AKP’nin Anayasa Taslağı Gerçekten “Sivil” mi?

Ülkemizde 22 Temmuz seçimlerinden sonra Kürt sorunu etrafındaki gelişmeler, sivil ve demokratik bir anayasa tartışmalarını geri plana attı. Buna karşın, AKP’nin anayasa taslağının tartışılmaya devam edilmesi ve geniş kesimlerin mümkün olduğunca bu tartışmaya dahil edilmesi gerekiyor. Anayasaların yenilenmesi, toplumların tarihinde önemli dönüm noktaları oluşturuyor. Bir kez kabul edildikten sonra 20-30 yıl o anayasa ile yaşamaya başlıyoruz. Nitekim 12 Eylül anayasasının bu açıdan bir dönüm noktası oluşturduğu ve demokratik yaşamı nasıl derinden etkilediği herkesçe biliniyor. Şimdi de önümüzde, aynen kabul edilmese bile en azından büyük ölçüde kabul edilmesi beklenebilecek bir anayasa taslağı duruyor. Gelecek 20-30 yılımızı belki de bu anayasayla geçireceğiz.

Anayasaların bu kadar belirleyici olup olmadığı sorulabilir ve aslında önemli olanın rejimin karakterini de belirleyen uygulama aşaması olduğu ileri sürülebilir.

Türkiye’nin yakın tarihine bakar ve 1961 Anayasası’nı, 1971’de 12 Mart darbesinden sonra yapılan kapsamlı değişiklikleri, ardından 12 Eylül Anayasası’nı, sonra bu anayasada 1995, 1999 ve 2001 yıllarında yapılan ciddi değişiklikleri ve son olarak AKP taslağını karşılaştırmalı olarak incelersek farklı bir sonuca ulaşırız. Her şeyden önce Türkiye – darbe ve iç savaş dönemleri dışında – gerçek anlamda bir diktatörlükle yönetilmiyor. Hatta darbe ve iç savaş dönemlerinde bile uygulamalara yasal bir temel kazandırılmaya çalışılıyor. Elbette köy yakmalar, işkenceler, Diyarbakır cezaevi gibi örnekler belirli dönemlerde anayasanın ve yasaların tamamen rafa kaldırıldığını gösteriyor. Ama bu iç savaş dönemlerinde bile rejim, ağır insan hakları ihlallerini gerçekleştirmeye son derece müsait yasal bir mevzuata dayanmaya özen gösteriyor. Bu yasal mevzuat da kaynağını anayasadan alıyor.

12 Eylül anayasasının orijinal haline bakıldığında bile, Türkiye’nin “Batı demokrasinin” ve “muasır medeniyetin” bir parçası olmaya çalıştığı, vatandaşa “evrensel” hak ve özgürlüklerin tanındığı ve hangi koşullarda bunların kısıtlanabileceğinin ayrıntılı şekilde tarif edildiği görülebilir. Nitekim, Batılı ülkelerle karşılıklı olarak oynanan bu “demokratikleşme” oyunu işe yaramıştır. Örneğin, 12 Eylül darbesiyle Türkiye’nin üyeliğini askıya alan Avrupa Konseyi (AK), yeni anayasanın kabul edilmesi ve “demokrasiye geçilmesi”yle birlikte üyeliği iade etmiştir.

Bu açıdan baktığımızda, Türkiye’nin, anayasalarının harika olduğu, fakat hiçbir şekilde uygulanmadığı eski sosyalist ülkeler kategorisine girmediğini söyleyebiliriz.

Peki bu tartışma bu kadar önemli mi? Şundan dolayı önemli: Yakın tarih bize ülkemizdeki anayasaların iktidar blokları arasındaki bir uzlaşmayı temsil ettiğini gösteriyor. Bir başka deyişle, egemenler yeni bir anayasaya gerek duyduklarında, genellikle bu, ülkeyi gelecek 20-30 yılda o şekilde “yönetmek” istedikleri anlamına geliyor. Bu nedenle, temel hak ve özgürlüklerden kadın sorununa, sosyal haklardan çevrenin tahrip edilmesine ve kültürel haklara kadar gerçekte anayasaların genel bir siyasi programı şekillendirdiğini söylemek abartılı olmaz. Bizim de toplum olarak, gelecek 20-30 yıl için layık görüldüğümüz “yönetim biçimini” incelememiz ve erkenden bir bilinçlenme sağlayıp itirazlarımızı ve taleplerimizi dile getirmemiz gerekiyor.

Daha kısa ve orta vade açısından ise şunu söyleyebiliriz: Ülkemiz Kürt sorunu etrafında geliştirilen resmi politikalarla yeniden “askeri çözüm”ün öne çıktığı 90’lı yıllara benzer bir döneme giriyor. Bu dönemlerde yaygın insan hakları ihlalleri yaşandığını, ifade özgürlüğünün ağır şekilde kısıtlanmasıyla tartışma alanının iyice daraltıldığını ve haklarını arayan bütün kesimlerin örgütlenme özgürlüklerinin fazlasıyla sınırlandırıldığı biliyoruz. Mevcut anayasa taslağı, bu filmi tekrar görmemize cevaz veren bir yapıya mı sahip, yoksa devletin toplum üzerindeki baskısına daha önceki dönemlerden farklı olarak ciddi sınırlamalar getiriyor mu? Türkiye’de farklı toplumsal kesimler “sivil” bir anayasa derken, öncelikle hareket alanlarının çok fazla kısıtlanmamasını talep ediyorlar.

1) AKP Taslağı Hakkında Bazı Kafa Karışıklıklarının Giderilmesi, AKP’nin Rejimle Uzlaşması ve “Kötü Niyeti” Okuma Önerisi.

Bu yazı, AKP’nin bazı öğretim üyelerine hazırlattığı anayasa taslağını temel hak ve özgürlükler, siyasi ve sendikal haklar açısından ele almayı amaçlıyor. Fakat önce taslak hakkındaki bazı kafa karışıklıklarının giderilmesine ihtiyaç var.

a) “Bu anayasanın neresi yeni?”

AKP taslağını birlikte inceleme şansı bulduğum arkadaşlar haklı olarak bu soruyu sordular; çünkü gerçekten ortada garip bir durum vardı.

Ülkemizdeki toplumsal muhalefetin son derece dinamik entelektüel çalışma tarzı, maalesef anayasa taslağı hakkında çok temel hususlarda bilgi edinmemiz için yeterli olmadı. Muhalifler anayasa taslağı açıklandığında genellikle “ezber”lerini tekrar etmekle yetindiler. Bir anayasanın en temel özelliğinin haklar ve özgürlükler olmasına karşın, bu konu pek gündeme gelmedi; daha çok anayasanın “neo-liberal” politikalara göre şekillendirildiği ve “sosyal devlet”in tamamen ortadan kaldırıldığı öne sürüldü.

Her ne kadar ayrı bir yazıda ele alınmayı hak etse de, bu konuda şunları söylemek istiyorum: 12 Eylül Anayasası Batı’daki gibi genel sağlık sigortası, işsizlik sigortası, düşük gelirli ailelere gelir ve konut güvencesi, tüketici hakları gibi kamu yararını gözeten çeşitli düzenlemeler mi öngörüyordu ki mevcut taslak bunları kaldırıldı? Elbette taslakta devletin sosyal işlevlerine ilişkin geriye götürücü unsurlar var. Fakat anayasada “sosyal devlet”le ilgili hükümler aranırken, Türkiye ekonomisinin zaten son 20-30 yıldır neo-liberal politikalara göre düzenlendiği gerçeği göz ardı edilmemeli. Bugün ülkemizde neo-liberal politikalar iyice yerleşmiş durumda ve sanki son 20-30 yıldır ortada “sosyal devlet”e benzer bir şeyler varmış gibi tartışmak toplumda karafa karışıklığına yol açabiliyor.

