KIZILELMACI YAYINCILIK: Yakın Tarihin Yeniden Yazılması

Demokratik Aydınlanma İnisiyatifi (DAİ)[*] içinde faaliyet gösteren yayıncılar çalışma grubu olarak son dönemde önümüze yayın dünyasında giderek yaygınlaşan bir eğilimi, “Kızılelmacı” yayıncılığın incelenmesini koyduk. Aslında Kızılelmacılık bugün sadece kitap dünyasında değil, ana-akım medyada, TV dizilerinde ve devlet yetkililerin söylemlerinde de yankısını buluyor.

Resmi Türk Milliyetçi Söylemindeki Değişim

Türkiye Cumhuriyeti tarihinde, resmi düzeydeki Türk milliyetçiliğinin Türk olmayan Müslüman unsurlara yaklaşımının genel olarak kültürel-asimilasyoncu bir çizgide ilerlediği söylenebilir. Yani, amaç Türk olmayan Müslüman unsurların sürece yayılarak asimile edilmesi, bu arada kendi kimliklerini öne çıkarmadıkları sürece açıktan ayrımcı bir uygulamaya maruz bırakılmamalarıdır. Ama bu o kadar da kendiliğinden işleyen bir süreç değildir. Türk olmayan Müslüman halklara mensup bireylerin kendi kimlikleriyle kamusal yaşama katılmak istediklerinde başlarına ne geleceğini de bilmeleri gerekir. Nitekim kendi özerk yaşam alanlarını ve kimliklerini korumak için şimdiye dek pek çok kez ayaklanmış olan Kürtler, her zaman devlet zorunun devreye girebileceği olasılığı hatırlatılarak asimilasyona davet edilirler.

Dolayısıyla kültürel-asimilasyoncu resmi Türk milliyetçiliği, Türk olmayan Müslüman kimliklerin direniş göstermesi karşısında ayrımcılığa ve dışlayıcılığa dayalı ırkçı bir çizgiye evrilir. Bunun  sonucu, kitlesel düzeyde insan hakları ihlallerinin yaşanmasıdır. Fakat Kürtlerin durumunda tanık olduğumuz gibi devlet kaynaklı askeri şiddetin yoğunluğunu kaybetmesi ve isyanların bastırılmasından sonra asimilasyon kapısı tekrar açılır. Türkiye Cumhuriyeti tarihinde Kürtlere karşı sürekli açık bir ayrımcılık ve ırkçılık politikası izlendiğini söylemek bu yüzden zordur. Gönüllü asimilasyonun yolu çoğu kez açıktır.

Hatta 90’lı yıllarda doruğa yükselen en kapsamlı Kürt isyanı sırasında bile devletin bir yandan etnik temizliğe varan ırkçı uygulamalara başvururken, resmi söylem düzeyinde “masum bölge halkı” ile “teröristi” ayırt etmeye çalıştığını, Türkiye’nin farklı bölgelerinde yaşayan bütün Kürtleri sırf Kürt kimliğinden dolayı karşısına almaktan kaçındığını söyleyebiliriz.

