Share | |

II. Abdülhamit Dönemi Raporlarında "Dersim Sorunu" ve Zihinsel Devamlılık

II. Abdülhamit döneminde izlenen, imparatorluğun merkezileşmesi, güvenlik sorunlarının azaltılması ve İslam birliği politikaları çerçevesinde Dersim her zaman ciddi bir sorun olarak algılanmıştır. Öncelikle çetin doğa koşulları nedeniyle bölgeye asker sevk etmek ve bölgede konuşlanmak çok zor olduğundan buralarda merkezi otoriteyi oluşturmak çok zordur. Nitekim bu bölge tarihi boyunca da genellikle hâkim olunması zor bölgelerden biri olmuştur. Dolayısıyla, yoğun bir şekilde “imparatorluk elden gidiyor” korkusu yaşayan Osmanlı yönetimi, Dersimi kontrol etmenin zamanının geldiğini düşünmektedir. Ancak bundan daha da önemli meselelerden bir tanesi buradaki halkın bir kısmının Hıristiyan ve önemli bir kısmının da Alevi olmasıdır. Dolayısıyla bölge sadece merkezi otoritenin kurulması noktasında değil İslam birliği politikaları açısından da sorun teşkil etmektedir. Çünkü Osmanlı devlet görevlilerine göre burada yaşayan insanların inançları ne Hıristiyanlığa, ne İslam’a, ne de başka bir şeye benzemektedir. Hatta Osmanlı görevlileri, Ermenilerle çok yakın ilişki içinde olan bu halkı her an Hıristiyanlaştırılabilecek potansiyel bir tehlike olarak da görmektedir. Sonuç olarak Osmanlı Devleti için Dersim halledilmesi gereken kocaman bir sorundur.   

“Sorun” diye tanımlanan bir durum çözüme kavuşturulmak isteniyorsa izlenecek en basit yol,  sorunun sebeplerinin ve bu sebepleri ortadan kaldırmak için yapılması gerekenlerin tespit edilmesi, bir çözüm planı oluşturulması ve bu planın uygulamaya koyulmasıdır. Eğer bu aşamalarda herhangi bir hata yoksa beklenen sonuç elde edilir. Beklenen sonuç yani çözüm elde edilemiyorsa o zaman bir yerlerde hata yapılmıştır. Bu durumda yapılacak iki şey vardır: 1- Çözüm planını tekrar gözden geçirmek 2- Bulunan çözümü  – sonuç alınamamasına rağmen- mutlak doğru kabul edip uygulamaya devam ederek “çözüm”ü de “sorun” yapmak. Sahip olduğu kimlikler nedeniyle zamanın ve rejimin değişmesine rağmen yüzyılı aşkın bir süredir “sorun” olmaya devam eden Dersim için daima ikinci şık seçilmiştir. “Dersim sorunu” Osmanlıdan Cumhuriyete “çözümü”yle beraber miras kalmış ve her iki dönemde de askeri harekât, baskı, şiddet, sürgün ve asimilasyon yani sorunu değil sorun olanı ortadan kaldırmak mutlak çözüm olarak görülmüştür. Bunun en büyük delilleri ise Osmanlı ve Cumhuriyet döneminde Dersim hakkında yazılan raporlardır.

Dersim üzerinde ilk ayrıntılı raporlar bildiğimiz kadarıyla II.Abdülhamit döneminde hazırlanmıştır. Bilindiği gibi Osmanlı devleti hiçbir dönemde Dersim üzerinde egemenliğini tam olarak sağlayamamıştır.