Muhaliflerin bir anayasa tartışmasında öne çıkması gereken temel hak ve özgürlükler hakkında pek bir şey söylememiş olması ise gerçekten düşündürücü. Bana göre bu yaklaşım, sınırlı sayıda demokrat, liberal aydını ve insan hakları savunucusunu dışarıda tutarsak, ülkemizde toplumsal muhalefetin insan hakları sorununu hâlâ içselleştirmediğine işaret ediyor. Nasıl olsa o konu Avrupa Birliği (AB) sürecine ve liberal aydınlara bırakılacak kadar önemsizdir!

Anayasa taslağının ne ölçüde yeni olduğuna dönersek, büyük bir kesinlikle şunu söyleyebiliriz: Özellikle temel hak ve özgürlükler, siyasi haklar ve sendikal haklar konularında mevcut anayasa taslağı, AB uyum sürecinde 1999 ve 2001 yıllarında yapılan kapsamlı değişiklikleri aynen koruyor. Yani bu hususlarda taslakta karşımıza çıkan maddeler, mevcut anayasada zaten var. Öyleyse farklı olan ne? Ayrıca, biz toplum olarak “uyum sürecinde” yapılan değişiklikleri yeterli görüyor muyuz? AB sürecinde değiştirilmiş haliyle 12 Eylül Anayasası’ndan memnun muyduk?

Bilgisel donanıma önem veren bir muhalefetin yokluğunda, bir tür propaganda aygıtı olan kitle medyası devreye girdi ve “Kuzey Irak’a olası operasyon” tartışmaları daha başlamamışken insanların kafasına “AKP’nin sivil bir anayasa hazırladığı” imgesi kazınmış oldu. Tabii ki asker ve sivil “ulusalcı” kesimler de tartışmayı, “Cumhuriyet’in temel ilkeleri” ve “türban” gibi alanlara sıkıştırarak AKP’ye büyük bir hizmet etmiş oldular. Oysa bize yeni diye sunulan taslak, yukarıda saydığım konularda zaten mevcut anayasanın hemen hemen aynısıydı. Kemalist bir muhalefet ile aşırı pragmatik bir hükümet arasındaki tartışma bu gerçeğin görülmesine imkân tanımadı.

Yine de, bu temel konularla ilgili olarak birkaç önemli yenilikten bahsedebiliriz. Örneğin, Genel Esaslar bölümünde devletin dilinin değil, “resmi dili”nin Türkçe olduğu belirtiliyor. Son derece önemli olan bu değişikliğin AKP tarafından sahiplenip sahiplenilmeyeceğini ise önümüzdeki süreçte göreceğiz. Siyasi Hak ve Ödevlere ilişkin bölümde ise, alternatiflerden birisi olarak anayasal vatandaşlık tanımı getiriliyor. Ama hemen arkasından gelen bir başka “alternatif”te, “Türkiye Cumhuriyetine vatandaşlık bağı ile bağlı olan herkese, din ve ırk farkı gözetilmeksizin Türk” deneceği söyleniyor. Böylece, “Türkiyelilik” yerine etnik bir kimlik olan Türk kimliği bir seçenek olarak saklanıyor. Anadilde eğitim de sınırlı bir ilerlemenin olduğu bir başka alan: Mevcut anayasada, “eğitim” başlığı altında “Türk vatandaşlarına Türkçenin dışında başka hiçbir dil anadil olarak öğretilemez” denirken, taslakta “Eğitim dilinin Türkçe olduğu”, fakat, “Türkçeden başka dillerde eğitim ve öğretim”in kanunla düzenleneceği öngörülüyor. Böylece anadilde eğitime yabancı dillerin öğretilmesiyle aynı statüde bir kapı aralanmış oluyor. Ama “vatandaşların Türkçe dışındaki ana dilleri” gibi kültürel çoğulculuğa işaret eden herhangi bir ifadeye yer verilmiyor. Böylece, 90’larda on binlerce insanın yaşamına mal olan Türkiye’nin kültürel çoğulcu kimliğinin kabul edilmesine karşı gösterilen direnç, mevcut taslakta yine sürdürülüyor.

Çok önemli bir geri adım olarak, kadınların eşitlik talebiyle uyum içinde 2004 yılında yapılan anayasa değişikliğine yer verilmiyor ve kadınlar, yaşlılar, çocuklar ve özürlüler gibi özel olarak korunmaya muhtaç insanlar kategorisine konuyor.

Bunlar dışında, temel hak ve özgürlükler, siyasal ve sendikal haklar konularında AB uyum sürecinde mevcut anayasada yapılan değişikliklerin korunmasıyla yetiniliyor. Meğer yeni bir anayasa derken, özgürlükler lehine sınırlı bir değişikliğe uğratılmış olan mevcut anayasayı tartışıyormuşuz!

“Peki, bu anayasa hiç ciddi bir değişiklik içermiyor mu?” diye sorulabilir. Elbette içeriyor. Fakat bunlar yukarıda saydığım alanlarda değil, devletin iç örgütlenmesini ilgilendiren “Yürütme ve Yargı” alanlarında. Daha özel olarak söylersek, Cumhurbaşkanının yetkileri, yüksek yargı organlarının seçimi ve YÖK gibi konularda 12 Eylül’ün kurduğu düzeni büyük ölçüde değiştiren kapsamlı değişiklikler var. Bana göre, bunlar desteklenmesi gereken demokratik nitelikteki değişikler. 12 Eylül anayasası, YÖK, RTÜK (Radyo Televizyon Yüksek Kurulu), Anayasa Mahkemesi, Yargıtay, Danıştay, Genelkurmay Başkanlığı gibi devletin temel kurumları söz konusu olduğunda, hangi hükümet gelirse gelsin asla değişmeyecek bir yapı kurmayı hedeflemişti. Cumhurbaşkanları, militarist iktidar yapılarının istemlerine uygun kişilerden seçilecek ve bu kurumlarda kilit görevlerde olanları seçecek veya doğrudan atayacaktı. Nitekim geçtiğimiz aylarda eski Cumhurbaşkanı Sezer’in direnişinde ve yüksek yargı organlarının verdikleri kararlarda devletin bu “çelik” yapısı gözler önüne serilmiş oldu.

Uluslararası sermayeyle son derece iç dışlı olan ve bölgede ABD’ye paralel politikalar izlemeye çalışan bir hükümet bu denli katı bir yapılanmayla kalıcı bir icraat yapamazdı. Dolayısıyla elinin rahatlaması gerekiyordu. Böylece yeni anayasa taslağının temel hak ve özgürlüklere ilişkin bölümleri değişmeden kalırken, Cumhurbaşkanlığının yetkileri sembolik düzeye çekildi; hükümetin hareket alanı genişletildi ve yüksek yargı organlarının seçiminde TBMM daha etkin bir konuma getirildi.

