Söyleşi: Ragıp Zarakolu

(Belge Yayınları’nın sahibi ve genel yayın yönetmeni olan Ragıp Zarakolu otuz yılı aşkın süredir yayıncılık yapıyor.)

Son 10 Yılda Yayıncılık Sektöründeki Dönüşümler: Sermaye Yayıncılığı

Ragıp Zarakolu: Son dönemde yayıncılık sektörüne daha önceki dönemlerde görülmedik ölçüde bir yatırım, sermaye girişi oldu. Bu tür bir sermaye girişi 70’li yıllarda da denenmişti, ama başarılı olamamıştı ve genellikle yayıncılık sektörü büyük sermayeden çok yayıncılık alanında yükselen bağımsız orta ve küçük çaplı işletmelerin egemen olduğu bir sektör görüntüsü vermişti. Ama 90’lı yılların ortasında büyük sermayenin yayıncılık sektörünü yatırımlarıyla denetim altına aldığını görüyoruz. Bu aynı zamanda kültürün de, aydınların ve yazarların da denetim ve kontrol altına alınması anlamına geliyor. Aynı zamanda bu büyük sermaye girişiyle birlikte Türkiye’deki yayıncılık, dünyadaki best-seller [çok-satar] temeline dayalı yayıncılığın at oynattığı bir alan haline geldi. Yani büyük sermayenin girişiyle birlikte sadece Türkiye çapında değil uluslararası çapta bir kontrol mekanizması oluşturulduğunu söyleyebiliriz. Avrupa ülkelerinde ve Amerika’da bağımsız yayıncılığın karşılaştığı sorunlarla biz yeni yeni karşılaşmaya başladık. Bir anlamda sermayenin egemenliği Türkiye’de ilk defa yayıncılık alanında hâkim olmuş vaziyette. Şöyle diyebiliriz, kitapçı dükkanları ve kitapçı rafları bu büyük sermayelerin kitapları ile işgal edilmiş vaziyette. Ve bunların sürekli olarak bestseller mantığıyla üretmiş olduğu yığınsal üretim nedeniyle yeni kitapları kitapçıda ve rafta bulundurma süresi son derece kısalmış vaziyette. Türkiye’deki nitelikli yayıncılığın en önemli özelliği yeni kitapların sergilenme olanağı daha fazla olduğu için yetersiz bile olsa bir sirkülasyon sağlanmasıydı. Okuyucular yeni kitaplarla buluşabiliyordu. Ama günümüzde okur kitlesini aşan bir üretim yapılıyor, öyle ki yayıncının ve okurun yeni kitapları alma ve takip etmedeki seçme hakkı da ellerinden alınmış oldu böylelikle. Şu anda bağımsız yayıncılık Türkiye’de ciddi bir krizle yüz yüze ve her geçen gün ayakta kalma olanakları biraz daha kısıtlanıyor. Bir de büyük sermayenin girişi derken tabii sermayenin bu işi sadece parasal açıdan yaptığını söyleyemeyiz. Bu aynı zamanda bir hegemonyanın yansıması. Özellikle yazarlar ve aydınlar üzerinde kurulan bir hegemonya. Baktığınız zaman mesela Yapı Kredi Yayınları’nin kitaplarını gerçekten bir yayıncı olarak beğenmemek mümkün değil. Son derece kaliteli, iyi seçilmiş nitelikli yayıncılık yapan bir yayınevi. Bu tabi olumlu bir örneği belki sermayenin. Ama aynı büyük sermayenin bazı aydınlara yönelik yaptığı gazete yayını ile bu kesimdeki okuyucu potansiyeli ve yazar potansiyeli üzerinde de bir çeşit tekel kurmuş vaziyette.

Soru: Bunun ne gibi hegemonik etkileri var? Biraz daha detaylı anlatır mısınız? Mesela sizin dediğinize karşılık olarak “önemli bir yazarın kitabının nereden çıktığı önemli değil” denebilir. Hegemonya derken tam olarak ne demek istiyorsunuz?

Ragıp Zarakolu: Örneğin Yapı Kredi Yayınları çok ucuz bir yatırım yaparak Türkiye’de son derece saygın bir konuma sahip olabiliyor. Dolayısıyla aydınları toparlamış bir odak haline geliyor. Yazar ve aydın olarak sivri sorunlardan ne kadar uzak durursanız o derece ödüllendirilmiş oluyorsunuz. Böyle bir durumda hangi yazar istemez ki YKY’den kitabının yayınlanmasını?

Soru: Yani yeni bir ilişki mi kurgulanmış oluyor aydınlarla?

Ragıp Zarakolu: Tabii. Bu, sistemin geçmişten beri muhalif geleneğin ağır bastığı, muhalif eğilimin hegemonik bir özellik taşıdığı entelijansiya içinde kendi hegemonyasını kurmanın bir başka yolu. O yayın çerçevesinde örneğin Doğan Özgüden’in 68 ile ilgili görüşlerine de yer verilebiliyor. Ama Doğan Özgüden’in benzer görüşleri, örneğin 12 Mart’ı yargılayan düşünceleri muhalif bir dergide yayınlandığı zaman mahkum edilebiliyor. Böylece kendini tarafsız gibi gösterip Nazım Hikmet’in kitaplarını basabiliyor.

Soru: Aydınlar evcilleştiriliyor mu demek istiyorsunuz?

Ragıp Zarakolu: Evcilleştirme tabi.

Türkiye’deki entelijansiya içinde 60’lı yıllarla başlayan solun hegemonyasının artık kırıldığını kabul etmek gerekir. Bu hegemonyanın yitişinde karşı-hegemonya şimdi iki kesimin. Bir İslami kesim var. Muhalif eğilimlerde İslami entelijansiyanın sol entelijansiyaya oranla daha etkin olduğunu görüyoruz. İstanbul ve Ankara gibi büyük şehirler dışında Anadolu geleneğini, Anadolu üniversitelerini düşünürseniz bu böyle. Buna karşılık burjuva, liberal kesimler ise YKY gibi yatırım kuruluşları aracılığıyla yayıncılık alanında hegemonya kurmuş oluyor ve bu aynı zamanda büyük bir prestij sağlıyor. Mesela herkesin hayalindedir, Paris’e gitsek de Rodin’in heykellerini görsek denir. Ama artık bir sermaye gurubu Picasso’yu Türkiye’ye getiriyor. Sakıp Sabancı Müzesi’nde Rodin’in eserleri, Picasso’nun eserleri sergileniyor. Bu tabii Türkiye’de burjuva hegemonyasının güçlenişinin bir başka şekli.

Soru: Bazı muhalif yazarlar da kitaplarını YKY’ye veriyor. Örneğin Noam Chomsky’nin kitle medyası bağlamında de dediği gibi medya aydınlarla bağlantı kurmaya başladığı zaman o insanlar medyanın veya sermaye yayıncılığının değerlerini içselleştirmeye başlıyor. Sözünü ettiğimiz aydınların statükonun işleyişini bozmak istemeyeceğini, çok sivri çıkışlar yapmayacağını, üretkenliklerinden taviz vereceğini mi söylemek istiyorsunuz?

Ragıp Zarakolu: Eskiden aydınlar çok daha kritik dönemlerde ve kritik sorunlar karşısında daha rahat tavır sergilerken, şimdi daha boyunları bükük, daha çekingenler.