Fakat özellikle Osmanlının merkezileşme sürecinde yani 19. Yüzyılın başlarından itibaren Kürt bölgelerinin özerkliklerinin kaldırılmasıyla Dersim üzerine daha ciddi askeri harekâtlar yapılmıştır. Sadece harekâtlarla da yetinilmemiş, rüşvet, rütbe ve hediye vermek yoluyla aşiret ağaları da satın alınmaya çalışılmıştır. Fakat bir türlü başarılı olunamamıştır. Abdülhamit dönemine gelindiğinde durum devam etmiş, devlete asker vermeyen, vergi toplanamayan Dersimin suç listesi çevre illerden gelen “Dersimlilerin saldırısına ve yağmasına maruz kalıyoruz” şikâyetleriyle iyice kabarmıştır. Abdülhamit tarafından 4. Ordu Müşiri olarak bölgeye gönderilen aynı zamanda Hamidiye Alayları’nın kurucusu olarak bilinen Zeki Paşa ve Anadolu Umum Müfettişi Şakir Paşa’dan sarayın isteği doğrultusunda Dersim’in ıslahı için bir rapor hazırlamaları istenir. 1896’da hazırlanan rapor Dersim ıslahı konusunda yazılan ilk ayrıntılı rapordur[1] ve ileri sürülen görüşler daha sonra Cumhuriyet dönemi de dahil olmak üzere bir çok raporda tekrar edilmiştir. Dersim sorunun çözümü için önerilen yöntem askeri harekât, sıkıyönetim, sürgün ve asimilasyondur. Biz bu çalışmada raporu kısaca değerlendirdikten sonra, raporun bugünkü dile çevrilmiş haliyle transkripsiyonunu yani çevrim yazısını sunmaya çalışacağız.

 

 

Askeri Harekât ve Sıkıyönetim

 

Zeki ve Şakir Paşaların Dersim’in ıslahı için yazdıkları rapor hazırlık, icraata geçme, asli düzenleme ve sonuç olmak üzere dört aşamadan oluşur. Hazırlık aşamasında, ıslahat tümeninin nasıl oluşacağı, ıslahatın yapılması için tümendeki tabur sayısının çoğaltılması ve kullanılacak tabur ve topların hangi yollardan ve nasıl Dersim’e girmesi gerektiği anlatılır. Böylece daha raporun ilk aşamasında “iyileştirme, düzeltme” anlamına gelen “ıslahat” kelimesinin Dersim için karşılığının  “askeri harekât” olduğu anlaşılır. Askeri harekât Cumhuriyet döneminin de değişmez çözümüdür: “Dersim hükümeti cumhuriye için bir çıbandır”(Mülkiye Müfettişi Hamdi Bey’in raporu1926)[2] ve “Dersimli okşanmakla kazanılmaz. Müsellah kuvvenin müdehalesi Dersimliye daha çok tesir yapar ve ıslahın esasını teşkil eder.”(B.E.Rs mütalaaları)[3]

 

 Raporda askeri harekatın yapılabilmesi için yolların bir an önce yapılması gerektiği belirtilir. Yol yapımı devletin Dersimde yaptığı en uzun süreli icraatlardan biridir. Her askeri harekat öncesi gündeme gelmiştir. Yollarda, “fakir ahalinin yirmişer para peşin yevmiye ve gün birer kıyye ekmek verilmek şartıyla” çalıştırılması önerilir. Halkın yollarda çalıştırılması Osmanlıda kullanılan bir yöntemdir. Halk vergi borcu yerine yollarda çalıştırılır. Raporda “fakir ahaliye” yevmiye verilmesinin istenmesi Dersimlilerin yol yapımına muhalefet etmesini önlemek amaçlıdır. Yolların halka yaptırılması Cumhuriyet döneminde de devam eden bir uygulamadır. Dersim 1937/38 harekâtı öncesinde yapılan yollarda “fakir ahali” kullanılmış fakat herhangi bir “yevmiye” verilmemiş ve halk devlete hayvan başına ödedikleri vergilerin yerine çalıştırılmıştır. Devlet bu sayede hem kendilerine askeri harekât olarak geri dönecek yolu halka yaptırmış hem de toplayamadığı vergileri toplamıştır. Yalnız bununla da kalmamış, yol yapımları asimilasyon için de fırsat olarak görülmüştür: “Kürtlerin askerliğini amele taburlarında geçirtmek ve bu yolları kendilerine yaptırmak ve bu esnada Türkçe öğretmek temsillerine çalışmak şıklarını da takip etmeği kabul edilmez bir fikir addetmiyorum”(1.Umum Müfettişi Abidin Özmen’in raporu, 1936)[4]. 