Yürütme ve yargıyla ilgili bu değişiklikleri ayrı bir yazıda ele almaya çalışacağım. Şimdilik şunu söyleyelim ve geçelim: Bu konular tartışılırken, özelleştirmeler karşısında özünde devletçi kararlar veren ve oligarşik bir siyasi sistemi ayakta tutmaya hizmet eden bu gerici yapılanmayı savunma durumuna düşülmemesi ve halkın iradesine güven duyulması gerekiyor. Oysa bazı meslek örgütleri yöneticileri, anayasa taslağında “sosyal haklar tırpalanıyor” dedikten sonra, “artık hükümetin özelleştirme kararlarını veto edecek bir Cumhurbaşkanı veya iptal edecek bir anayasa mahkemesi de yok” diyebiliyorlar. İşçilerin haklarını korumak için devletçi bir sistemden medet ummamalıyız; bunun yerine, özellikle Latin Amerika’da gündeme gelen işyerlerinin demokratikleştirilmesi çabaları üzerinde durmak daha çözümleyici olacaktır.

Sonuç olarak, birazdan aşağıda göstermeye çalışacağımız gibi, AKP’nin anayasa taslağıyla haklar ve özgürlükler konusunda “bu kadar değişiklik yeter!” çizgisinde rejimle uzlaştığını, asıl muharebenin ise “ulusalcılar”ın o kadar üzerine titrediği Cumhurbaşkanlığının yetkileri ve rejimin bekçiliğini yapan yüksek yargı organların seçimi gibi alanlarda döndüğünü söyleyebiliriz.

Öte yandan, Milli Güvenlik Kurulu (MGK) anayasal bir kurum olarak varlığını sündürüyor; dolayısıyla “askeri vesayet” rejimi ciddi bir tartışmanın konusu haline bile gelemiyor. Genelkurmay Başkanlığının Savunma Bakanlığına bağlanması, böylece TSK’nın bütçesinin sivil denetime açılması veya yargının çift başlılığına son verilmesi için Askeri Yargıtay’ın kaldırılması gibi hükümler kesinlikle yok. Sadece, sivil makamlarla askeriye arasında idari kararlardan doğan uyuşmazlıkların son inceleme mercii olan Askeri Yüksek İdare Mahkemesi kaldırılıyor.

b) “Kötü niyetli okuma” önerisi

Bir anayasa metni birkaç farklı şekilde okunabilir. Hak ve özgürlükler sınırsız olamayacağına göre, anayasa metinlerinde bazı sınırlama ölçütleri getirilmesini normal karşılarsınız. “Sonuçta ortada bir devlet söz konusu ve tabii ki bazı genel sınırlamalar getirecek” diye düşünürsünüz.

Fakat söz konusu olan, yukarıda açıklamaya çalıştığım gibi, “demokrasi takiyesi” yapan Türkiye gibi bir ülkeyse, özellikle kötü niyetli bir okuma yapmak faydalı olabilir.

Gerek 12 Eylül anayasasının orijinalinde gerekse – temel hak ve özgürlükler söz konusu olduğunda onun AB sürecinde değiştirilmiş halinden başka bir şey olmayan – AKP taslağında izlenen kalıp şöyle tarif edilebilir: Önce ilgili maddedeki özgürlük insan hakları hukukuna uygun olarak vatandaşa tanınır. Fakat ardından ilgili özgürlüğün hangi koşullarda sınırlanacağı hakkında o kadar çok koşul getirilir ki, tanınan özgürlüğün içi boşalmış olur. Özellikle “milli güvenlik”, “kamu düzeni”, “genel sağlık”, “genel ahlâk”, “suçun önlenmesi” gibi muğlak tanımlar içinden geçilen konjonktüre göre “sert” veya “yumuşak” yorumlanmaya çok müsaittir. “Olağanüstü hal ve sıkıyönetim dönemlerinde …” diye başlayan sınırlamalar ise, her şeyin “olağan dönemde” olduğu gibi gitmeyeceğini, olağanüstü dönemlerde bu hak ve özgürlüklerin kağıt üzerinde kalacağını size açıkça hatırlatmaktadır.

Bu muğlak sınırlamalar 12 Eylül Anayasası’nın orijinalinde olduğu gibi genel olarak AKP taslağında da korunuyor. Daha geriye gidildiğinde ise görece demokratik bir anayasa olan 1961 anayasasında da mevcut oldukları, fakat 12 Mart’ta yapılan değişikliklerle daha yoğun bir şekilde anayasaya girdikleri görülebilir. O gün bugündür ülkeyi yönetenler şu mesajı verir gibidir: “Bugün suç sayılmayan bir şey yarın pekâlâ suç sayılabilir.”

Bu nedenle, 71 darbesinden bu yana T.C. anayasaları bireyin hak ve özgürlüklerini devlet karşısında koruyan metinler değil, devlet kendisini tehdit altında hissettiğinde onun hareket alanını genişleten, yani olağan ve olağanüstü koşullarda iki farklı hukukun uygulanabileceğini önceden bildiren metinler olagelmiştir.

Bu anlamda, AKP’nin anayasa taslağının devletin, toplumun temel hak ve özgürlüklerini çiğneyebilmek için kendisine açık kapı bırakıp bırakmadığı şeklinde “kötü niyetli” bir okumayla incelenmesini öneriyorum.

2) Orijinal 12 Eylül Anayasasının Aşırılıkları ve Aşırılıkları Giderilmiş AKP Taslağı

12 Anayasası’nın 1982’de kabul edilen ilk metnindeki bazı maddeler aşırıya varan sınırlamalar getirir; hatta hareket alanını neredeyse sıfırlar. Bu maddeler bir anayasa hükmü gibi değil, bir kanun maddesi gibi yazılmıştır. Tabii ki amaç işi şansa bırakmamaktır. Tipik bir madde seçebiliriz. Örneğin, orijinal 12 Eylül anayasasının basın hürriyetini düzenleyen hükmünde temel sınırlayıcı koşullar şu şekilde dile getiriliyor:

Basın Hürriyeti

Basın hürdür, sansür edilemez. (…)

Devletin iç ve dış güvenliğini, ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünü tehdit eden veya suç işlemeye ya da ayaklanma veya isyana teşvik eder nitelikte olan veya Devlete ait gizli bilgilere ilişkin bulunan her türlü haber veya yazıyı, yazanlar veya bastıranlar veya aynı amaçla, basanlar, başkasına verenler, bu suçlara ait kanun hükümleri uyarınca sorumlu olurlar. Tedbir yolu ile dağıtım hakim kararıyla; gecikmesinde sakınca bulunan hallerde de kanunun açıkça yetkili kıldığı merciin emriyle önlenebilir. Dağıtımı önleyen yetkili merci, bu kararını en geç yirmi dört saat içinde yetkili hakime bildirir. Yetkili hakim bu kararı en geç kırk sekiz saat içinde onaylamazsa, dağıtımı önleme kararı hükümsüz sayılır. (…)

Aslına bakılırsa, suç teşkil ettiği öne sürülen yazıları “yazanlar, bastıranlar veya aynı amaçla basanlar …” şeklinde uzayıp giden suç zinciri bir anayasa açısından fazlalıktır. Normal koşullarda yazıyı yazan ve yayınlayanlar dışındakileri (yani matbaacıları, dağıtımcıları vs.) suçlamak aşırı ölçüde anti-demokratik olduğu için tepki de çekmektedir. Bu suç zinciri, mevcut taslakta olduğu gibi anayasa metninden çıkartılabilir ve (halihazırda olduğu gibi) olağanüstü bir yasa olan Terörle Mücadele Yasası’na (TMY) dahil edilebilir. Böylece, AB’ye üyelik sürecindeki Türkiye Cumhuriyeti’nin anayasasını bir polis tüzüğü kimliğinden kurtarmak için aşırı sertlikle ifade edilmiş sınırlayıcı gerekçeler de belli ölçülerde hafifletilebilir.