Soru: Aydınların sermaye yayıncılığı ile maddi çıkar ilişkisi kurduklarını mı düşünüyorsunuz?

Ragıp Zarakolu: Sadece maddi çıkar değil. Eskiden sistem, yazarları, sanatçıları aşağılardı, dışlardı, zaman zaman hapsederdi. Ama şimdi toplum içinde bir saygınlık vererek ödüllendirdiği vakit onu da sistemin bir parçası haline getirmiş oluyor. Buna karşılık muhalif, radikal yazarların, aydınların, yayıncıların tavrı ne olmalı? Onlar da yitirdikleri bu hegemonyayı yeniden kuramasalar bile bir karşı-hegemonya alanı oluşturmakla yükümlüler. Bu, Türkiye’nin geleceği açısından da çok gerekli. Bunun için tek tek güçlerinin yetmediği düşünülecek olursa, bunlar arasında iletişim ve dayanışma ile karşı-dağıtım mekanizmalarının, karşı-buluşma mekânlarının, karşı-festival gibi etkinliklerin düzenlenmesi gerekir. Bu aynı zamanda burjuvazinin hegemonyasına kaptırdığımız yazar, sanatçı ve aydınları da bu platformlara çekebilmenin, onları tamamen kaybetmemenin bir aracı olacak.

Soru: Muhalifler hangi noktalarda kaybettiler? Bugün İslami kesim ve burjuva liberal eğilim güçlendi. Oysa geçmişte yayıncılıktan dağıtıma kadar, kitapevi zincirlerine kadar – örneğin DADA ve kelepir mağazaları deneyimi örnek gösterilebilir – bazı muhalif girişimler olmuştu; ama başarısız oldular. Size göre bunun nedeni neydi?

Muhalif Yayıncılığın Sorunları

Ragıp Zarakolu: Bu genel olarak Türkiye’deki toplumsal muhalefetteki başarısızlığın, geriye gidişin ve hatta çöküntünün bu alandaki yansımasıdır. Bir anlamda uzun erimli bir toplumsal mühendislik projesine soyunan militarizmin, 12 Eylül’ün programının geldiği nihai bir noktayı sergiliyor.

Soru: Bir de YAZKO [Yazarlar ve Çevirmenler Yayın Üretim Kooperatifi] deneyimi son derece önemliydi? Ne oldu da bu proje çöktü?

Ragıp Zarakolu: YAZKO deneyimi tam 12 Eylül öncesi başlayıp 12 Eylül sonrası özellikle güçlenen, bir anlamda da sol entelijansiyayı ayakta tutan çok anlamlı bir projeydi. Böyle bağımsız bir proje, hem yazarlara kitaplarını bağımsız olarak yayınlama olanağı sağlıyordu hem de okurların bir buluşma mekânıydı. YAZKO projesi maalesef bizim toplumumuzda görülen dar görüşlülükler ve iç çelişkiler sonunda çöktü.

Soru: O dönemde bazı yazarların kitaplarını daha çok bastırmak istediği ve bu nedenle projenin başarısız olduğu gibi duyumlar vardı …

Ragıp Zarakolu: Sonuç olarak bu yapıların bir örgütsel beyni ve yöneticisi vardır. Onu kaçırdılar. Mustafa Kemal Ağaoğlu vardı, örgütsel anlamda bütün aydınları bir araya getiriyordu, örgütlülük başarısı ondaydı. Ama bu kişisel şeylerle gitmiyor. O yapı kooperatif olduğu için aynı zamanda gelirini korumak, maliyetleri karşılamak zorundaydı. Ama “burası kooperatiftir, herkes eşittir” dediğiniz, yetenekli bir yazarla amatör bir yazarı ya da daha çok okunanla daha az okunan bir yazarı aynı kefeye koymaya kalktığınız vakit mutlaka zora girer. Bir dengeyi tutturmak gerekiyordu, o denge tutturulamadı. Yoksa tam 12 Eylül sonrası çıkardığı felsefe dergisi, çeviri dergisi, edebiyat dergisiyle, ilk defa feminizm tartışmasını Türkiye’ye getirmesiyle gerçekten Türkiye’de 12 Eylül sonrasında bir vaha özelliği taşımıştır.

Soru: O dönemde gençlik olarak beslendiğimiz kaynaklardan birisi YAZKO’ydu. Okuyucu olarak Türkiyeli yazarlarla YAZKO vasıtasıyla bağlantı kurardık. Bana kalırsa şöyle bir eğilim oluştu: Türkiye’de solun çözülmesi 90’larda tamamlandı. Sonrasında, yani 90’lardan 2000’lere geçiş sürecinde muhalif yayıncılık kendisini biraz piyasaya uydurdu diyebilir miyiz? Açarsak, o dönemin piyasa koşullarında orta ölçekli dağıtımcılar vardı, zaten yayınevleri de o boyuttaydı, büyük sermaye henüz girmemişti. Muhalif yayınevleri “biz bu çarkın içinde kendimizi döndürürüz” diye mi düşündüler?

Ragıp Zarakolu: Bağımsız yayıncılığın kendisini dayandırabildiği bir zemin hâlâ vardı. Bir anlamda gerçek piyasa ekonomisiydi.

Soru: Sanıyorum, muhalif yayıncılığın kendisini piyasa ekonomisi içinde konumlandırdığı bir dönemde ortaya çıkan sermaye yayıncılığı da “piyasa koşullarıysa ben de varım” dedi. Böylece sermaye yayıncılığı yığınsal üretim yaptığı kitaplarını kitapçılara yığdı ve muhalif kitaplar raflardaki yerlerini kaybetmeye başladı.

Ragıp Zarakolu: Fakat daha önce bunu denediği vakit başarısız olmuştu. Hürriyet’in, Karacan’ın, Milliyet’in, Sabah’ın, hepsinin yayın projesi çöktü. Çünkü o dönemde bunu taşıyacak dağıtım mekanizması ve kitapların sergileneceği yeterli miktarda alan yoktu. Büyük sermaye gazetesindeki tanıtımlarıyla, dağıtımcısından kitapçısına kadar uzanan bir sektör projesiyle piyasaya girdi. Daha önce denendiği vakit bu kadar ağır bir projeyi taşıyacak bir kârlılık yoktu. Ama globalleşmeyle birlikte bu aynı zamanda dünya ölçeğinde bir olay haline geldi. Nasıl sinema sektöründe New York’ta gösterime giren bir filmi ertesi hafta İstanbul’da seyrediyorsanız, yayıncılık sektöründe de aynı şekilde dünyada bestseller olan bir kitap burada da satılıyor. Yayın sektörü de sermayenin genel ilişki ağının bir parçası haline geldi. Bu da kitap dünyasına yansıyan boyutuydu. Biz bunun bedelini ödedik. Nasıl bağımsız sinemacılık ancak devlet desteğiyle, AB ülkelerinde AB destek projeleri ile ayakta kaldıysa, Türkiye’de bağımsız yayıncılığın ayakta kalması belki de desteklerle mümkün olacaktı. Ama muhalif bir yayın anlayışını taşıyacak tek destek güçlü bir toplumsal muhalefet olabilir. Türkiye Kürt hareketi dışında böyle bir toplumsal muhalefet de bir türlü oluşamadığı için muhalif yayınları düzenli olarak takip edecek, alacak bir kesim de yok. Che Guavera’nın “Bolivya Günlüğü” 1968’de basıldığı vakit biz aynı tarihte İstanbul’da Ant Yayınları’nda basmıştık. Amerika’da Kara Panterler hareketi yükseldiği vakit ertesi yıl kitabı burada basıldı, Filistin hareketi yükselirken Havetme’nin kitabı anında basıldı. Şu anda hangi yayınevi dünyadaki diğer toplumsal muhalefetin, hareketlerin yayınlarını takip ediyor, tercüme ediyor? Türkiye’deki toplumsal muhalefetin sadece kendi ülkesi ve toplumuyla değil, aynı zamanda dünyadaki diğer toplumsal hareketlerle çok önemli bir kopuşu, kırılması söz konusu. Bu da son dönemde toplumsal muhalefet içinde marjinalleşmeyi, içe kapanmayı ve milliyetçi eğilimlerin de yükselmesini beraberinde getiriyor. Geçmişte muhalif kimliğe sahip olan insanların şimdi neo-nasyonalizmin etkisi altına girdiğini görüyoruz. Bu da belki globalleşmenin yarattığı bir karşı-savunma mekanizması. Globalleşmeye karşı bir karşı-globalleşmeyle bütün dünyadaki hareketlerle bağlantıya girmek yerine içe kapanma, ulusalcılığa yönelme gibi bir durum söz konusu.