Pek çok kişinin gözlemlediği gibi 2000’li yıllarda, özellikle 2005’den günümüze kadar bu klasik işleyiş bozuldu ve resmi düzeyde propaganda edilen Türk milliyetçiliği bizatihi Kürt kimliğine çeşitli şekillerde saldıran, onu rencide eden bir biçime büründü.[1] Resmi ideolojiyi izleyen ve daha popüler düzeyde iş gören propaganda aygıtları da devreye girerek yayıncılık dünyasından gazete manşetlerine kadar Türk halkının popüler imgelemini bu yönde değiştirmeye başladılar. Kırılma noktası olarak belki daha önceki tarihler de alınabilir; fakat 2005 yılındaki kitlesel Newroz gösterilerinden sonra Mersin’deki “bayrak vakası” üzerine Genelkurmay Başkanlığı’nın Kürtlere “sözde vatandaşlar” olara seslenmesi ve onları açık bir itaatkârlığa çağırmasının sembolik bir değeri olduğunu düşünüyorum. Bu çizgi 2007 yılında da yine Genelkurmay’ın “Ne mutlu Türküm demeyene düşman gözüyle bakılacağı” şeklindeki açıklamalarıyla devam etti. Özellikle PKK’nin Dağlıca baskınından sonra – bugün örgütlenmesinde “Ergenekon” adlı derin devlet teşkilatının da önemli bir rol oynadığını öğrendiğimiz – ulusalcı STK’ların, ülkücülerin ve diğer faşist örgütlenmelerin öncülüğünde büyük bir kitle seferberliği düzenlendi. Kasım ayında Bush-Erdoğan görüşmesinde ABD’nin PKK’ye karşı Türkiye’ye askeri istihbarat desteği vermesi tavizinin koparılmasına kadar bu kitle gösterileri devam etti. Zaten sistemli şekilde tırmandırılan anti-Kürt öfke ve hınç da söz konusu görüşmeye kadar ABD’ye karşı bir tehdit ve şantaj aracı olarak örgütlenmişti. Fakat resmi bir politika olarak yakınlara kadar devam eden bu kitle seferberliği uluslararası alanda bir koz elde etme amacının yanı sıra, elbette Kürt halkına karşı bir sindirme operasyonu işlevi görmeyi de amaçlıyordu. Kürtlere, kimlik taleplerinde ısrarcı olmaları durumunda gayri Müslim vatandaşların kaderini paylaşabilecekleri mesajı verildi. Nitekim ırkçı/faşizan kitle seferberliği doruk noktasına çıktığında özellikle Batı illerinde yaşayan Kürtlerin can ve mal güvenliği riske girmeye başlamıştı. Pek çok kişinin kulağına, Orta Anadolu’dan geçen Kürt seyahat şirketleri otobüslerindeki yolcuların indirilerek ülkücüler tarafından kimlik kontrolünden geçirildiği, taciz edildiği vs. şeklinde olaylar çalındı.[2]

2004-2005 döneminin bir dönüm noktası olmasında başlıca üç faktör etkili olmuş ve resmi devlet seçkinlerinde Kürt sorununda açıktan ırkçı söylemlerin devreye sokulması ihtiyacı doğurmuştur. Bu üç faktör elbette birbiriyle yakından ilişkilidir: a) ilk sırada gelen, 2003 yılında  ABD’nin Ortadoğu’ya açık askeri işgal yoluyla müdahale etmesi ve Türkiye-Suriye-Irak ve İran arasındaki Kürtler ne zaman kafalarını kaldırsalar ortaklaşa ezilmeleri ilkesine dayalı statükonun bozulması; b) AB sürecinin Türkiye’de kimlik taleplerini uluslararası bir güvenceye kavuşturma işaretleri vermesi ve c) 2004’te PKK’nin 1999’da Abdullah Öcalan’ın yakalanmasıyla birlikte barışçıl mücadeleyi eksen alan pozisyonunu terk edip yeniden askeri mücadeleyi birincil konuma yükseltmesi.

2007 Kasım ayında yapılan Bush-Erdoğan görüşmesinden bu yana anti-Kürt resmi milliyetçi söylemin artık kullanılmadığı, geri plana itildiği doğru. Söz konusu değişiklik muhtemelen ABD’nin “Kuzey Irak Kürt yönetiminin ambargo vs. araçlarla etkisizleştirilmesine izin vermeyeceğini” beyan etmesiyle gündeme geldi. Böylece, Türkiye’de ve Irak’taki bütün Kürtleri hedef alan resmi söylem yerini tekrar “teröristler”i hedef tahtasına koyan klasik söyleme bıraktı.