Bunları, basın özgürlüğü konusunda mevcut taslakta yapılan değişikliği küçümsemek için söylemiyorum. Fakat bir sınırlamayı değerlendirirken, o hak ve özgürlüğün özüne dokunup dokunmadığını ölçüt almamız gerektiğini düşünüyorum. Bu açıdan baktığımızda aşırılıkları giderilmiş, fakat özünde benzer yasaklar içerdiği söylenebilecek taslaktaki aynı madde daha mı demokratiktir? Bence tartışmaya değer. Aşağıda AKP taslağında basın ve yayın özgürlüğünü düzenleyen maddeyi veriyorum:

Basın ve yayın hürriyeti

Basın hürdür, sansür edilemez (…)

[Basın ve yayın hakkı ve hürriyetinin] kullanılması; millî güvenliğin, kamu düzeninin, genel sağlığın, genel ahlâkın, başkalarının şöhret veya haklarının, özel veya aile hayatının korunması, suçların önlenmesi, devlet sırrı olarak usûlünce belirtilmiş bilgilerin açıklanmaması, yargının bağımsızlık ve tarafsızlığının sağlanması, savaş kışkırtıcılığının engellenmesi, her türlü ayrımcılık, düşmanlık veya kin ve nefret savunuculuğunun önlenmesi amaçlarıyla sınırlanabilir. (…)

Süreli ve süresiz yayınlar hâkim kararıyla, gecikmesinde sakınca bulunan hallerde ise kanunun yetkili kıldığı merciin emriyle toplatılabilir. Toplatma kararı veren yetkili merci, bu kararını en geç yirmi dört saat içinde yetkili hâkime bildirir. Hâkim bu kararı en geç kırk sekiz saat içinde onaylamazsa, toplatma kararı hükümsüz sayılır. Süreli yayınların durdurulması da aynı hükümlere tâbidir; ancak bu yayınların kapatılması sadece mahkeme kararıyla mümkündür. Toplatma, durdurma ve kapatmaya ilişkin şartlar ile usul ve esaslar kanunla düzenlenir

İşte bu nedenle, 12 Eylül anayasasının orijinal haliyle mevcut AKP taslağını karşılaştırırken dikkatli bir değerlendirme yapılması gerekiyor. Bu değerlendirmelerde, devlet aygıtının anayasa ile ilgili hak ve özgürlüğü istediği zaman kullanılamaz hale getirme imkânına kavuşup kavuşmadığına bakılması gerekiyor.

3) AKP Taslağında Temel Hak ve Özgürlükler, Siyasi ve Sendikal Haklar

Şimdi herhangi bir karşılaştırma yapmaksızın AKP taslağında bazı temel hak ve özgürlüklere nasıl yer verildiğini incelemek istiyorum.

a) Temel hak ve hürriyetlerin kötüye kullanılamaması ve temel hak ve hürriyetlerin kullanılmasının durdurulması

Başka ülkelerin anayasalarında var mi bilmiyorum, ama T.C. anayasalarında Temel Hak ve Hürriyetler kısmının hemen altında, Genel Hükümler bölümünde, Temel Hak ve Hürriyetlerin Kötüye Kullanılamaması ve Hak ve Hürriyetlerin Kullanılmasının Durdurulması gibi garip maddeler var.

AKP’nin “sivil” anayasa taslağında temel hak ve özgürlükleri değerlendirmek için burası uygun bir başlangıç noktası olarak görünüyor. “Kötüye Kullanmama” ile ilgili olarak iki alternatif hazırlanmış. Belli ki rejimin nabzı ölçülecek ve duruma göre karar verilecek.

Temel hak ve hürriyetlerin kötüye kullanılamaması

Alternatif 1

Anayasa hükümlerinden hiçbiri, Devlete veya kişilere, Anayasayla tanınan temel hak ve hürriyetlerin yok edilmesine veya Anayasada belirtilenden daha geniş şekilde sınırlandırılmasına imkân verecek şekilde yorumlanamaz.

Alternatif 2

(1) Anayasada yer alan temel hak ve hürriyetlerden hiçbiri, Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünü bozmaya ve insan haklarına dayanan demokratik ve lâik Cumhuriyeti ortadan kaldırmaya yönelik eylemler biçiminde kullanılamaz.

(2) Anayasa hükümlerinden hiçbiri, Devlete veya kişilere, Anayasayla tanınan temel hak ve hürriyetlerin yok edilmesine veya Anayasada belirtilenden daha geniş şekilde sınırlandırılmasına imkân verecek şekilde yorumlanamaz.

Temel hak ve hürriyetlerin kullanılmasının durdurulması

Savaş, seferberlik, sıkıyönetim veya olağanüstü hallerde, milletlerarası hukuktan doğan yükümlülükler ihlâl edilmemek kaydıyla, temel hak ve hürriyetlerin kullanılması, durumun gerektirdiği ölçüde sınırlandırılabilir veya durdurulabilir veya bunlar için Anayasada öngörülen güvencelere aykırı tedbirler alınabilir.

Burada önemli olan husus, yukarıdaki iki maddenin bütün hak ve özgürlüklerin hangi koşullarda “kötüye kullanılmış” sayılacağına ilişkin ölçütler vermesi ve hangi koşullarda askıya alınabileceğini belirlemesidir.

“Kötüye kullanmama” maddesinde eğer ikinci alternatife karar kılınırsa – ki mevcut konjonktür dikkate alındığında bu olasılık daha ağır basıyor – rejimin dayanakları tartışma ve sorgulama konusu yapıldığında hak ve özgürlükler ciddi şekilde sınırlanabilecek.

“Kullanılmasının durdurulması” maddesi ise, yukarıda değinmeye çalıştığım ikili hukuk sistemine işaret ediyor. Yani, savaş ve seferberlik gibi daha normal karşılanabilecek “olağanüstü” dönemlerin yanı sıra “sıkıyönetim” ve “olağanüstü hal” de anayasal rejimin bir parçası haline getiriliyor. Böylece bir anayasada hak ve özgürlüklerin bütünüyle rafa kaldırılabileceği, hak ve özgürlükler bölümünün girişinde açıkça yazabiliyor.

b) Kişi hürriyeti ve güvenliği

Bu madde kişi özgürlüğünün hangi koşullarda kısıtlanabileceğine, yani gözaltına alma ve tutuklama koşullarına ve kişinin hangi sürelerde hakim önüne çıkartılması gerektiğine ilişkin olduğundan temel bir önem taşıyor.

Kişinin ancak hakim kararıyla tutuklanabileceği ve suç üstü durumu dışında keyfi olarak gözaltına alınamayacağı evrensel olarak kabul edilen bir ilkedir. Oysa, taslakta “hakim kararı olmadan yakalama, ancak suçüstü halinde veya gecikmesinde sakınca bulunulan hallerde, suçluluğu hakkında kuvvetli belirtiler bulunan kişiyi mahkeme önüne çıkartmak amacıyla ... yapılır” deniliyor. Böylece son derece keyfi gözaltılar için kapı aralanmış oluyor. T.C. anayasalarında “gecikmesinde sakınca bulunan hallerde” ifadesine bu kadar sık başvurulması, ilk olarak 12 Mart darbesiyle yapılan kapsamlı anayasa değişikliklerinde görülüyor. Asıl ilginç olanı ise bu ifadenin 2001’de yapılan anayasa değişikliğinde – ve dolayısıyla mevcut taslakta da – yine yoğun biçimde kullanılıyor olması.