Soru: Toplumsal muhalefet hareketlerinin çöküşü zaten siyasi, toplumsal, kültürel alanlarda faaliyet gösteren yapılanmalarla ilgili bir sorun. Biz bağımsız yayıncılar olarak kendi alanımıza baktığımızda, 90’lı yıllarda piyasa koşullarına adapte olmak yerine, kendi okuyucu potansiyelimizi genişletmek için yeterince çaba gösterdik mi? Büyük sermayenin gelişine hazırlıksız mı yakalandık? Yoksa çabalarımız vardı, ama ona rağmen mi bize üstünlük sağladılar?

Ragıp Zarakolu: Hazırlıksız yakalandık ve beceriksiz çıktık. Genel olarak toplumsal muhalefette yaşanan atomize olma durumu bağımsız yayıncılarda da bir araya gelememe, birlikte örgütlenme projeleri geliştirememe gibi bir beceriksizliğe yol açtı. Buna karşı tek tek ayakta durmaya çalışan yayınevlerinin yapabileceği birçok şey vardı; ama maalesef yapılamadı.

Soru: Biraz o örneklere gelirsek … Ben diyelim ki muhalif bir yayınevinin sahibiyim, “Nasıl olsa kitaplarımı eritebileceğim bir okuyucu kitlem var” diye düşünebiliyorum. “Kendimi sürdürebilecek kadar gelir elde edebiliyorum” diyerek işin kolayına kaçabiliyorum. Böyle yapmak yerine, okuyucularla buluşmak için neler yapabilirdik ve halen neler yapabiliriz? Şunu demek istiyorum: Aslında bizim içinde hareket ettiğimiz mekanizmalar piyasa dışı mekanizmalar değildi. Alternatif yayıncılık derken, sadece dağıtımcıya kitap vermeyi, onun da gidip kitapları kitapçılara dağıtmasını anlamıyoruz. Okuyucularla kitapları buluşturan çeşitli faaliyetler anlamında o dönemde ne tür fırsatlar kaçırıldı? Okuyucularla buluşmak adına hâlâ neler yapabiliriz?

Ragıp Zarakolu: Toplumun içinde bulunduğu hızlı dönüşüm sürecinde bambaşka, yepyeni bir insan tipiyle karşılaştık ve buna hazırlıksız yakalandık. 12 Eylül kuşağı şu anda ergin oldu, şimdi bu kuşak toplumda daha etkin konumlara gelmeye başladı. Bu kuşağın bizlere oranla bambaşka değerleri var. Bu insanlarla iletişim alanı açmaya çalışmak, bağ kurmaya çalışmak için Kürt hareketi dışında başarılı bir hareket yok. Kaldı ki bu hareket bile şu anda sermayeden yiyor. Bağımsız yayıncılığın sorunlarıyla toplumsal muhalefetin yüz yüze bulunduğu, her geçen gün daha yaşlı kuşaklara bağlı, daha marjinalleşen bir duruma gelmesine yol açan sorunların ortak olduğunu düşünüyorum. Geçmişte bizim gibi yayınevlerinin ayakta kalması, 60’lar ile 80’li yıllar arasında Türkiye’deki büyük bir patlamanın yansımasıydı. Toplum içinde bir şey yapamasak bile en azından üniversitelerde, aydınlar arasında giderek hegemonya kurmaya başlamıştık. Ama kabul etmemiz gerekiyor ki bu artık geçmişin bir özelliği. Şimdi, yeni koşullar altında bağ kurmanın yolları aranmalı. Bütün bunların entegre bir yaklaşımla bir proje içinde olması gerekir diye düşünüyorum.

Soru: Bu konuda önemli fırsatlarımızın olduğu şu anlamda öne sürülebilir. Kürt hareketinin hitap ettiği kitleyle yayıncılık alanında başarılı ilişki kurduğunu söylemek şu anda zor görünüyor. Ama genel olarak bakarsak, 90’lı yıllara damgasını vuran bir kamu emekçileri dalgası vardı. En son nükleer santrale karşı bir hareketlenme başladı. Sonuçta aktivizm Türkiye’de azaldı, ama tabii ki bitmedi. Türkiye’deki sorunlar bitmedi, dünyadaki sorunlar da bitmedi.Örneğin, küreselleşme-karşıtı hareket gelişti vs. Sonuçta muhalif kitapların okunması aktivizmle iç içe bir şey …

Ragıp Zarakolu: Tabii birbirini destekleyen ve geliştiren bir şey. Ne kadar çok arayış içindeysen, o kadar çok da kaynak araştırması, okuma faaliyeti içindesindir. Değişim peşinde koşarken elbette onu araştırıyorsundur. Toplumsal yapıyı araştırıyorsundur, siyasi tarihi, siyasi hareketleri, dünya deneyimlerini araştırıyorsundur. Ama sen bu arayışı yitirdiğin zaman, diyelim ki dünya deneyimleri de ilgini çekmiyor, kitaplar da okunmuyor.

Soru: Örneğin Amerika’da muhalif internet siteleri kurabiliyorlar, çeşitli muhalif medya kuruluşları var. Kazançlarını şöyle karşılıyorlar: Aydınlarla, entelektüellerle yapılan söyleşileri ya da bazı toplantıları video formatında veya kitap olarak basıyorlar ve bunları makul fiyatlarla kendilerini izleyen kesimlere satıyorlar ve bu şekilde ayakta durabiliyorlar. Bu tür örnekler burada da hayata geçirilebilir mi?

Ragıp Zarakolu: Eğer bir toplumsal faaliyet varsa mutlaka bunun meyveleri de olacaktır; kitlesi olduğu için kitapları, kaynakları da olacaktır. Ama bununla yetinmeyip buradan başlayan toplumsal dalgalanmanın diğer toplumsal kesimlere nasıl ulaşacağına da kafa yormak gerekiyor. Amerika’da tüm bunlar oluyor, ama Amerikan toplumunun genelinde ne kadar etkisi var? Kapalı devre, kendini döndürebilecek bir şey yapmak her zaman mümkün olabilir. En azından hayatta kalmanızı sağlar. Ama bunun daha ötesinde şeyler düşünmek gerekir. Taşıdığımız çeşitli toplumsal çelişkiler, çatışmalar nedeniyle toplum olarak Amerikan toplumundan çok daha fazla potansiyelimiz var.