 

İkinci aşamada öncelikle Dersim sancağının lağvedilmesi, kazalardan Mazgirt ve Çemişgezek’in Elazığ’a bağlanması diğer kazalardan Ovacık, Kızılkilise (Nazimiye) ve Hozat’ta idare-yi örfiye yani sıkıyönetim ilan edilmesi ve sıkıyönetim mahkemelerinin kurulması istenir. Elazığ’a bağlanan kazalar Osmanlının çok fazla sorun yaşamadığı kazalardır. Ovacık, Kızılkilise ve Hozat ise muhalefetin en fazla olduğu kazalardır. Dersim’in idari yapısı 1848’de sancak kurulduğundan beri birçok kez değiştirilmiş ve 1880’de vilayet 1888’de mutasarrıflık sonraki dönemlerde de sancak olarak devam etmiştir. Genellikle askeri harekât dönemlerinde Dersim’e bağlı olan kazalarda değişiklikler sıkça yapılmış ve otoritenin sağlaması için yapılan bu değişiklikler sıkıyönetim ilanlarıyla da desteklenmiştir. Cumhuriyet döneminde de idari yapıda değişiklik yapılmasına devam edilmiştir. 25 Aralık 1935’te kabul edilen Tunceli Kanunu’yla Dersim  “Tunceli” adıyla yeniden “teşkil” edilmiş ve kanunda sıkıyönetim adı zikredilmese de sıkıyönetim ilan edilmiştir. Bu durum kanun maddeleri mecliste görüşülürken Trabzon milletvekili Raif Karadeniz’in “ layıhada idareyi örfiye kelimesi kullanılmamış ama yaptığımız şey bundan başka bir şey değildir”[5] sözleriyle de dile getirilmiştir. Sıkıyönetim, Tunceli Kanunu’nun süresinde yapılan uzatmalarla on bir yıl devam etmiştir.

 

Sürgün

 

Raporda askeri harekât sırasında halka nasıl davranılması gerektiği de anlatılır. Bu konuda en önemli kıstas “itaat”tir. İtaat edenler padişahın affına uğrayacak, muhalefet edenler ise cezalandırılacak ve reisleri uzak yerlere sürgüne gönderilecektir. Bunun için asla muhalefette bulunmamaları gerektiği babacan, şefkatli ama hakimane bir dille halka anlatılmalıdır. “Başlangıçta vurup kırmak gibi şiddetli hareketlerden uzak durulmalıdır” denilerek önce ikna yolu önerilir, olmazsa “çok kan dökülmeden” reisler yakalanıp “en dişlilerinin” Trablusgarp ve Yemen’e sürülmeleri istenir. İtaat edenlerin ise biriken vergi borçlarının silinmesi ve “Birinci ve Dördüncü orduda istihdam olunmaları hakkında ferman buyrulması” istenir.  Raporun ilerleyen kısımlarında ahalinin, yoksulluk nedeniyle reislerin ve şeyhlerin hakimiyetinde kalmaya mecbur olduğu ve reislerin de bunu kendi menfaatleri için kullandıkları söylenerek “reisler” ve “onların baskısı altında ezilen halk” ayrımı yapılmıştır. Her ne kadar böyle bir ayrım yapılsa da Osmanlının “ağalık/reislik kurumuyla” bir sorunu olmamıştır. Bu durum itaat eden ağaların orduda istihdam olunması ve belediye reisliği gibi çeşitli devlet görevleri verilerek yetkilerinin çoğaltılmasından da anlaşılabilinir. Sorun, “itaat etmeyen” reislerdir, onlar içinse çözüm sürgündür. Cumhuriyet döneminde de aynı çözüm uygulanır fakat bu kez reisler, “aileleri, akrabaları ve reis olmak istidadında bulunanlarla” beraber sürgüne gönderilir. “Aksi takdirde Dersimde kalan halkın başında yeni bir reis türeyebilir”( Dahiliye Vekili Şükrü Kaya’nın raporu-1931)[6] denilerek raporlara kimlerin nerelere sürüleceğine dair ayrıntılı listeler de eklenir[7]. Cumhuriyet döneminde de halk “ağanın kayıtsız şartsız esiridir”(1.Umum Müfettişi İbrahim Tali’nin raporu)[8], “seyit ve ağaların çok zalimane olan tasallut ve tecavüzlerinden kurtarılabilirse en muti ve çalışkan bir halk kazanılmış olacaktır”(Halis Paşa’nın raporu)[9]  gibi ifadelerle “halk” ve “ onlara zulmeden ağalar” ayrımı devam eder. Fakat ağaları sürülerek egemenlik sağlanamayan Dersim’de “mazlum” olarak görülen halk da ağaların gördüğü zulme tabi tutulur ve sürgünden kurtulamaz. Önceleri Dersim içinde yer değiştirmeler olur “şimali Dersimin dağlık köyleri garbi Dersimin ova köylerine yerleştirilir”. Daha sonra ise Şark Islahat Planı(1926), Mecburi İskân Kanunu (1934) ve Tunceli Kanunu (1935) gibi plan ve kanunlarla sürgün, yasalarla güvence altına alınmış bir devlet politikası haline gelir ve liderlerinin sürülmesiyle otorite kurulamayan Dersim’de sıra halka gelir. Özellikle 1938’de  binlerce kişi batı illerine sürülür.