Bu maddenin özgürlüklerin özüne dokunmak için kullanılabilecek başka bir fıkrası ise şu:

Yakalanan veya tutuklanan kişiye, yakalanma ve tutuklanma sebepleri ve hakkındaki iddialar her halde yazılı ve bunun mümkün olmaması halinde sözlü olarak derhal; toplu suçlarda ise en geç hakim huzuruna çıkarılıncaya kadar bildirilir.

Neden toplu suçlarda “en geç hakim huzuruna çıkarılıncaya kadar” ibaresine gerek duyuluyor? 2006 yılında Atılım gazetesi mensuplarına operasyon düzenlenmiş ve hangi suçla tutuklandıklarını bilmeden, üstelik avukatlarının dosyaya erişme olanağı da olmaksızın 6 ay hakim önüne çıkartılmayı beklemişlerdi. Tabii bu düzenleme TMY’de yer alıyor. Bizi burada ilgilendiren, TMY gibi faşizan zihniyete dayanan bir yasanın kaynağını anayasadan alabilmesi; başka bir deyişle, anayasanın bu tür yasalara cevaz veren nitelikte olup olmadığı.

Bu maddenin ikili hukuk tesis etmeye yönelik bir başka fıkrası ise şöyle; "Yakalanan veya tutuklanan kişi (...) en geç kırk sekiz saat, toplu olarak işlenen suçlarda ise en çok dört gün içinde hakim önüne çıkartılır. Kimse bu süreler geçtikten sonra hakim kararı olmaksızın hürriyetinden mahrum bırakılamaz." Buraya kadar, toplu suçlarda dört günlük gözaltı süresi dışında eleştirilecek pek fazla bir şey olmadığı söylenebilir. Peki hemen peşi sıra gelen şu cümle için ne diyebiliriz: "Bu süreler, olağanüstü hal, sıkıyönetim ve savaş hallerinde uzatılabilir." Ne kadar süreyle uzatılabilir? Bir sınır dahi yok. Bu noktada çifte hukuk sistemi devreye girer ve demokratik düzen içinde tanınan özgürlüklerin olağanüstü dönemlerde hiçbir geçerliliğinin olmayacağı, her şeyin devlet yetkililerinin insafına kaldığı açıkça söylenir.

c) “Milli güvenlik, kamu düzeni ...”

Temel hak ve özgürlüklerle ilgili bundan sonra ele alacağımız maddelerin hemen hepsinde, söz konusu hak ve özgürlüğün özüne yönelik, muğlak ve keyfi sınırlamalar getirildiğini görebiliriz. Kalıp çoğu zaman aynıdır. Önce hak ve özgürlükler tanınmakta, sonra hangi hallerde kısıtlanabileceği belirtilirken “Milli güvenliğin, kamu düzeninin, genel sağlığın, genel ahlakın, başkalarının hak ve hürriyetlerinin korunması veya suç işlenmesinin önlenmesi sebebiyle usulüne uygun olarak verilen hakim kararı olmadıkça; yine bu sebeplere bağlı olarak gecikmesinde sakınca bulunan hallerde kanunla yetkili kılınmış merciin yazılı emri bulunmadıkça” denmekte ve şöyle sonlandırılmaktadır: “Yetkili merciin kararı yirmi dört saat içinde görevli hakimin onayına sunulur. Hakim, kararını [burada ilgili özgürlüğün kısıtlanmasına dönük güvenlik önlemi belirtiliyor] itibaren kırk sekiz saat içinde açıklar; aksi halde [söz konusu güvenlik önlemi] geçersiz sayılır.”

2001’de AB uyum sürecinde getirilen ve yeni taslakta da korunan bu sistematiğin gerçekte 12 Eylül anayasasının orijinalinden çok farklı olmadığını görebilmek için temel özgürlüklerden birisini örnek olarak alabiliriz. İnsanların üstünün, eşyasının aranması ve el koyulmasının sınırlarını düzenleyen “Özel hayatın gizliliği ve korunması” başlıklı (taslağa göre) 19. madde bunun için uygun olabilir:

Özel hayatın ve aile hayatının gizliliği ve korunması:

(1) Özel hayatın ve aile hayatının gizliliğine dokunulamaz.

(2) Millî güvenliğin, kamu düzeninin, genel sağlığın, genel ahlâkın veya başkalarının hak ve hürriyetlerinin korunması veya suç işlenmesinin önlenmesi sebepleriyle usulüne uygun olarak verilmiş hâkim kararı olmadıkça; yine bu sebeplere bağlı olarak gecikmesinde sakınca bulunan hallerde kanunla yetkili kılınmış merciin yazılı emri bulunmadıkça, kimsenin üstü, özel kâğıtları ve eşyası aranamaz ve bunlara el konulamaz. Yetkili merciin kararı yirmi dört saat içinde görevli hâkimin onayına sunulur. Hâkim, kararını el koymadan itibaren kırk sekiz saat içinde açıklar; aksi halde el koyma kendiliğinden kalkar.

Söz konusu olan, hepimizin yakından bildiği bir uygulamayla üstümüzün polis tarafından keyfi şekilde aranması ve suç unsuru olabileceği gerekçesiyle eşyalarımıza el konulmasıdır. Burada üç şeyin söylenmesi gerekiyor:

1. Niçin 1961 anayasasında olduğu gibi hakim kararının dayanağı olarak “kanunla açıkça gösterilen hallerde, usulüne uygun olarak verilmiş hakim kararı olmadıkça” ifadesiyle yetinilmiyor? Eğer kanunlar belirli hallerde kişinin üstünün ve eşyasının aranmasını gerektiriyorsa, niçin hakimin sadece bu kanunlara bakarak karar vermesi şartı koşulmuyor? Kanunlar yeterli görülmeyip niçin bir de “Milli güvenliğin, kamu düzeninin, genel sağlığın, genel ahlakın ... suç işlenmesinin önlenmesi” gibi kanun-ötesi diyebileceğimiz ideolojik gerekçelerle hakim baskı altına alınmaya çalışılıyor?
2. İkincisi, gecikmesinde sakınca bulunan haller niçin 1961 anayasasında olduğu gibi “kamu düzeninin gerektirdiği hallerde de, kanunla yetkili kılınan merciin emri bulunmadıkça” denilerek sadece “kamu düzeninin gerekleri” şartına bağlanmıyor da “yine bu sebeplerle” denilerek aynı ideolojik gerekçeler bir kez daha tekrar ediliyor?
3. Üçüncüsü, “yine bu sebeplere bağlı olarak gecikmesinde sakınca bulunan hallerde” kanunla yetkili kılınmış merciin (örneğin polisin) yazılı emri yeterli sayılıyor. Güya özgürlüğün özünün zedelenmemesi için ise söz konusu emrin 48 saat içinde hakim tarafından onaylanması şart koşuluyor. Pratik düzeyde düşündüğümüzde, kişinin üstünün aranması anlık bir şeydir ve arama emrinin sonradan hakim tarafından onaylanmaması hiçbir şey değiştirmez. Polis tarafından eşyanıza el konulması halinde ise, 48 saat sonra hakim kararıyla yazılı emir onaylanmasa ve eşyanız iade edilse dahi, kişisel eşyalarınızın gizliliği çoktan ortadan kalkmış demektir.

d) Konut dokunulmazlığı, haberleşme hürriyeti, yerleşme ve seyahat hürriyeti, ifade hürriyeti, basın ve yayın hürriyeti, dernek kurma hürriyeti ve toplantı, gösteri ve yürüyüş düzenleme hürriyeti.