Fakat ABD, Kürt sorununun, Kürtlere sistem içinde bir statü kazandırılarak çözülmesi yolundaki politikasını bölgedeki askeri varlığıyla destekledikçe, Türkiye Kürt sorununu “idare edilebilir bir kriz” halinde tutma politikasını terk etmedikçe ve Kürt hareketi tek millet-tek devlet statükosunu tehdit etme potansiyelini sürdürdükçe, anti-Kürt resmi söylemin yeniden gündeme gelmesi yüksek bir  olasılıktır. Kaldı ki Washington’daki söz konusu görüşmeden bu yana başta medya ve ulusalcı STK’lar olmak üzere “sivil toplum” içinde anti-Kürt nefret söylemi pompalanmaya devam edilmektedir. Son 4-5 yıldır izlenen bu politikanın halk tabanında Kürtler ve Türkler arasında ne ölçüde uzun sürebilecek bir tahribat yarattığı da bu alanda yeterince sosyolojik araştırma yapılmadığından bilinmemektedir. Fakat ciddi bir tahribat oluştuğu, iki halk arasında etnik gerilimin tekrar su yüzüne çıkması için büyük mesafeler kat etmeye gerek olmadığı kesindir.

Bu uzun girişten sonra kendi araştırma alanımıza dönecek olursak, yayıncılık çalışma grubu olarak popüler imgelemin Kızılelmacı kitaplar yoluyla ne yönde değiştirildiğini incelemek için iki dönemli bir çalışmaya başladık. İlk dönem, Türkiye Cumhuriyeti tarihinde istisnai olduğunu düşündüğüm ırkçı Türk milliyetçiliğinin kendi hedefleri doğrultusunda yakın tarihi yeniden yazmaya çalışırken başvurduğu gözde temaların incelenmesinden oluşuyor: Çanakkale savaşı, Sarıkamış savaşı ve Kurtuluş Savaşı. İkinci dönem ise daha güncel olaylar ve gelişmeler üzerinde odaklanan üç temayı içeriyor: Kürt sorunu dolayısıyla yaşanan hayali bir ABD-Türkiye savaşını konu alan fantastik kitaplar, düşük yoğunluklu  savaş döneminde bölgede görev yapan emekli generallerin “hatıraları” ve AKP iktidarının emperyalizmle bağlarını göz önüne sermeyi amaçlayan ulusalcı çizgideki kitaplar.

Bu çalışmayı yaparken amacımız elbette popüler kültürde çok önemli bir yer edinen ırkçı Türk milliyetçi söylemin nasıl inşa edildiğine yayıncılık dünyası üzerinden bakmaya ve karşı aydınlanma stratejileri oluşturabilmek için gerekli verileri edinmeye çalışmak. Bu nedenle, Kızılelmacı yayıncılığın özellikle yakın tarih üzerindeki manipülasyonlarını açığa çıkarmak önemli görünüyor. Büyük bir insani trajedi olan Sarıkamış muharebesi de bu manipülasyon çabasının en çok rağbet ettiği konulardan birisini oluşturuyor.

Kızılelmacı Yayıncılık Yakın Tarihe İlişkin Hangi İmgeleri Harekete Geçirmeye Çalışıyor – Sarıkamış Muharebesi

Buradan sonra konuyla ilgili okuduğum, muhtemelen bir çok-satar olan Özhan Eren’in “Sarıkamış’a Giden Yol: Rehin Alınan İmparatorluk” (Alfa Yayınları, 2. Basım, 2005) adlı kitabında ilgimi çeken veriler üzerinden gitmeye çalışacağım. Ardından yine Sarıkamış üzerine bir başka kitabı konu alan bir yazı daha yazmayı hedefliyorum.

Kitap, Sarıkamış muharebesine gelmeden önce uzun uzadıya Osmanlı İmparatorluğu’nun son dönemini ele alır. Bu bölümlerde, Türk milliyetçilerinin – önce Jön Türkler ve andından iktidara gelen İttihat ve Terakki kadroları – yaşadığı büyük travmalarla özdeşleşmemiz ve imparatorluğu eski gücüne kavuşturmak için  besledikleri umutları paylaşmamız istenir. Bu travmaların ilki, “93 Harbi” olarak da adlandırılan ve Rusya’nın doğuda Erzurum’a kadar olan bölgeyi ele geçirmesiyle, Batı’da ise İstanbul’da Yeşilköy’e kadar ilerlemesiyle sonuçlanan 1877-78 Rus-Osmanlı savaşıdır. İkincisi ise elbette doğu Trakya hariç imparatorluğun bütün Balkan topraklarının elden çıkmasıyla sonuçlanan, 1912 Balkan Savaşı’dır.

