiler gerekse başka kurumlar içerisinde özgürce faaliyet gösterebilmeli, diledikleri siyasi, kültürel ve sanatsal etkinlikleri gerçekleştirebilmeliler.

Makul bir insan – diyelim Türkiye’de olup bitenleri uzaydan ayrıntılı şekilde izleyebilen bir Marslı – bütün bunları gerçekleştirilmesi için niçin “PKK’nin tasfiye edilmesinin” beklendiğini anlamayacaktır. Ama kendisine Türkiye’deki egemenlik ilişkilerinin tarihi hakkında bazı bilgiler verildikçe, baştan aşağı saçma olan bu yaklaşımı dolaylı yoldan da olsa anlamlandırmaya başlaması beklenebilir.

Türkiye’de kimlerin “sözde değil, özde” vatandaş kapsamına alınacağı rejimin başlıca kırmızı çizgilerinden birisidir. Türkiye’de gerçek anlamda vatandaşlık haklarından – örneğin ana dilde eğitim hakkından – yararlanacak olanlar (hiçbir zaman “gerçek vatandaş” olarak görülmemiş olan gayri Müslimleri bir yana bırakırsak) ya etnik olarak Türk soyundan gelenlerdir veya kendi etnik/kültürel kimliğini reddetmiş veya kaybetmiş olanlardır. Ama zaten bu durumda, anadilde eğitim gibi bir hak kategorisi de anlamsızlaşmaktadır.

Türkiye’de rejimin bir başka kırmızı çizgisi, milli devletin temel kurumlarını ve ideolojisini tehdit eder nitelikte bir toplumsal muhalefet ortaya çıktığında, kitlesel düzeyde insan hakları ihlalleriyle bu muhalefetin bastırılması ve bundan dolayı dünyadaki hiçbir kuruluşa hesap verilmemesidir. Ne 1915 Ermeni olayları ne 70’lerde yaşanan kitlesel katliamlar ne de 90’larda Kürtlere uygulanan kitlesel etnik temizlik Türkiye devletinin ilgili kurumlarının soruşturulmasını ve sorumlu tutulmasını sağlayamaz. Üstelik, daha çok uluslararası arenada bir koz olarak kullanılan “Ermeni sorunu”nu saymazsak, Türkiye devleti bu kırmızı çizgisini başlıca uluslararası aktörlere de kabul ettirmiş görünmektedir. Bu nedenle, 90’larda dünyanın birçok yerinde yaşanan kitlesel insan hakları ihlalleri şu ya da bu şekilde uluslararası platformlarda gündeme gelirken, Türkiye açıkça bir “ceza muafiyeti”nden yararlanmaktadır.

Türkiye’de rejimin bir başka kırmızı çizgisi ise, iki başlı egemenlik sisteminin sorgulanmaması ve normalleştirilmesidir. Sivil yasama ve yürütme kurumlarının yanı sıra var olan askeri vesayet kurumları, milli devlet yapısında ve resmi ideolojide şu ya da bu düzeyde tahribatına yol açabilecek toplumsal hareketlerin yasal olarak faaliyet göstermesine izin vermemektedir. Üstelik, bu icraatlarının uluslararası arenada kabul görmesini ve “normal” karşılanmasını talep etmektedir. Göründüğü kadarıyla, bu konuda başarılı da olmaktadır. Kürt sorununa dönük “Amerikan çözümü” tartışılırken, DTP’yi kapatma davasının açılmasının ve yöneticilerinin neredeyse yarısının hapse atılmasının bu açıdan tam bir komedi olduğu söylenebilir. “Ayrılıkçı” olmadıkları için Bask bölgesindeki partilerle kıyaslanması saçma olan Kürt siyasi partilerine uygulanan baskılar başka bir Avrupa Konseyi (AK) üyesi ülkede yaşansaydı, herhalde bu ülkenin üyeliği çoktan askıya alınırdı.

Daha da çoğaltabileceğimiz bu kırmızı çizgiler açısından Kürt sorununa yaklaştığımızda, karşımıza şu basit gerçek çıkıyor: Kürt sorunu – Türkiye’nin demokratikleşmesi, insan hakları, hukuk devleti gibi başka temel sorunların yanı sıra ve onlarla iç içe geçmiş haliyle – başlıca uluslararası aktörlerin de bir parçasını oluşturdukları, egemenlik ve tahakküm ilişkilerini içeren bir statükonun sonucudur. Bu kadar çok insanın ölmesine ve derin ekonomik krizlere rağmen çözümsüz kalmasının nedenini de burada aramak gerekir. Gerçek anlamda çözüme doğru giden adımlar, hem Türkiye’nin mevcut iktidar yapısını ve egemen kurumlarını hem de Türkiye ile başlıca uluslararası aktörler arasındaki çıkar ağlarını ciddi şekilde tehdit etmektedir. Bu açıdan, Türkiye’de Kürt sorununun hakkaniyetli bir çözüme kavuşmanın, Güney Afrika’da ırkçı Aparthied rejiminin çökmesine benzer bir etki yaratacağını rahatlıkla söyleyebiliriz. Kürt sorununun hakkaniyetli şekilde çözülmesi için verilmesi gereken mücadelenin halkın gerçek anlamda özne olduğu örgütlenmelere dayanması zorunluluğu da işte sorunun bu kapsamlı niteliğinden kaynaklanıyor.