Soru: Bu tür dönemlerde toplumsal dalgalar inişe geçiyor. Artık yüz binlerce insan sokaklara çıkmıyor. Yayıncılık toplumsal muhalefeti oluşturmak, sürdürmek ve geliştirmek anlamında ne kadar ateşleyici rol oynayabilir? Örneğin Amerika’da bazıları bu işi kapalı devre yapıyor, ama haftada 250 bin kişiye ulaşan muhalif internet siteleri de var ki, bu da küçümsenemez. Aslında bizim toplumumuzda muhalefet potansiyeli çok daha fazla. Ama karşılaştırıldığı zaman, bizde muhalif yayıncılık çok daha kötü durumda. Bu noktada, sendikalarla, öğrencilerle, aktivistlerle nasıl bir buluşma çabası içine girebiliriz? Kitaplarımızın gündeme getirilmesi, tanıtılması, seminerlerin verilmesi, buralara dönük satış kampanyaları yapılması gibi seçenekleri nasıl değerlendiriyorsunuz?

Ragıp Zarakolu: Bu öneri bir anlamda son 20 yıldaki apolitikleşmenin yarattığı bu kesimlerdeki ilgisizlikle, artık umutsuzluk alanına terk edilmiş bir konu, ama bunu tekrar gündeme getirmek gerekiyor; aksi takdirde bir anlamda teslimiyet anlamına gelir. Aynı zamanda sözünü ettiğiniz yapıların, sendikaların, derneklerin vs. kendilerini dönüştürmeleri açısından da bir potansiyel sağlar. İnatla zorlamak gerekiyor. Bağımsız yayınevleri sendikaları zorlayabilir, bazı toplantılar düzenlemek, bazı yazarları çağırmak gibi. Ama o zaman da yayıncılara düşen görev aynı zamanda bugünkü toplumun ihtiyaçlarına, arayışlarına, çelişkilerine cevap veren daha fonksiyonel, daha müdahil bir yayıncılık yapmak. Bu yapıldığı takdirde kapalı olan kapıları da daha fazla zorlamak mümkün olacak. Bu biraz da kendimizi ne kadar böyle bir ruh halinde hissettiğimizle ilgili. Geleceğe karşı ne kadar projemiz, heyecanımız var, kararlılığımız var? Yoksa bürokratik yapılar olarak sadece günü kurtarmak, kendimizi idame ettirmekle mi yetinmek istiyoruz? Bir anlamda pozitif enerjinin var olması gerekiyor. Benim şu anda gördüğüm, birçok yayınevi kapalı devre, kendi dar kitlesine seslenen, cemaatçi yayıncılık yapıyor. Orada da gittikçe daha çok zorlanan, cemaat içi yayın yaptığı için kitapları okunmayan ama rafa konan bir yayıncılık var. Çünkü cemaat de bilimle ilgili sorulara, geleceğe yönelik projelere yanıt bulmak yerine sadece kendi şablonlarını, kendi geçmişini, kendi şehitlerini, kahramanlarını anlatma alanına hapsolduğu zaman buradan dışarı çıkmak da çok zor oluyor.

Soru: Muhalif yayıncının aynı zamanda kendi alanında aktivist bir kimlik de geliştirmesi gerekiyor. Sadece entelektüel anlamda aktivist olmayı, yani iyi kitaplar seçip yayınlamayı kastetmiyorum. O kitapları bir de insanlara ulaştırmak gerekiyor. Aktivist derken onu kastediyoruz tabii. O bakımdan ben 80 öncesinde bu işler nasıl oluyordu diye sormak istiyorum. Sizin Devrimci Yol hareketi içinde bir yayıncılık konumlanmanız vardı galiba?

Muhalif Yayıncılık ve Toplumsal Gündem

Ragıp Zarakolu: Devrimci Yol’cular ile dostça ilişkimiz vardı, ama tamamen bağımsızdık. Genel olarak Türkiye solunun o dönemdeki ihtiyaçlarına cevap vermeye yönelik bir yayıncılık programımız vardı. Yani şabloncu, dar kalıpçı Marksizm yerine, Marksizmin gelişmiş versiyonlarına, işte Rosa Luxsemburg’tan Gramsci’ye, Lukacs’a kadar uzanan geniş bir yelpazeye yer vermeyi, dünyadaki deneyimleri sıcağı sıcağına aktarmayı hedefliyorduk. Türkiye’de o zaman tabii bir iç savaş ortamı yaşandığı için iç savaş deneyimlerini, o dönemde Latin Amerika’da yükselen Nikaragua Devrimi’ni, El Salvador Devrimi’ni, diğer toplumsal hareketlerin yöntemlerini aktarma gibi bir kaygı içerisindeydik. O dönemde gerçekten buna ihtiyaç olduğunu düşünüyorduk. O biraz da bizim bağımsız kararımızdı, ama hareketler de buna ne kadar hazırdı …

Soru: Ama sanıyorum o dönemde yayıncılığın beslenme kanalları hem niteliksel hem de toplumsal ilişkiler bazında farklıydı. Şu anda bizim eleştirdiğimiz – ki siz buna cemaat yayıncılığı dediniz; biz ofis aydınlanmacılığı diyoruz – içe kapanıp salt teknik ve editoryal bir çalışmayla kitap yayınlama şeklinde bir durum söz konusu değildi herhalde?

Ragıp Zarakolu: Değildi. O yüzden zorluklar da yaşıyorduk. Hareketlerin o andaki günlük ihtiyaçlarına cevap vermekten çok ileriye dönük bir perspektif vermeye yönelik bir yayıncılık anlayışını tercih etmiştik. Sosyalizmin de bir krize girdiğini, sosyalizm içinde de tekrar sosyalist demokrasi geleneğinin, işçi konseyleri, sovyetler, işçi komiteleri gibi deneyimlerin canlandırılması gerektiğini, aktarılması gerektiğini düşünüyorduk. Çünkü şundan ürküyorduk: Türk solu çok hızlı gelişti, ama çok katı kalıplar içinde gelişti. 12 Eylül’e karşı direnemeyişinin nedenlerinden biri de o. Aynı dönemde El Salvador’da yükselen sol da kendi içinde parçalanmış bir soldu, ama ortak bir gerilla hareketi de oluşturabildi. Buna karşılık Türkiye’de sol içi şiddet egemendi.

Soru: Mesela okuyucularla ilişkiniz nasıldı, fiyat politikalarınız nasıldı, daha organik ilişkileriniz var mıydı? Dağıtım ağınız ne durumdaydı, çünkü o zaman gecekondularda da çalışmalar yapılıyordu. Bağımsız yerel kitapçılar da var. Herkes kitap ihtiyacını gidip Beyoğlu’ndaki, Kadıköy’deki vs. kitapçılardan karşılamıyordu.