Özellikle ordu içindeki milliyetçi subayları derinden üzen ve “intikam” yeminleri edilmesine, böylece imparatorluğu eski gücüne kavuşturmak için son bir hamle yapılmasına yol açan bu savaşlar anlatılırken şu özellikler göze çarpar: Resmi ideolojiyle örtüşmeyen veya ona alternatif olmaya çalışan aydınlanmacı Türkiye tarih yazıcılığının tersine (burada örnek olarak Doğan Avcıoğlu’ndan başlayıp Mete Tunçay’a ve Tezler kitaplarının sonuncusuna kadar Yalçın Küçük’e uzanan çeşitli araştırmacıların eserleri gösterilebilir) ele aldığımız kitap imparatorluğunun ufalış ve  çöküş dönemini nesnel değerlendirmelerden alabildiğince uzaklaşarak anlatmaktadır. Zaten yakın tarihe odaklanan diğer Kızılelmacı kitaplar gibi “Sarıkamış’a Giden Yol”un da bir tarih kitabı olma iddiası yoktur. O nesnel bilginin,  verilerin vs. önemli olduğu rasyonel bir düzleme değil, doğrudan okuyucunun hayal ve duygu dünyasına seslenmeye çalışmaktadır. Ama ilginç tarafı, karşı karşıya olduğumuz kitap tarihsel bir roman da değildir. Arkasında genişçe bir kaynakça verilmekte, içeriğinin yüzde 80’i ise dönem hakkındaki yazarların eserlerinden alınma alıntılarından oluşmaktadır. Ama yazar, herhalde sürükleyici  özelliğini kaybetmemesi için alıntılara dipnotlar verme zahmetine de girmez.

Dolayısıyla, anlatılan idrak edip değerlendirebileceğimiz ekonomik, siyasal, askeri vs. nedenlerle çöken bir siyasal örgütlenme değil, Türklerin vatanı ve ülkesidir. Özellikle Balkan Savaşı’nın anlatımında bunu görürüz. Osmanlı İmparatorluğu’nun çok etnisiteli, milli-olmayan bir devlet olduğu sanki unutulur ve olaylar sanki Türklerin ulus-devletinden parçalar koparılıyormuş gibi anlatılır. Bu noktada, en azından ilk dönemlerinde Kemalist rejimin Osmanlı’yı “köhnemiş”, kozmopolit bir imparatorluk olarak eleştirmesinde ve kendisini ona alternatif milli bir devlet olarak lanse etmesinde ortaya çıkan karşıtlığa hiç yüz verilmemesi ilginçtir. Irkçı Kızılelmacı söylem, bir “tarih bilinci” oluşturmak üzere Osmanlı ile Türkiye arasındaki devamlılığa sahip çıkmakta, hatta geçmişe dönük olarak Osmanlı’nın son dönemini milli bir devlet olarak inşa etmektedir.

Bu nedenle, Balkanlar’da kendi ulusal devletlerini kurmak üzere ayaklanan çeşitli uluslar sanki kendi topraklarında değil de Türklere ait topraklarda karışıklık çıkartıyormuş gibi nakledilir. Onlar, yüzyıllardır Türklerin adil yönetimini unutuvermiş ve emperyalist devletlerin kışkırtmalarına kapılmış olan uluslardır. Böylece savaşı, Balkanlar’ı elden çıkarmamak için mücadele eden Osmanlı ordusundaki subaylarının gözüyle izleriz. Ordunun içine siyaset bulaşmasına, askeri donanım yetersizliklerine, yağışlı havaya lanetler yağdırır ve gerektiği ölçüde kahramanlık yapmadığımız için değil, fakat bu nedenlerle Balkanlar’ı kaybettiğimiz için üzülürüz.