 

Asimilasyon

 

Zeki ve Şakir Paşaların raporunda Dersimlilerin “cehalet ve kabalıklarından kurtulmaları ve batıl inançlarının düzeltilmesi” için Dördüncü Ordunun dışında, kalabalık yerlerde askerlik yapmaları gerektiği belirtilir. Ayrıca “Dersime medeniyet götürüldüğünü gösterecek eserler” yapılması gerektiği anlatılır. Bu medeniyet eserlerinin ilk sırasında askeri kışlalar, hükümet konakları, jandarma koğuşları daha sonrasın da ise hastaneler ve okullar vardır. Dersimlilerin vahşi, bedevi, iptidai ve cahil olarak nitelendirilmeleri, oturdukları evlerin “ tepeden delikli birer in”( B. E. Rs mütaalası)[10] olarak görülmesi daha sonraki raporlarda da sıkça tekrarlanır. Dersimlilerin insan dışı vahşi varlıklar olarak gösterilmeye çalışılması aslında Dersimlilere uygulanan insanlık dışı uygulamaları meşrulaştırmaya yöneliktir. Bu uygulamalar Dersim’e medeniyet götürülmesi olarak sunulur. Tunceli Kanunu’nun görüşülmesi sırasında Dahiliye Vekili Şükrü Kaya da bu kanunun “cahil” ve “ihmal edilmiş” Dersim’in  “Cumhuriyetin feyizlerinden istifade etmesini temin edecek” bir kanun olduğunu söylemiştir. “Medeni usullerle” alınan tedbirlerden oluştuğunu söylediği bu kanun sonucunda yapılan askeri harekat ve uygulamalarla Dersim’e götürülen  “medeniyetin” bilançosu binlerce insanın öldürülmesi ve binlercesinin sürülmesi olmuştur.

 