Ragıp Zarakolu: Biz daha klasik bir yöntemle, daha çok dağıtımcılarla ve kitapçılarla çalışıyorduk. Fakat bir yandan da sadece o andaki ihtiyaca cevap veren bir üretim yapmıyorduk. Belki biraz daha elite seslenen bir yayıncılık yapıyorduk. O dönemde genel olarak yayınevleri açısından baktığımız vakit yükselen toplumsal hareket çerçevesinde Anadolu’nun her yerinde kitapçılar vardı, bağımsız kurulmuş kitapçılar ve kimi şu eğilimde, kimi bu eğilimdeydi. 12 Eylül’ün en önemli yıkımlarından biri de bu kitapçı ağını yıkması oldu. 500’ün üzerinde kitapçı dükkanı kapandı. Bütün kitapevleri basıldı, milyonlarca kitap imha edildi. 12 Eylül’den sonra yayıncılığa devam eden bir biz kaldık. Bu da bizim örgütsel olarak bağımsız olmamızın getirdiği bir avantajdı, çünkü örgüt çökertildiğinde bir yerden yansıyor, biri demese öteki bu yayınevi bizimdir diyor.

Soru: O zamanlar güçlü geleneklerden birisi de örgüt yayınevlerinin olmasıydı, öyle değil mi?

Ragıp Zarakolu: Tabii. Bütün örgütlere ortaklaşa seslenen kitapların basıldığı yayınevleri vardı, İlhan İlhan, Sol Yayınları gibi. Sol Yayınları bir kitap çıkardığı zaman Cem-May’a [o yılların güçlü bir dağıtım firması] gelirlerdi, şöyle bir yığardı kitapları ve bir günde erirdi; öyle bir talep söz konusuydu. Çünkü o zaman bütün genç kuşak dünyayı değiştireceğiz diye yola çıkmıştı ve delice kitap okuyordu. O zamanki tirajlar 10 bin falandı, örneğin Sol Yayınları’nın tirajları öyleydi. Bizimki daha mütevaziydi, 3 bin tirajla kendimizi idame ettirmeye çalışıyorduk. Tabii bu kitapçı ağıyla birlikte yayınevleri de yok edildi. İster istemez Marksist klasikleri yayınlamayı durdurmak zorunda kaldık. Çünkü Mete Tunçay’ın Türk solunun tarihi ile ilgili kitabını bastığımızda bile soruşturma açılıyordu, Ayşe [Zarakolu] hapis yattı sıkıyönetimde. Yugoslavya’daki konseylerle ilgili kitap çıkardığında bile soruşturma açılıyordu. Biz de o zaman dünyadaki deneyimleri aktarmaya yöneldik. Türkiye’de 24 Ocak Kararları var, biz de dünyadaki neo-liberal yeni istikrar politikalarını sergileyen kitapları, Şili deneyimini, Güney Kore, ihracata yönelik kapitalist sanayileşme modelleri, globalleşme gibi konularda kitap yayınlamaya yöneldik. Türkiye’deki militer rejimi anlatabilmek için Poulantzsas’ın “Diktatörlükler” kitabını “Geçiş Süreci” adıyla basmıştık. Orada İspanya, Yunanistan ve Portekiz’deki geçiş sürecini anlatıyordu. Biz o zaman Alan Yayınları’nı ve Alternatif Yayıncılık’ı kurduk. Maspero’nun [Marksist bir Fransız yayınevi] Dünyada Neler Oluyor yıllığı vardı, Alternatif Yayıncılık’tan onu çıkardık. Dergi çıkarmak yasak olduğu için; çünkü 12 Eylül sonrası dergi çıkarma izni alamıyordunuz, hiç olmazsa yılık çıkaralım dedik. Alan’dan da “Dünya Sorunları” adıyla tercüme derlemelerini çıkarmıştık. Neo-liberalizm, Reagancılık, Latin Amerika’daki devrimler, militarizm ve Doğu Avrupa devrimlerine kadar gelen bir dizi yayınladık. Alan Yayınları’nın da Devrimci Yolcuların da sermaye olarak katıldığı bir yayıneviydi. Belki kattıkları gerçekten bir sermaye değildi, kağıt üzerinde bir sermayeydi. Ama İsmail Beşikçi olayı bir yol ayrımı oldu.

Soru: Onlar basılmasını istemediler mi?

Ragıp Zarakolu: Tabi sadece onunla sınırlı kalmadı. “Türkiye Sorunları” diye bir dergi çıkarıyorduk, Devrimci Yol içinde de bir demokrasi tartışmasının açılması gerektiğinden bahsedince aramızda tartışma çıktı ve İsmail Beşikçi son damla oldu.

Soru: Bugünkü duruma gelirsek, siz Belge Yayınları’nın sahibisiniz. Belge Yayınları olarak karşılaştığınız sorunlar neler? Tabii başka bağımsız yayınevleri hakkındaki gözlemlerinizi de söyleyebilirsiniz.

Ragıp Zarakolu: Belge Yayınları olarak somut bir şekilde şu noktada sıkışıyoruz. Mesela biz 80’lerde yayın yaptığımız vakit, hayatta kalan tek yayınevi olduğumuz vakit, bir kitabımız çıktığı vakit, büyük basın da dahil hakkımızda mutlaka yazı çıkardı. Daha sonra artık ayakta kalan tek yayınevi olmaktan çıktık. İyi de oldu. Daha sonra birçok yayınevi kuruldu. Ayrıntı Yayınları kurulduğunda yardımcı oldum, ilk beş kitaplarını ben verdim. Metis Yayınları kurulurken Ayşe yardımcı oldu, ilk kitaplarının daha iyi dağıtılması için. Giderek daha zengin içerikle yayın yapan aynı zamanda muhalif özünü de korumaya çalışan entelektüel olarak da silahlandırmaya yönelik bir yayıncılık türü oluşmaya başladı.

Belge Yayınları olarak, 12 Eylül sonrasındaki çizgimiz daha çok militarizme karşı bir yayıncılık şeklindeydi. Hem militarizmi anlatan hem de demokrasiye geçiş süreçlerini tartışan, dolayısıyla insan hakları alanını da kapsayan bir yayıncılığa yöneldik. Daha sonra Belge Yayınları Türkiye’nin gündeminde bulunan tabuları tartışmaya açmayı gündemine koydu ki, örneğin bırakın Kürdistan’ı, “Kürt” adı geçen bir kitap bile yayınlamak mümkün değildi. İlk olarak Ayşe yayınladı, ben de ona yardımcı olduğum için mutluyum. İlk olarak Devletlerarası Sömürge Kürdistan’ı [İsmail Beşikçi’nin kitabı] çıkardı. Ardından [İsmail Beşikçi’nin] peş peşe beş kitabını yayınladık. Bu bir anlamda da bir çeşit sivil itaatsizlikti; çünkü o dönemde Özal hükümeti SS kararnameleri [Ağır yaptırımları olan Sansür ve Sürgün Kararnameleri] çıkarmıştı. Basacak matbaa bile bulunmuyordu. Matbaacılar bazen ihbar ediyordu. Bir çeşit yeraltı yayıncılığı gibi çalışmak gerekiyordu. O koşullarda biz beş kitabı yayınlayıp bir günde dağıtımını bitiriyorduk, çünkü polis o dönemde matbaada bile el koyuyordu. Bir kitabı öğrendik ki mücellitten gelip matbaada daha ciltlenmeden kapakları koyup formaları götürmüş polis. Biz o gece matbaada sabahladık. Kitapları başka bir yere indirdik. Hatta bir kısım paketlemeyi de doğrudan matbaada yaptık. Saat 12’de polis geldiğinde kitapları istedi, biz “hepsi bitti” dedik. Peynir ekmek gibi satılıyordu. Bu bizi mutlu etti, çünkü daha sonra başka insanlara da cesaret verdi. Sivil itaatsizliğin en önemli amaçlarından biri topluma egemen olan korkuyu yıkmaktır. Biz helalleşerek eve gitmiştik. Benzeri şeyi 93’te Ermeni tabusuna karşı yaptık. Bir anlamda tabuları tartışmaya açarak toplumla bağ kurmaya çalıştık. O da bizi ayakta tuttu ve bizim yayınevi olarak başka yayınlarımızı da piyasa açısından besledi.