“93 Rus Harbi”nde ise işgal edilen gerçekten Müslümanların yoğun olarak yaşadığı topraklardır. Ama bu sefer de içeriden ihanete uğrarız; çünkü Ermeniler şaşmaz biçimde Rusları tarafını tutar ve Rus ordusunun ilerlemesine ve geri çekilmesine göre hareket ederler. Sonradan Sarıkamış muharebesi sırasında Osmanlı ordusunda Ermeni askerlerin de olduğunu öğreniriz. Fakat onlar daha ilk günlerde “firar ederek kaçarlar.”

Kitapta bu nedenle Osmanlı, Türkler de dahil kendi içinde yaşayan halklara çeşitli şekillerde  zulmetmiş bir imparatorluk olarak değil, Rusya, İngiltere ve Fransa’nın yutmaya çalıştığı masum bir kurban olarak resmedilir.

-          Kızılelmacı söylemde Neo-İttihatçılık

Böylece, 1908’de meşrutiyetin ilan edilmesiyle birlikte iktidarı paylaşmaya başlayan İttihat ve Terakki sahneye çıkar. Özellikle Balkan Savaşı’ndan sonra gelişen pan-Türkçülük veya Turancılık İttihat Terakki bünyesinde başat ideoloji haline gelmeye başlar. Turancılık,  Cumhuriyet tarihinde genellikle ülkeyi mahvettiği için eleştirilen ve reddedilen bir akımdır. Fakat “Sarıkamış’a Giden Yol” kitabının Turancılığa yaklaşımı tam olarak böyle değildir. Kitapta bizden Turancılığı anlamamız, hatta onunla biraz empati kurmamız istenir. Açıktan Turancılık propagandası yapılmasa da, hedefleri ve kullandığı araçlar itibariyle Turancılık milliyetçi bir söylemle meşrulaştırılır.

Kitaba göre Turancılık, batıdaki hemen bütün toprakların kaybedilmesi ve yeniden ele geçirilmesinin imkânsızlığı karşısında milliyetçi Türk subaylarının yöneldiği “biraz maceracı”, “bira romantik”, ama yine de masum bir projedir. Turancılık, şanlı Osmanlı-Türk imparatorluğunu bu kez doğuda, Türkistan ellerinde kurmak için öne sürülmüştür.

Osmanlı’nın I. Dünya Savaşı’na Almanya’nın yanında girmesinde, Almanya’nın desteğiyle tarihsel düşmanı Rusya karşısında varlığını sürdürme ve topraklarını Türkî halkların yaşadığı bölgelere doğru genişletme hedefi önemli bir yer tutar. Eğer kazanılacak olursa devletin topraklarının Hindistan’a kadar genişletilebileceği hayalleri kurulur. Ayrıca yine Almanya’nın desteğiyle güneydeki Arap toprakları elde tutulabilecek, böylece Almanya’nın istediği şekilde İngiltere’nin Basra Körfezi ve Hindistan yolu üzerindeki hakimiyeti kırılabilecektir. 

Gelgelelim İttihat Terakki’nin emperyal Turancılık politikaları Anadolu ve Mezopotamya halklarına çok pahalıya patlar. Ağırlıklı olarak Türklerin ve Kürtlerin yaşadığı bölgelerden toplanan askerlerin hiçbir hazırlık, yeterli erzak, teçhizat, eğitim vs. olmadan, üstelik önemli bir kısmının (salgın hastalıklar, donma vs. gibi) savaş dışı nedenlerle öleceği tahmin edilerek dört bir yanda savaşmaya gönderilmesi neresinden bakılırsa bakılsın bir cinayettir.

Öyleyse Türkiye toplumunun, Türkçü-Turancı politikaların hâkimiyetinde geçen I. Dünya Savaşı dönemiyle yalnızca Ermeni sorunu çerçevesinde değil, yüz binlerce insanın emperyal-militarist bir projenin sonucu ölümü gönderilmesi bakımından da hesaplaşması gerekmektedir. Elbette konunun  bu şekilde gündeme getirilmesi, emperyal bir vizyona sahip olmasa da başka pek çok açıdan İttihat Terakki politikalarının devamcısı olan Türkiye Cumhuriyeti’nin seçkinlerini rahatsız edecektir. Özellikle militarist aygıt, militarizmin bir toplumun geçmişinde nelere mal olduğunun tartışılmasını istemeyecektir.