Şimdi bazı çok temel hak ve özgürlüklerin bu kalıba göre nasıl işlevsiz hale getirildiğini görebiliriz.

Konut dokunulmazlığı: Emniyet güçleri tarafından kişinin konutuna ne zaman girilebileceği, aramaya yapılabileceği ve buradaki eşyasına el konulabileceğini düzenleyen bu madde (taslağa göre 21. Madde) tıpkı “özel hayatın gizliliği ve korunması” maddesi gibi düzenlenmiştir. “Milli güvenliğin ...” diye başlayan son derece muğlak gerekçeler silsilesine göre hakim evinizin aranmasına karar verebilir; eğer emniyet güçleri “gecikmesinde sakınca olduğunu” düşünüyorsa, bir komiserin yazılı emriyle konutunuza girebilirler; her şey olup bittikten sonra hakim gerekli görürse bu de facto uygulamaya yasal bir temel kazandırabilir de kazandırmayabilir de.

Haberleşme hürriyeti: Yine benzer gerekçelere dayanan bir hakim kararıyla haberleşmeniz engellenebilir veya dinlenebilirsiniz. “Gecikmesinde sakınca” varsa, polisler önce haberleşmenizi dinleyip 48 saat sonra yaptıkları uygulama için hakimden onama kararı çıkartabilirler.

Yerleşme ve seyahat hürriyeti: “Suç işlenmesini önlemek, sağlıklı ve düzenli kentleşmeyi gerçekleştirmek, kamu mallarını korumak” adına ülke içinde belirli bir yerde yaşamaya başlamanız engellenebilir. Bir yerden bir başka yere seyahat etmeniz de “... genel sağlığı korumak, yahut suç işlenmesini önlemek” maksadıyla engellenebilir. Aslında “suç işlenmesini önlemek” üzerinde durulması gereken bir koşuldur. Genel ilkelere göre, hukuk işlenen bir suçun kovuşturulması, verilecek cezanın tayin edilmesi, yargılama sürecinin aşamalarının belirlenmesi vs. için vardır. İşlenmemiş bir suçun “işlenebileceğini” öngörerek temel özgürlüklerin kısıtlanması ise hak aramanın önüne çok güçlü engeller diker. Ankara’da memurların bir miting yapacaklarını ve İstanbul’daki meslektaşlarının onlara katılmak üzere otobüsle Ankara’ya geleceklerini açıkladığını varsayalım. Bu durumda, henüz yapılmamış bir mitingde “suç işlenmesinin önlenmesi” gerekçesiyle memurların İstanbul’dan hareket etmesi pekâlâ önlenebilir. Burada önemli olan devlet güçlerinin çoğu zaman bu tür uygulamalara başvurmuyor oluşu değildir. İstedikleri zaman kullanabilecekleri bir kısıtlama imkânına sahip olmalarıdır. Gün gelir pekâlâ kullanabilirler.

İfade hürriyeti: “Herkes, düşünce ve kanaatlerini söz, yazı, resim veya başka yollarla tek veya toplu olarak açıklama ve yayma hürriyetine sahiptir” denildikten sonra bu özgürlüğün hangi hallerde kısıtlanabileceğine ilişkin şunlar söylenmektedir: “[Bu hürriyetin kullanması] milli güvenliğin, kamu düzeninin, genel sağlığın, genel ahlakın ... korunması, suçların önlenmesi, devlet sırrı olarak usulünce belirtilmiş bilgilerin açıklanmaması, yargının bağımsızlık ve tarafsızlığının sağlanması ... amaçlarıyla sınırlanabilir.”

İfade özgürlüğünü ağır şekilde kısıtlayan Türk Ceza Kanunu (TCK) maddelerinin kaynağını anayasadan nasıl aldığını göstermek için güncel bir örnek verelim. 2005-2006 yıllarında aydınlara karşı ifade özgürlüğüyle ilgili pek çok dava açılırken, bunlardan bazıları da “adil yargıyı etkilemek” gerekçesine dayandırılmıştı. Örneğin Hrant Dink’in Agos’taki yazısı nedeniyle yerel mahkemece mahkum edilmesinin ardından, dava Yargıtay aşamasındayken mahkumiyet kararını eleştiren bir yazı dolayısıyla Hrant Dink, Aydın Engin, Arat Dink ve Serkis Seropyan hakkında dava açılmıştı. Davanın iddianamesinde, verilen bir kararı “adil olmadığı” için eleştiren bir yazının “adil yargılama sürecini olumsuz etkilediği” ileri sürülmüştü. Keza, “milli güvenlik, kamu düzeni vs.” gerekçelerine dayandırılarak başka hukuk dışı uygulamalar da yapılabilir ve ifade özgürlüğü ağır şekilde kısıtlanabilir.

Basın ve yayın hürriyeti: Topluma bilgi alma ve farklı görüşleri tartışabilme imkanını sağlayan basın özgürlüğü AKP’nin taslağında, ifade özgürlüğünün kısıtlandığı aynı gerekçelerle kısıtlanabiliyor. Fakat Türkiye’deki anayasaların pek çoğunda olduğu gibi, bu kısıtlamanın nasıl uygulanacağı da ayrıntılı şekilde düzenleniyor. Süreli veya süresiz (kitap) yayınlar, “hakim kararıyla, gecikmesinde sakınca bulunan hallerde ise kanunun yetkili kıldığı merciin emriyle” toplatılabiliyor; aynı şekilde dağıtımı da durdurulabiliyor. Yine yukarıda olduğu gibi, hakimin 48 içinde toplatma veya durdurma kararını onaylaması şartı getiriliyor. Sadece yayınların kapatılmasının mahkeme kararıyla olabileceği belirtiliyor. Böylece mevcut taslak bu maddede için de 2001’de yapılan değişikliği aynen korumuş ve yeni bir iyileştirme getirmemiş oluyor.

Muhalif bir günlük gazete düşünelim; yetkili hakim dağıtımın durdurulması şeklindeki yazılı emri 48 saat içinde onaylamasa, dolayısıyla durdurma kararı geçersiz kalsa bile emniyet yetkililerinin yazılı emriyle gazetenin dağıtımı yeterli maddi zarara yol açacak şekilde durdurulabilir ve sonunda gazetenin yayın hayatına son verilebilir.

Diğer yandan, ülkemizde “milli güvenliğe” benzer – örneğin “suçu ve suçluyu övmek veya örgüt propagandası yapmak” gibi – muğlak gerekçelerle gazeteler mahkeme kararıyla da uzun süre kapatılabiliyor. Özgür Gündem gazetesi bu uygulamanın en iyi bilinen örneğini oluşturuyor.