Soru: Bu baskılar sizin için ekonomik zorluklar yaratmadı mı?

Ragıp Zarakolu: Hayır, eğer stoğunu kaptırırsan ekonomik sorunla karşılaşırsın. Ama Beşikçi’nin çıkardığımız “Cumhuriyet Halk Fırkası Programı ve Kürt Sorunu” adlı son kitabında o sorunla karşılaştık. 142. madde yeni kaldırılmıştı ve artık toplama yapmıyorlardı. Bizim arkadaşlar çok rehavete kapıldı, artık rahat uyuruz diye. Hatta 141-142 kaldırıldığı için beraat kararları çıktı. Temmuz’da Terörle Mücadele Yasası’yla (TMY) ilk toplatılan bizim kitabımız oldu. 2.000 kitabı alıp götürdüler, çok sevindiler tabi. Tabii 142’yi [“Komünizm” propagandasını yasaklayan eski TCK maddesi] kaldırdılar, onun yerine TMY’yi koydular. Bu sefer TMY ile yüz yüze kaldık, TMY’den dolayı ilk cezaevine giren yayıncı da Ayşe oldu. Hatta yasada yayıncıları cezalandıran bir madde olmadığı halde bağırta bağırta hapiste yatırdılar. Kanuna aykırıydı. Yayınevi sahibini yazı işleri müdürüne benzettiler. Hatta bunun için kampanya yürüttük. Basın Konseyi o zaman komisyon oluşturdu, ben o zaman Türk PEN’in Cezaevinde Yazarlar Komitesi başkanıydım. 8. madde [TMY’nin yayın yoluyla “bölücülük” propagandasını cezai yaptırıma bağlayan maddesi] değişti, ama bu sefer yayıncıyı eklediler. Yani kampanyanın etkisi yayıncıları ekletmek oldu. Ama faydası da şu oldu: Daha önceki kararlar iptal edildi ve yeniden görüldü. Orada da Ayşe’nin yattığı cezanın başka bir kitaptan aldığı cezaya mahsup edilmesi gerekiyordu; yine yasaya aykırı bir şekilde mahsup etmediler ve “Birakujî” adlı kitaptan dolayı hapis yatırdılar. Halbuki sonra Haluk Gerger’e uyguladılar. Çok keyfi.

Soru: Piyasa koşullarının giderek tekelleşmesi ve sermaye yayıncılığının güç kazanması karşısında yayınevini döndürmek konusunda ne tür zorlanmalar yaşıyorsunuz?

Ragıp Zarakolu: Bizim en büyük sıkıntımız tekelleşme olayının boyutları, çünkü dağıtımcılar bizim kitaplarımızı dağıtma konusunda eskisi kadar istekli değiller. Bizi geçmişte ayakta tutan ikinci faktör, Türkiye’deki çokkültürlülüğü yansıtan “Mare Nostrum” adlı dizimizdi. Bu alanda da önce rakipsizdik. Fakat artık bu alan da diğer yayınevlerinin girdiği bir alan haline geldi. O zaman başka bir tabu bulmamız gerekiyor. Belge’nin işlevi tabu kırıcılığı.

Soru: Peki, talep mi olmuyor, yoksa dağıtımcı mı almıyor? Bu mekanizma nasıl dönüyor?

Ragıp Zarakolu: Biz aslında 80’den beri dağıtımcılar tarafından sevilmeyen bir yayıneviyiz. Bunu söylemek gerekiyor, çünkü biz radikal bir yayınevi olarak tanınıyoruz. 12 Eylül sonrası ortamda Belge’nin satışları yavaşladı, böyle oldu. Aynı ekip çıkardığı halde Alan Yayınları’nın kitapları satılıyordu. Mühürlenmiş, damgalanmış bir yayınevi olduğu için Belge’nin kitapları satılmıyordu. Başka sevmeme gerekçeleri de eklendi. Biz Kürt sorunuyla ilgilendik; daha önce dağıtıcı hoşlanmasa da okuyucular istediği için kitaplarımızı bulundurmak zorunda kalıyordu. Kitapları çeşitlendirmesi gerekiyordu. Sonuç olarak büyük sermaye bile ürünlerini çeşitlendiriyor, örneğin Radikal gazetesini çıkartıyor sol okur kitlesi için. Kürt sorunuyla ilgileniyorsunuz, bir de Ermeni sorunu eklenince sistemin dağıtımcısı ve kitapçısı açısından bizim için daha büyük bir sorun yarattı. Biz bu tür konularla ilgili kitaplar yayınlarken şuna güvendik: Demokratlar, o konuda okumak isteyen insanlar kadar karşı olan kesimler de bu kitapları okuma ihtiyacı duyacak diye bir ilkeden hareket ettik. Aslında ilk başlangıçta başka kesimlerden insanların daha çok okuduğunu fark ettik. O zaman yayıncılığı ayakta tutmak için mutlaka gündemde olan konuları taşımaya çalışırsınız … Aslında şimdi de bizi taşıyan hâlâ budur. Hâlâ ayaktayız. Ne kadar kısıtlansa da ana okuyucu kesimine ulaşabiliyoruz. Dağıtımcı, kitapçı engeli olsa da bazı okuyucular direkt bize geliyor. O da bir başka çıkış yoludur.

Soru: Okuyucu profili de bir biçimde şekillendiriliyor. Özelikle büyük sermayenin girmesiyle birlikte okuyucunun tercihleri şekillendiriliyor. Tabii liberal görüşe göre okuyucu aslında hangi kitabı isterse onu alır, önünde birçok seçenek vardır. Bu konuda Amerikan medyasında yapılan bir esprisi bile var, “TV kanallarını beğenmiyorsan, git kendine bir televizyon kur” diyorlar. Ama pratikte işler böyle dönmüyor galiba. Okuyucu profili nasıl şekillendiriliyor ve bu durum, muhalif yayınevlerini, orta ve küçük ölçekli yayınevlerini nasıl etkiliyor?

Ragıp Zarakolu: Bizim okuyucu profilimizde ağırlık taşıyan en başından beri akademik kesim. O olmasa biz daha çok zorlanırız. Bizi Masis Kürkçügil “dipnot yayınevi” diye adlandırmıştı. Eğer kitaplarınız ve yayınlarınız ne kadar çok makalede, araştırmada dipnot olarak geçiyorsa, o kadar parlak satışınız olmasa da yine sizi ayakta tutar. Belge’nin özelliği o, çok bestselleri yoktur, ama istikrarlı bir satışı vardır. Bazı temel sayılacak kitaplarımız var; örneğin, D. Riazanov’un “Karl Marks ve Friedrich Engels: Hayatı ve Eserlerine Giriş” kitabı kuruluşumuzdan beri dördüncü baskıda. Böyle bir kitap için bence fena sayılmaz. Bu kitap, Moskova’daki komünist akademide verilen bir ders kitabıdır, konferanslardır. Aynı zamanda Sweezy onu Amerika’da yıllarca ders kitabı olarak okutmuştur. Öyle bir kitap bulduğunuz vakit bir yayınevi için her zaman uzun vadeli bir taşıyıcıdır ve bir de sizin unutulmamanızı sağlaması önemlidir.