Tabii bunun önüne geçmenin en iyi yolu, milliyetçi bir tarih yazımıyla I. Dünya Savaşı döneminde yapılan kahramanlıkların, dökülen kanların vs. yüceltilmesi ve Türk tarihinin gurur duyulacak bir sayfası olarak şanlı geçmişteki yerini  almasıdır.

“Sarıkamış’a Giden Yol” bu açıdan resmi tarihe katkısını sunar. Ama Genelkurmay Başkanlığı’nın Kuzey Irak’ı işgal etme, en azından Irak sınırı boyunca bir tampon bölge kurma planları yaptığı, anti-Kürt şoven milliyetçiliğin doruğa çıkarıldığı bir dönemde Kızılelmacı tarih yazıcılığının burada durması güncel ihtiyaçlarla bağdaşmayacaktır. İşte bu nedenle, burada ele almaya çalıştığımız kitap, Kemalist tarih yazıcılığının pek sahip çıkmadığı İttihat Terakki’yle, onun kadroları ve politikalarıyla aramızda köprü kurmaya çalışır. Bizi, İttihat ve Terakki kadrolarını kendi “milli kimliğimizin” tarihsel bir parçası olarak görmeye, yaptıklarını takdir etmeye çağırır. Amaçlarında başarılı olamasalar da ne yapmışlarsa “vatan sevgisi” için yapmışlardır. Her şeyden önce, onlar da “Şu Çılgın Türkler”den değil midir?

Rejimin güncel ihtiyaçları doğrultusunda gündeme gelen Kızılelmacı söylem böylece, Cumhuriyet döneminde pek gündeme gelmediği ölçüde, Enver-Cemal-Talat üçlüsüne sahip çıkar. İttihat ve Terraki’nin Ermeni soykırımı, emperyal çıkarlar uğruna Anadolu’da birkaç erkek neslinin neredeyse ortadan kaldırılması gibi uygulamaları onaylanır. Devletin bekası güncel düzeyde şoven bir milliyetçiliği ve sınır ötesi militarist hamleleri gerekli kıldığı ölçüde, geçmişteki benzeri örnekler gündeme getirilmekte ve topluma benimsetilmeye çalışılmaktadır.

-          Sarıkamış: ”Neden Bir Kurşun Atmadan Öldünüz?”

“Sarıkamış’a giden Yol” kitabının asıl amacı, Sarıkamış muharebesinin tarihinin devletin bekasının dayattığı güncel istemlere göre yeniden yazılması, böylece bu büyük insani trajedi karşısında Türk Silahlı Kuvvetleri’nin (TSK) önceli sayılan Osmanlı ordusunun genelkurmay heyetinin aklanmasıdır.

Sarıkamış muharebesinde on binlerce askerin “düşmana tek bir kurşun sıkmadan donarak ölmesi” Kemalist hareketin kadroları ile eski İttihat Terakki kadroları arasındaki iktidar savaşının sonucu olarak ilk kez 1922’de bir gazetede yayımlanan bir tefrikayla kamuoyuna duyurulmuştur. Daha önceleri, yani muharebe kaybedildikten sonra gerçekte olup bitenler  o zamanlar Başkomutan Vekili ve Genelkurmay Başkanı olan Enver Paşa tarafından Osmanlı Meclis’ten bile gizlenmiştir.

Dolayısıyla, Sarıkamış muhaberesinin Misak-i Milli sınırlarını esas alan klasik Kemalist ideoloji ile günümüzde Kuzey Irak’taki Kürt siyasi oluşumuna karşı işgal planları yapan Genelkurmay’ın sivil kanallarla pompalamaya başladığı “Neo-İttihatçılık” arasındaki çatışma açısından simgesel bir değeri vardır.

Kitap Sarıkamış muharebesinin anlatıldığı bölümde, gerçeğe daha yakın olan Kemalist tarih yorumunu reddeder. Bu çerçevede, Sarıkamış’ın bir trajedi ve tam bir askeri başarısızlık olduğu ve sorumlusunun başta Enver Paşa olmak üzere ordu içindeki İttihatçı kadrolaşma olduğu gerçeğini gizlemeye ve çarpıtmaya  çalışır.