Raporda cahil ve kaba olarak nitelendirilen Dersimlilerin inançları da, halkın cehaletleri sonucu girdikleri “batıl bir inanç” olarak nitelenir ve Dersimlileri “doğru yola” getirmek için Kürtler içindeki Nakşibendi şeyhlerinin bölgedeki uygun yerlerde tekke açması önerilir. Fakat halkın bu şeyhlere güvenmesi için şeyhlerin hükümet tarafından gönderildiği gizlenmeli, verilen maaş gayrı resmi bir şekilde verilmeli ve “güya bunlar Allah rızası için girişimlerde bulunuyorlarmış gibi” görünmedirler. Alevileri Sünnileştirmeye yönelik bu ayrıntılı asimilasyon planında Kürt Nakşibendi şeyhlerinin kullanılmak istenmesi ilginçtir. Ayrıca Dersimdeki “eşkıyalığın” nedenlerinden biri olarak da Dersimlilerin inançları gösterilmiş ve   “ Müslüman ahaliye zarar vermek bile mezheplerince dinin gereklerinden kabul olunmuştur” denilerek Dersimliler, Müslümanlara düşman olarak gösterilmişlerdir. Eskiden şia mezhebinde oldukları halde zamanla ali Allah mezhebine yöneldikleri ve Ali’nin ululuğunu kabul etikleri için Hıristiyanların dinine yöneldikleri ve misyonerlerin süslü sözlerine kanıp Hıristiyanlığa benzeyen başka bir mezhep kabul edebilecekleri de raporda belirtilmiştir. Yazılanlardan da anlaşılacağı gibi Alevileri Müslümanlaştırmak için Nakşibendi tekkeleri açma planı yapan Osmanlı için bölgede çalışma yapan Protestan misyonerler rakip haline gelmiştir. Protestan misyonerlerin Alevilerle kurduğu ilişki,  İslam birliği politikası nedeniyle Alevileri de Müslümanlaştırarak ümmete dâhil etmek için çalışmalar yapan Abdülhamit’i rahatsız eder ve misyonerlere çeşitli yaptırımlar getirilirken Müslümanlaştırma çalışmaları için de gerekli tedbirler alınır. Fakat “özellikle Dersim bölgesinde Alevilere karşı alınan tedbirlerin hiçbirinde başarı kazanılamamıştır”[11]. Misyonerler ve Aleviler arasındaki ilişki misyoner kayıtlarında da yer almıştır. Protestan misyonerler  “Protestan milletine dâhil olmak isteyen çok sayıda Aleviden”[12] ve Protestan olduklarının kabul edilmesi için dilekçe veren Alevi köylerinden bahsederler. Alevilerin Protestan misyonerlere merak ve ilgi duyması ve aralarında bir “sempati ilişkisi” olması muhtemeldir. Bunun sebepleri olarak, Alevi inancında bütün dinlerin kutsal sayılması ve diğer dinlere önyargıyla yaklaşılmaması, Protestan misyonerlerin okullar, hastaneler, atölyeler gibi halkın ihtiyacı olan yapılar inşa ederek çekim oluşturmaları ve bazı Alevilerin “ Protestanlığı yüzyıllardır maruz kaldıkları toplumsal ayrımcılıktan bir çıkış yolu” olarak görmesiyle bir çeşit “politik himaye” beklemeleri sayılabilir.

 

Abdülhamit’in ümmetçilik anlayışı yerini İttihatçıların ve Cumhuriyet devrinin Türkçü ve ulusalcı politikalarına bırakınca Dersim raporlarındaki asimilasyon vurgusu da değişir. Artık Sünnileştirme değil Türkleştirme vurgusu daha önemlidir. Aslında bu vurgu Abdülhamit dönemi raporlarında da vardır. Fakat bu raporlarda “ Dersim sancağı Türklerin pek kadim bir mevasıdır.” (Mutasarrıf Mardini Arif Bey’in raporu-1903)[13]denilerek Dersim’e yerleştirilen Türklerin “ ihtilâtlar neticesinde Kürtleştiklerinden” duyulan kaygıların dile getirilmesiyle yetinilir. Cumhuriyet dönemi Dersim raporlarında ise “ Dersim gittikçe Kürtleşiyor, mefkûreleşiyor, tehlike büyüyor” gibi ifadelerin yanında Türkleştirme yolları da sıralanır: “Memur göndermek, bunlara misyonerlik yaptırarak havali Kürtlerini Türkleştirmek,” “sürüleceklerin arazisine Türkleri iskân etmek”( Mülkiye Müfettişi Hamdi Bey’in raporu 1926)[14],  “mektepler açmak ve Türklük propagandası yapmak”(Dahiliye Vekili Şükrü Kaya’nın raporu 1931)[15], “Kürtçe yerine Türk dilinin ikamesi için ilmi ve idari tedbirler almak (büyük kız çocuklarının okudulması)”(B.E.Rs mütalaaları)[16].