Dernek kurma hürriyeti: Demokratik bir ülkede olması gerektiği gibi “önceden izin almaksızın” dernek kurabiliyoruz, üye olabiliyoruz. Fakat, dernek kurma hürriyetimiz “milli güvenliğin, kamu düzeninin, genel sağlığın, genel ahlakın ... korunması veya suç işlenmesinin önlenmesi amacıyla” sınırlanabiliyor. Bu muğlak tanımlamayla (“sınırlama” tam olarak ne demek?) yetinilmiyor ve üçüncü fıkrada bir derneğin kapatılma veya faaliyetten alıkonulma şartları da düzenleniyor. Burada da karşımıza aynı sistematik çıkıyor: “Dernekler, kanunun öngördüğü hallerde hakim kararıyla” kapatılabiliyor. Fakat tabii ki gecikmesinde sakınca bulunan haller de olabiliyor; bu durumda, “kanunla yetkili kılınan merci [Emniyet Müdürlüğü'ne bağlı dernekler masası] derneği faaliyetten men” edebiliyor. 2001’de yapılan değişikliğin aynen korunduğu maddenin kapatılmayla ilgili bölümünde 12 Eylül anayasasının orijinal haliyle tek fark şu oluyor: Orijinal 12 Eylül anayasasına göre de dernekler nihayetinde ancak hakim kararıyla kapatılabiliyordu. AB uyum sürecinde yapılan değişiklikle ise yalnızca hakimin kararını 48 saat içinde açıklaması zorunluluğu getirilmiş oluyor. Fakat kapatma kararının gerisindeki muğlak ve ideolojik tanımlamalar önemli ölçüde korunuyor. Sadece “devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünün korunması” şeklindeki gerekçe kaldırılıyor. Zaten 2001 değişikliklerinin hemen hepsinde, “devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünün korunması”nın muğlak ve ideolojik tanımlamalar bölümünden çıkartıldığını, gerisinin ise aynen korunduğunu görebiliyoruz.

Toplantı, gösteri ve yürüyüş düzenleme hürriyeti: Aynı kalıp devam ediyor. Yine “Herkes önceden izin almadan, silahsız ve saldırısız [barışçıl] toplantı, gösteri ve yürüyüş düzenleme hakkına sahiptir” deniyor. Fakat hemen ardından, bu özgürlüğün “milli güvenliğin, kamu düzeninin, genel sağlığın, genel ahlakın ... suç işlenmesinin önlenmesi amaçlarıyla sınırlanabileceği” belirtiliyor.

Bir kez daha yukarıdaki argümanımızı tekrar etmekte fayda var. Yasal kısıtlama gerekçeleri zaten yasalarda açıkça belirtilir; yasalarda açıkça ifade edilemeyecek kadar geniş ve muğlak olan sınırlama gerekçeleri ise olsa olsa devlet yetkililerine gösteri ve yürüyüşleri herhangi bir yasal gerekçeye dayanmadan yasaklama yetkisi verir. Oysa, gösteri ve yürüyüş hakkının ne zaman sınırlanabileceği hukukun temel ilkelerine uygun olarak 1961 anayasasında şöyle ifade edilmişti:

“Bu hak, ancak kamu düzenini korumak için kanunla sınırlanabilir.”

Bu ifade aslında “yasada gösterilen gerekçeler dışında devlet yetkilileri keyfi olarak toplantı ve yürüyüşleri engelleyemezler” demektedir. Bir başka düzeyde ise şunu demektedir: “Gösteri, toplantı ve yürüyüşler kanunda ancak kamu düzeni gerekçesiyle sınırlanabilir; başka bir gerekçeyle sınırlanamaz.” Demokratik bir anayasa maddesinin de böyle olması gerekir.

e) Siyasi haklar: siyasi parti kurma hürriyeti ve siyasi partilerin uyacakları esaslar.

Siyasi haklar: Siyasi partiler elbette demokratik siyasi hayatın vazgeçilmez unsurlarıdır. Vatandaşlar tabii ki siyasi parti kurabilir veya bunlara üye olabilirler. Fakat ne yazık ki, Orwelci bir tabirle söylersek, bazı vatandaşlar diğerleri kadar eşit değildir. Örneğin mevcut taslağa göre, “kamu kurum ve kuruluşlarının memur ve sözleşmeli personel statüsündeki görevlileri ... ilk ve orta öğrenim öğrencileri siyasi partilere üye olamazlar.” Yüksek öğretim elemanları ve öğrencilerinin üye olması de tamamen serbest değildir; “kanunla” düzenlenecektir.

2001’de yapılan değişikliklerin aynen korunduğu bu maddenin kimlerin siyasi parti üyesi olabileceğiyle ilgili hükmü, orijinal 12 Eylül anayasasından yalnızca tek bir konuda ayrılır: 82’de kabul edilen anayasada üniversite öğretim üyeleri ve öğrencileri de hiçbir şekilde siyasi partilere üye olamıyordu. Bu taslakta ise nasıl üye olacaklarının kanunla düzenlenmesi öngörülüyor. Fakat her ikisinde de kamu sektöründe çalışıp işçi statüsü taşımayanlar ve lise öğrencileri partilere üye olamıyorlar.

Siyasi partilerin kapatılması: Ülkemizde komünizmi, Kürtlerin haklarını veya İslamcı siyasi görüşleri savunan partilerin kurulmasına ya izin verilmedi ya da bu tür partiler sık sık kapatıldılar. Parti kapatmaların temelinde ise anayasadaki ilgili maddeler vardı (mevcut taslakta 38. madde). Sosyalizmin bir tehdit olmaktan çıkmasıyla birlikte “bir sınıfın diğer sınıflar üzerinde tahakküm kurmasını amaçlamak” gerekçesi parti kapatma maddesinden çıkartıldı. Fakat genel olarak konuşursak, hiçbir partinin program ve tüzüğünün “Cumhuriyetin ilkelerine” aykırı olamayacağı söyleyen madde, 1961 anayasasında da 1982 anayasasında da ve 1995 değişikliğinde de varlığını sürdürdü. Şimdi de AKP’nin taslağında karşımıza çıkıyor: “Siyasi partilerin tüzük ve programları ile fiileri, insan haklarına, devletin bağımsızlığı ile bölünmez bütünlüğüne, demokrasiye, cumhuriyete ve laikliğe aykırı olamaz.” Bu ifadeyle, özellikle Kürt sorunu ekseninde siyaset yapmak isteyenler hedeflenmiş oluyor.

AB süreciyle bağlantılı olarak 12 Eylül anayasasındaki siyasi parti kapatmakla ilgili madde, 2001’de değiştirildi; mevcut taslakta da birkaç kelime eklenerek bu değişiklik korunuyor. Yapılan değişiklik, bir partinin kapatılması için “odak olma” şartını arıyor ve odak olma şartını ayrıntılı şekilde tanımlıyor. Odak olmak, anayasada belirtilen fiillerin söz konusu partinin üyeleri tarafından “yoğun” şekilde işlenmesi ve partinin genel merkezinin veya Meclis grubunun da bu durumu açıktan benimsemesi anlamına geliyor.

“Odak olma şartı”, Türkiye’de siyasi partilerin kapatılmasını önleyebilir mi? Bu soruya olumlu yanıt vermek zor görünüyor. Her şeyden önce gerçekten muhalif bir siyasi parti, resmi ideolojiye aykırı fiillerini “yoğun” bir şekilde gerçekleştirecek ve bu politikalar merkez yönetimince “kararlılıkla” benimsenecektir. Nitekim 1999’da Halkın Demokrasi Partisi’nin (HADEP) kapatılması için açılan dava Mart 2003’te sonuçlanmış ve HADEP kapatılmıştır. Yani, 2001 değişikliği yapıldıktan sonra da ülkemizde partiler kapatılmıştır. HADEP’in yerine kurulan Demokratik Halk Partisi (DEHAP) hakkında ise yine aynı tarihlerde (2003) "demokratik cumhuriyet, eşitlik ve hukuk devleti ilkelerine aykırı eylemlerin odağı haline geldiği" gerekçesiyle Anayasa Mahkemesi’nde temelli kapatılma davası açılmıştır. DEHAP kendi kendine tüzel kişiliğine son vermeseydi muhtemelen o da HADEP gibi kapatılmış olacaktı.

f) Sendika kurma hakkı, toplu iş sözleşmesi ve grev hakkı

Sendika kurma hakkı: Bilindiği gibi sendika, toplu iş sözleşmesi ve grev hakkı, bugün artık evrensel insan hakları kategorisine yükselmiştir. Fakat Türkiye’de 1971 darbesiyle birlikte sendika kurma, toplu iş sözleşmesi ve grev hakkı anayasadan başlanarak yasalarda yapılan düzenlemelere kadar ağır şekilde sınırlandırılan bir hak olageldi. Bu kısıtlamanın anayasal düzeydeki tarihine bakmak ilginç olabilir.