Sarıkamış muharebesinin simgesel değeri aynı zamanda emperyal bir savaş oluşunda yatar. Bu muharebe, Çanakkale savaşı gibi bir savunma savaşı değildir. Rusların Kafkasya ordularını imha etmeyi ve böylece Osmanlı ordusuna Kafkasya’nın (belki de Turan ülkesinin) kapılarını açmayı hedefleyen bir saldırı savaşıdır. Sarıkamış harekatı kısaca şöyle özetlenebilir: Erzurum’da bulunan Osmanlı ordusunun bir kolordusu, Rus ordusunu gafil avlamak üzere Allahuekber dağlarından hiç beklenmeyen bir mevsimde, Aralık-Ocak (1915) aylarında geçerek bir çevirme harekatı yapacak, diğer kolordular da saldırıya geçerek Rusların önemli bir askeri üssü konumundaki Sarıkamış’ı ele geçirecektir. Ordu içindeki daha kıdemli komutanların bu harekata karşı çıkması üzerine, Başkomutan  Vekili Enver Paşa tarafından bazı birliklerin başına genç İttihatçı komutanlar atanır.

On binlerce insanın emperyal militarist bir proje etrafında hiç tereddüt etmeden ölüme gönderilmesi kitapta kınanmaz veya açıkça yanlış bulunmaz. Oysa durum ayan beyan ortadadır. Bütün komuta heyeti, askerlere dağların üzerinden yiyecek, giysi ve cephane ikmali yapılamayacağının farkındadır. Aslında Osmanlı ordusu, hızla saldırıya geçecek hiçbir birliğin lojistik desteğini sağlayacak durumda değildir. O zaman geriye tek seçenek kalır ve Enver Paşa bu planı gözünü kırpmadan uygular: 3. Osmanlı ordusu bol erzak, cephane vs. bulunan Sarıkamış’ı ele geçirmek üzere daima ileriye doğru hareket edecektir. Yani ya Sarıkamış’ı işgal ederek gerekli erzağa ve diğer malzemelere kavuşacak ya da dağlarda kırılıp gidecektir. Bir başka deyişle, Enver askerlerine “ölmeyi emretmekte”dir.

Bu çılgın denebilecek planın sonunda yaşanan insani trajedi korkunç boyutlardadır. Allahuekber dağlarını geçen kolordu mevcudunun büyük bölümünü kaybeder. Sadece dağlarda “çevirme harekatı yapan” kolordu değil, her ne pahasına olursa olsun geri çekilmemeleri emredilen başka kolordular da büyük kayıplar verirler. Her biri 50.000-60.000 mevcutlu üç kolordudan geriye 1.500, 1.000 ya da daha az asker kalır. Geri çekilmeme emri o kadar irrasyoneldir ki, sonunda kolordu ve tümen karargâhları olduğu gibi Ruslara esir düşer.

Kitap, tarihi şoven Türk milliyetçiliğinin talepleri doğrultusunda tarihi yeniden yazmaya girişirken öncelikle trajedinin boyutunu küçültmeye çalışır. Tıpkı “Ermeni Tehciri”ne uygulanan ırkçı yöntem uygulanır. Kemalist tarihin öne sürdüğü gibi Allahuekber dağlarında donarak ölenlerin sayısı 90.000 kişi değil, en fazla 20.000-30.000 kişidir. Böylece güya olayın vehameti azaltılır.

İkinci olarak, yazar Genelkurmay Başkanlığı’nın hazırladığı harp tarihi kitaplarına dayanarak Sarıkamış’ta denenen kuşatma manevrasının aslında başarılı olabileceği  öne sürer. Genelkurmay’ın hazırlattığı harp tarihi kitapları önceli olan Osmanlı ordusunun harekatlarına sahip çıkmakta, Sarıkamış’ın askeri bir başarısızlıkla sonuçlanmasının nedeni olarak ise bazı kolordu ve tümen komutanlarının cesaretsiz ve hantal davranmasını göstermektedir.