Biz yayına Ayşe [Zarakolu] nedeniyle ara verdik, bize çok şey kaybettirdi. Bizim için bir anlamda bir matem veya yastı. Bir şey yapmak istemedik. Üretimin ne pahasına olursa olsun kesilmemesi gerekir. Üretim aynı zamanda eski kitaplarınızın hatırlanmasına, gündemde kalmasına neden olur. Yoksa tamamen unutuluyorsunuz, zaten sistem bizi silmek istiyor. Bizim “Geçiş Sürecinde Türkiye” kitabı da ikinci istikrarlı giden kitabımızdı. Yine “Azgelişmişlik Sürecinde Türkiye” okuma listesinde, zaman zaman Maurice Dobb da öyle. Benim Alan Yayınları’nda yaptığım dizi tamamen bir okuma listesi niteliğindeydi, Thomas Kuhn’dan Adam Smith’e, Gordon Child’a, Henri Pirenne’e, Analles Okulu’na kadar uzanıyordu. Birçok akademik çalışmayı bir araya getiren bir diziydi. Tabii Belge o omurgayı korumaya çalışacak. Belge dayanışmaya da önem veren bir yayınevi olduğundan askıya alınan birçok akademik yayınımız da var. Cezaevlerindeki yazma olayını destekledik. 1983’ten itibaren ilk ürünleri yayınlayıp oradaki buz dağını kırdık, daha sonra birçok yayınevi cezaevindeki yazarlara yer verdi. Örneğin Nevzat Çelik bizden çıktı. Aynı zamanda kamuoyundaki devrimcilerin imajını da düzeltti. 90 sonrası Kürt hareketi ile dayanışmayı önemsedik. Ama bunların bize getirdiği ekstra yükler de oldu. Daha istikrarlı gidecek kitapları yayınlamak yerine kaynağı oralara yatırmış olduk. Ayşe’yle aramızda o yüzden hep anlaşmazlık vardı. O hep eylemci, devrimci ve kararlı olduğu için. Ama tabii sonuçta belirleyici o oluyordu.

Soru: Üniversitelerde yetişen yeni gençler var. Bu insanların okuyucu olarak beğenileri piyasa vasıtasıyla şekilleniyor…

Ragıp Zarakolu: Bizim bir yolunu bulup oraya girmemiz gerekiyor. Özellikle Anadolu üniversiteleri daha çok Türk-İslam senteziyle şekilleniyor. Ve de İslami muhalefetin ya da doğrudan milliyetçi hareketin uzantısı halinde. Aslında şu anda yayın sektöründe sizin gözünüze batmayan çok önemli bir İslamcı ve milliyetçi yayıncılık da var. Kitap piyasasındaki hegemonya da bir anlamda bunlarda. Bunlardan bir bölümü, daha liberal ve daha toplumsal muhalif özellik taşıyan İslamcı kesimler bizim kitaplarımızı da okuyor. Ama maalesef biz onlara ulaşma olanaklarını kaçırmış bulunuyoruz. Bence bu Türkiye’de toplumsal muhalefetin yeniden güçlenmesi için çok zorlanması gereken bir alan.

Soru: Büyük sermali yayınevleri piyasaya girdiğinde, piyasaya çok bol miktarda kitap veriyorlar. Bazı kitapevleriyle doğrudan çalışıyor, dağıtımcıyı aradan çıkartıyorlar; hatta bazen kendi dağıtım şirketlerini ve/veya kitapevi zincirlerini kuruyorlar. Ve giderek tanıtımlar vs. sayesinde bir okuyucu profili oluşmaya başlıyor. Kabaca tarif ederseniz, bu süreç nasıl işliyor ve bestseller meraklısı bir okuyucu kitlesi nasıl oluşuyor?

Tekelleşmenin Adımları

Ragıp Zarakolu: Bu tekelci sermayenin ürettiği yeni bir ürünü ihtiyaç haline getirmesine benziyor. İhtiyaç yaratıp o ihtiyaca göre üretim yapmak. Bu tekelleşme öyle bir olaydır ki üretimden pazarlaması ve satışına kadar uzanan bir ağ oluşturulur. Tabii başka ürünlerde ara bayiler vardır, dükkan sahipleri vardır. Fakat 12 Eylül Anadolu’da ve pek çok yerde kitap satış noktalarını da yok ettiği için bunlar satış noktalarını da kendileri kurdu. Örneğin Doğan Medya Grubu 80 küsur yerde satış noktası oluşturdu. Şunu saptadılar: 80 öncesinde Türkiye’de çok kitapçı vardı, ama bunlar toplumsal muhalif eğilimlerin ağır bastığı yerler olduğu için Milliyet, Hürriyet benzeri gurupların kitaplarını buralarda pazarlama olanakları sınırlıydı; nitekim 80 öncesi o noktada çöktüler. Devasa bir üretim yaptı, ama bunu pazarlayamadı. Doğan Medya Grubu satış noktalarını da kurarak sistemini oluşturdu.

Soru: İlk önce onlar mı başladı?

Ragıp Zarakolu: En yaygın şekilde başlayan proje Doğan’dır. Daha önce de Türkiye’nin çeşitli yerlerinde Sabah grubu yaptı. Ama onlar diyelim beş-altı yerdeyken Doğan & Raks (D&R) sadece kitapla da sınırlı olmayan, müziği de kapsayan bir pazarlama ağı kurdu. Sanıyorum bunun karşılığında, kültür alanı yatırımı olduğu için Avrupa’dan düşük faizli krediler de sağladılar. Aynı zamanda bu alana yatırım yaparak vergi giderlerini de azalttılar.

Soru: Doğan dışında hangi büyük gruplardan söz edebiliriz? Örneğin Remzi, İnkılap gibi yayınevleri de artık çok büyüdüler.

Ragıp Zarakolu: Ben yayın sektörü içinde çıkan gurupları olumsuzlamıyorum. Bu guruplar bir anlamda tekelleşmeye karşı, dışarıdan gelen büyük medyatik sermaye istilasına karşı bir çeşit savunma mekanizması. Bir anlamda bağımsız yayıncılık açısından da alternatif bir odak. Mesela bizim kitaplarımızı Doğan, D&R bulundurmazken, İnkılap ve Remzi bulunduruyor. Çokkültürlülük temelinde yayın yaptığımız için bizim o kesimlerde de okurlarımız var.

Soru: Onlar sermayeye dayanarak değil yayıncılık yaparak büyümüş olan gruplar değil mi?

Ragıp Zarakolu: Bu aynen medyada, gazetecilik içinden gelen gazeteler olmasına benziyor. Öyle bir örnek yok şu anda. Simavi ailesi, Karacan ailesi terk etti.