1961 Anayasası sendika kurma hakkını şöyle düzenler:

“Çalışanlar ve işverenler, önceden izin almaksızın, sendikalar ve sendika birlikleri kurma, bunlara serbestçe üye olma ve üyelikten ayrılma hakkına sahiptirler.

İşçi niteliği taşımayan kamu hizmetli görevlilerinin bu alandaki hakları kanunla düzenlenir.

Sendika ve sendika birliklerinin tüzükleri, yönetim ve işleyişleri demokratik esaslara aykırı olamaz.”

Hepsi bu. Memurların sendika hakkının kanuna havale edilmesinin dışında oldukça makul görünüyor. Ayrıca başka ne olabilir ki? Daha ayrıntılı düzenlemelerin kanunla yapılması gerekmez mi?

Öyle demeyin. İşte 1961 anayasası bu yüzden “bol geliyor” ve 1971’de madde şu şekilde değiştiriliyor:

“Çalışanlar ve işverenler, önceden izin almaksızın, sendikalar ve sendika birlikleri kurma, bunlara serbestçe üye olma ve üyelikten ayrılma hakkına sahiptirler. Bu hakların kullanılışında uygulanacak şekil ve usuller kanunla düzenlenir. Kanun, devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünün, milli güvenliğin, kamu düzeninin ve genel ahlakın korunması maksadıyla sınırlar koyabilir.

Sendika ve sendika birliklerinin tüzükleri, yönetim ve işleyişleri demokratik esaslara aykırı olamaz.”

Sendikal faaliyetlerle “ülkenin bölünmez bütünlüğü” ve “milli güvenlik” nasıl tehdit edilebilir? Bu tanımlar 1971’le birlikte artık hukukun dışına, faşizan bir anlayışa kayıldığını göstermektedir.

12 Eylül anayasasının orijinal hali ise artık sendika kurma hakkını pratikte kullanılamaz bir hak haline getirir:

“Sendikalar, 13. maddede ^[1] sayılan genel sınırlamalara aykırı hareket edemeyecekleri gibi; siyasi amaç güdemezler, siyasi faaliyette bulunamazlar, siyasi partilerden destek göremezler ve onlara destek olamazlar; derneklerle, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları ve vakıflarla bu amaçlarla ortak hareket edemezler.”

Bunun yanı sıra, 82’de kabul edilen anayasayla sendika kurma hakkına daha pek çok yasaklama ve sınırlama getirilir. 2001 yılında “demokratikleşme” ve “AB’ye uyum” amacıyla yapılan anayasa değişikliği, 12 Eylül anayasasının sendika kurmakla ilgili getirdiği ve yukarıda ancak bir kısmına yer verebildiğim birçok kısıtlamayı ortadan kaldırır. Fakat 1971 darbesinin mirası yerli yerinde durmaktadır. 2001’de yapılan değişikliğe göre,

Sendika kurma hakkı ancak milli güvenlik, kamu düzeni, suç işlenmesin önlenmesi, genel sağlık ve genel ahlak ile başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması sebepleriyle kanunla sınırlanabilir (…)

Sendika ve üst kuruluşlarının tüzükleri, yönetim ve işleyişleri Cumhuriyetin temel niteliklerine ve demokrasi esaslarına aykırı olamaz. (…)

Böylece, 2000’li yılların başında AB’ye tam üyelik sürecinde “reformlar” yapan Türkiye, başka pek çok temel hak ve özgürlükte olduğu gibi sendika kurma hakkında da hâlâ 1961’in oldukça gerisinde seyreder. AKP’nin 2007’de hazırlattığı taslak ise 12 Eylül’den kalma bazı kısıtlamaları anayasanın dışına taşırken (siyasi amaçlı grev, dayanışma grevi, genel grev, işyeri işgali, işi yavaşlatma vs. direnişleri yasaklayan madde taslakta yoktur; fakat bu, aynı yasakların kanunla düzenlenmeyeceği anlamına gelmez) 1971 darbesinin mirasına dokunmamaya özen gösterir:

"Sendika kurma hakkı, milli güvenlik, kamu düzeni, başkalarının hak ve hürriyetlerinin korunması ile suç işlenmesinin önlenmesi sebepleriyle sınırlanabilir."

AKP hazırlattığı taslağın kısa olmasıyla övünmektedir; ama onca kısaltmaya rağmen, söz konusu hak ve özgürlüğün doğasıyla bir ilgisi olmayan, hukuk dışı sınırlandırma ve yasaklama gerekçeleri varlığını sürdürmektedir. Nitekim toplu iş sözleşmesi ve grev hakkını düzenleyen maddede de durum farklı değildir.

Toplu iş sözleşmesi ve grev hakkı: İkili hukuk sistematiği bu maddeyle ilgili olarak da varlığını sürdürür. Bu nedenle, egemenlerin kendi çıkarlarını tehlikede gördükleri durumlarda grevlerin ertelenmesi veya yasaklanması için anayasal güvenceler sağlanmaya devam edilir. AKP taslağında bu güvenceler şöyle ifade edilmektedir:

Toplu iş sözleşmesi ve grev hakları, milli güvenliğin, kamu düzeninin, genel sağlığın, başkalarının hak ve hürriyetlerinin korunması veya suç işlenmesinin önlenmesi sebepleriyle sınırlanabilir.

Oysa, gerçekten demokratik ve sivil bir anayasadan bahsedeceksek, bu maddenin de 1961 anayasasında olduğu gibi, hukuk dışı tanımlamalar içermemesi gerekirdi. 1961 anayasası grev hakkını şöyle düzenlemişti:

İşçiler, işverenlerle olan münasebetlerinde, iktisadi ve sosyal durumlarını korumak veya düzeltmek amacıyla toplu sözleşme ve grev haklarına sahiptirler.

Grev hakkının kullanılması ve istisnaları ve işverenlerin hakları kanunla düzenlenir.

Hepsi bu kadardı. Üstelik bir insanlık suçu sayılan “lokavt hakkı” (işçilerin grev yapmasına karşı, işverenin işyerini kapatma ve işçileri işsiz bırakma “hakkı”) 1961 anayasasında, hatta 1971’de yapılan düzenlemelerde bile yoktu. “Lokavt hakkı” 12 Eylül’de anayasaya girdi; 2001 uyum değişikliklerinde korundu ve AKP taslağında da korunmaya devam ediliyor:

Grev hakkının kullanılması ve istisnaları ile işverenlerin hakları ve lokavt kanunla düzenlenir.

***

Bundan sonraki yazımda, AKP’nin taslağında kapsamlı değişikliklerin yapıldığı alanı, yani yürütme ve yargıyı ele almaya çalışacağım.

---