Belki de ön önemlisi, “Sarıkamış’a giden Yol” kitabında insani trajedinin askeri taktik ve stratejilerin  gölgesinde kalmasıdır. Yaşanan acılar, cinnet geçirmeler, donmalar, ayakların kesilmesi vs. ya kahramanlık örnekleri olarak veya askeri operasyonun bir unsuru olarak gündeme gelir.  Bu korkunç acılar, en iyi ihtimalle, ıskalanan bir askeri zaferden sonra “kahramanca dövüşen bu ordunun hak etmediği bir kader” olarak nitelenecektir.

Sonuç olarak, tıpkı PKK’nin Dağlıca baskınında esir alınan askerler örneğinde olduğu gibi, Kızılelmacı tarih yazımında yaşamın değil ölümün kutsandığını söyleyebiliriz. Okuyucu olan bitene insancıl ve gerçekçi bir açıdan değil, askeri manevralar, kahramanlıklar, askeri strateji ve taktik hatalar zaviyesinden bakmaya davet edilir.

Dönemin erlere dönük askeri terminolojisi yazar tarafından da benimsenir ve kullanılır. Sarıkamış muharebesinde durup dinlenmeden ilerlemeleri emredilen askerlerin önemli bir bölümü yolda donarak ölür; bazıları ise hastalıktan, yaralandığı için vs. savaşamayacak hale gelir; başkaları ise bu cehennemden çıkışı civar köylere kaçıp saklanmakta bulurlar. İşte bu “kayıplar” için komutanlar “döküntü” terimini kullanırlar. Yazar da muharebeyi anlatırken kendini tutamaz ve birliklerin azalan mevcudundan “döküntü” diye bahseder.

Son olarak, ölümün kutsandığı ve militarizm ile emperyal hedeflerin yüceltildiği Kızılelmacı bir kitap olan “Sarıkamış’a Giden Yol”daki anlatımı, Yaşar Kemal’in son dönem romanlarından “Fırat Suyu Kan Akıyor Baksana”’daki (Bir Ada Hikâyesi I, Adam Yayınları, 14. Baskı, 2002) tasvirler ile karşılaştırmak ilginç olacaktır. Yaşar Kemal, Sarıkamış’ı muhtemelen gerçekliğe çok daha yakın bir biçimde ve acıları yaşayan insanların gözünden tarif eder. Romanın kahramanlarından birisi, Rumların mübadeleye tabi tutulmasından sonra Ege’deki bir adada saklanan Vasili’dir. Sarıkamış savaşına da katılan Vasili bir kediye şunları söyler:

“Ben hiç Sarıkamış’ı gördün mü kedi? Sarıkamış içinde Aynalı Çarşı. Aynalı Çarşı cehennem. (…) Sarıkamış savaşını görmemiş, yaşamamış insan dünyada hiçbir şeyi görmemiş, yaşamamış, demektir. Erzurum içinde Aynalı Çarşı. Sen kedi, sen hiç, uykucu, rahat, gerinen kedi, sen hiç Allahuekber dağında olup bitenleri gördün mü? İnsan boyu, iki insan boyu karın içinde yalınayak, başı kabak, pantolonu yırtılmış, kaputsuz, ceketsiz, koyunları bit dolu, donmuş elleriyle kaşıyamayanları, Rus topçusunun karlı dağları ateşe, zindana çeviren güllelerini, karla birlikte uçuşan kolları, bacakları, kollarla bacaklarla, gövdelerle birlikte gökten yağan kanları, Allahuekber dağlarının doruklarında fırtınaya, boraya tutulup donan, taş kesilen, donmuş kirpikleri, kaşları, donmuş gözleriyle bakan on binlerce askeri gördün mü hiç? Sen bunları görmediysen hiçbir şey görmedin demektir (…)” (a.g.e., s. 111)

İnsanın böyle insancıl bir anlatım karşısında savaşı, Osmanlı İmparatorluğu’nun son dönemini, İttihat Terakki’nin  ve Turancı ideolojinin halklara yaşattıklarını sorgulamaması mümkün değildir.

---