Soru: Son trendleri değerlendirmek açısından İkiA, Alkım ve Yeni Çizgi’nin temsil ettiği son dalgaya gelirsek, ucuza, örneğin 1,5-2 YTL’ye kitap yayınlanıp gazetelerle birlikte satılıyor …

Ragıp Zarakolu: Alkım da ders kitapçılığından kaynaklanan bir büyüme örneği. Bu olayların verdiği ders şu ki bu alanlarda ciddi bir çaba harcandığı vakit bizim de alternatif satış noktaları oluşturma şansımız var. Ama sadece önemli kentsel merkezlerinde değil, aynı zamanda toplumsal muhalefetin odaklandığı güçlü yerlerde; sadece bir kitap satış noktası olarak da değil, konferansların yapıldığı, yazarların getirildiği, yazarla okurun buluşturulduğu bir karşı-ağ oluşturmak bakımından umut veriyor.

Soru: Türkiye’de okuyucu potansiyeli sizce büyüyor mu, sağlıklı bir büyümeden söz edebilir miyiz?

Ragıp Zarakolu: Türkiye’de iki çeşit büyüme var. Bir yandan, medyanın yarattığı sanal bir talep ve sanal okuyucu bir kitlesi var. Medyanın yarattığı televizyon sunucuları, televizyon spikerleri, dizi oyuncularının kitaplarının pazarlanması gibi. Tabii bunun örnekleri Amerika’da ve Avrupa’da da bol miktarda var. Ben bestseller kitapları takip edenleri gerçek bir okuyucu kitlesi olarak görmüyorum. Türkiye’de her şeye rağmen geniş bir okuyucu kitlesi var. Bunun somut örneği de Türkiye’deki yayın patlaması. Eskiden siz yeni yayınları takip edebilirdiniz. Büyük sermayenin yatırım yapmasıyla birlikte – ama bağımsız yayıncıların da çekilmemesi sonucunda – inanılmaz sayıda kitap üretiliyor. Bunların da bir alıcısı var. Bunlar kimler? Türkiye’nin her tarafındaki üniversite unsurları, hocalar vs., bunlar bir kitle zaten. Kadınlar önemli bir alıcı kitlesi. Bazı yazarların kitaplarının okuyucu kitlesinin önemli bir kesimini kadınlar oluşturuyor ve bu da bir bestseller yaratabiliyor. Ama sadece pembe dizi yazarları değil, Orhan Pamuk, Ahmet Altan gibi nitelikli yazarların kitapları satıyorsa, aynı zamanda bir kadın okuyucu kitlesini yakalamayı başarmasında yatıyor. Bütün bu unsurları tabii dikkate almak gerekiyor.

Soru: Okuyucu pastası belli. Herkesin de belirli bir alım gücü var. Tekelleşen yayıncılık piyasasında, muhalif yayınevlerine yönelebilecek okuyucu talebi nasıl oluyor da bu yayınevlerinden uzaklaştırılıyor?

Ragıp Zarakolu: Bir defa işgal ederek. O kadar çok kitap üretiliyor ki, insanlar neyi seçeceğini bilmiyor ve yörüngesiz kalıyor. Neyi nasıl seçeceğini bilemiyor. Bu kararı oluşturan merkezler, yani kültür-sanat sayfaları da zaten denetim altında. Şu anda kitap dergisi çıkarmayan medya organı kalmadı gibi. İş öyle bir boyuta vardı ki nasıl magazin basınındaki gibi bir şarkıcı haberinin çıkması için para ödüyorsa, bir yayıncı da kitabı hakkında haber yayınlanması için büyük bir ilan vermek zorunda. İkincisi, birileriyle, iktidar odaklarıyla birtakım barlarda, başka yerlerde birlikte olmak zorunda; bazen de muhabire hakikaten para ödemek zorunda kalıyor.

Soru: Siz ne gibi zorluklarla karşılaşıyorsunuz bu konularda? Tanıtım pastasına ne ölçüde girebiliyorsunuz ya da giremiyorsunuz?

Ragıp Zarakolu: Maalesef, bizim boğulma noktalarımızdan birisi bu. Hiç olmazsa farklı yayınlara da yer verme kaygısı vardı, o bile kalmadı. Dolayısıyla kitaplarımız hakkında haber çıkmayınca okuyucunun nasıl haberi olacak? Bu hegemonik etki muhalif basını da etkiliyor. Bizim gazetemiz de [Özgür Gündem gazetesi] dahil olmak üzere hegemonyadan etkilenerek, ayrıca kendimizi gazeteci olarak kanıtlama hevesimiz olduğu için medyanın yer verdiği şeylere sanki bizim de yer vermemiz gerekiyormuş gibi bir ruh hali var. Bu bir anlamda kendi okuyucu potansiyelimizde de bir yönlendirme oluyor.

Soru: Siz en başta yapılması gereken bazı şeyler olduğunu söylemiştiniz.Örneğin internet aracılığıyla kitap satışları giderek önem kazanıyor. Bağımsız yayıncılar açısından internet üzerinden kitap satışını nasıl değerlendiriyorsunuz?

Ragıp Zarakolu: İnternet aracılığıyla kitap ulaştıran kitapçılar sayesinde beş yıldır okuyucunun unuttuğu ya da tükendiğini sandığı veya bilmediği kitapları isteyen talepler geliyor.

Soru: Yayıncılık alanında geldiğimiz aşama açısından muhalif yayınevlerinin bir şeyler yapması gerekiyor. Bu konuda biraz daha atılımcı olmak, yeni projeler geliştirmek gerekmiyor mu? Örneğin ortak dağıtım ağları kurulması gibi.

Ragıp Zarakolu: Bu konuda çok çaba oldu, ama hepsi başarısızlıkla sonuçlandı. Bu konuda ilk dağıtım mekanizmasını Yayıncılar Birliği Başkanı DADA adıyla kurmuştu, yani dağıtımcıların dağıtımcısı. Bir de stokları eritmek için kelepir mağaza zinciri kurulmuştu. Aslında stokları eritmek için Amerika’da ve Avrupa’da da olan bir yöntem. Fakat büyük bir hezimetle sonuçlandı. Bu nedenle, bu tür projelere karşı herkesin bir içe kapanma ve ürkeklik eğilimi var. İnandırıcı bir proje tabii herkes için kurtarıcı olabilir.

Soru: Siz az önce Dağıtımcıların Dağıtımı dediniz, nasıl bir işleyişi vardı DADA’nın?

Ragıp Zarakolu: Yani dağıtımcılara dağıtım yapıyordu. Mesela bir yayınevi kitap çıkardığı vakit bütün stoğunu alıyor, sen uğraşmıyorsun. Bütün dağıtımcılarla o yüz yüze kalıyor. İflas etti, Afa Yayınları’nı da götürdü arkasından. Sarmal Yayınevi gibi bir sürü yayınevini de zincirleme çökertti. Sarmal güzel bir yayıneviydi, durumu da iyiydi, satışı da iyiydi, ama DADA’nın arkasından kelepir’in çekleri ödenmeyince adam çöktü.

Soru: Hocam sizi yorduk. Son olarak eklemek istedikleriniz varsa ekleyebilirsiniz.

Ortak bir mekanizma yaratma sorunu duruyor. Ortaklaşa olmasına da gerek yok. Herhangi bir sermaye, kaynak oluşturulursa – gazete örneğinde olduğu gibi kolektif bir sermaye de olabilir – ciddi bir şekilde kafa yorarak bir dağıtım şirketi kurulursa, ilkeli bir çalışma yapılması halinde birçok yayınevini dağıtabilecek bir sistem kurabilir.

Çok teşekkür ederiz.

Rica ederim.

---