 

Sonuç

 

4. Ordu Müşiri Zeki Paşa ve Anadolu Umum Müfettişi Şakir Paşa’nın sarayla yapılan uzun müzakereler sonucu yazdıkları raporda yapılmasını istedikleri askeri harekât, Zeki Paşa’nın “Türklerle Kızılbaşlar arasında zaten mevcut husumeti şiddetlendireceği” ve bölgenin vilayet-i sittenin ortasında olması nedeniyle Ermenilerin işine yarayacak bir askeri harekâtın caiz olmayacağını söyleyip harekâttan vazgeçmesiyle ertelenir. Ayrıca Zeki Paşa, Dersim’de Hamidiye Alayları da oluşturmak istemektedir. Şakir Paşa ise askeri harekâtı savunur ve Hamidiye Alayları’nın Dersim’de kurulmasına karşı çıkar ve Hamidiye Alayları’nın Kürdistan’da kurulmasında Kürdistan’ın Şafii ve hilafete bağlı olması nedeniyle başarı sağlandığını fakat Dersim’in Alevi olması nedeniyle aynı başarının sağlanamayacağını söyler.

Zeki Paşa’nın Dersim’de Hamiye Alayları kurma fikri  “imtiyazlı teşekküller oluşturmanın Dersimi büsbütün tehlikeli hale sokacağı” düşüncesiyle saray tarafından kabul görmez. Zeki ve Şakir Paşalar arasındaki bu anlaşmazlık ve devletin kararsızlığı nedeniyle 1907’ye kadar Dersim’e ciddi bir harekât yapılmaz fakat harekât yapılmasını öneren raporların yazılması devam eder ( Mutasarrıf Arif Bey’in raporu 1903 ve Celal Bey’in raporu 1906).

 

Çeşitli kaynaklarda özet halinde yer alsa da tam metni daha önce yayımlanmamış olan Zeki ve Şakir Paşaların raporundan itibaren yazılan bütün Dersim raporları “ Dersim Sorunu”nun nasıl çözülmeye çalışıldığını oldukça net bir şekilde ortaya koymaktadır. Askeri harekâtların çözüm olarak görüldüğü süreç, harekâtların başarısızlığı sonucunda iyice sertleşmiş, insan hakları ve hukuk kuralları hiçe sayılarak yapılan Tunceli Kanunu ve bu kanunun zemin hazırladığı 1937/1938 Dersim katliamıyla devam etmiştir.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

DERSİM ISLAHATI HAKKINDA BABIÂLİYE SUNULAN 22 MAYIS 1312(3 Haziran 1896)  TARİHLİ RAPORDUR[17]

 

Dersim ıslahatı devlet tarafından kabul edilirse bahsedilen kıtanın ciddi bir şekilde düzenlenmesine,  Padişah emrettiği takdirde, uygulanacak yöntemde hemfikir olmak ve ıslahat için görevlendirilen tümen kumandanına verilecek talimata temel oluşturmak üzere rapor edilmiş olan aşağıdaki maddelerin arzına çabucak başlanması gereklidir.

 

Islahat maddesinin zamanı ve uygulama nedenleriyle  “hazırlıklar”, “icraata geçme”, “asli düzenleme” ve “sonuç” olmak üzere dört aşamaya ayrılması kabul edildi. Birincisi her şeyden önce alınması gereken tedbirler ve hazırlıklar, ikincisi icraata geçme yöntemiyle önceki dönemde yapılacak araştırmalardan ve yayınlardan, üçüncüsü Dersim bölgesine uygulanması gereken kanun hükümlerinin esaslarının konulma şekli, dördüncüsü de konulan kanun hükümlerinin istikrarlı bir şekilde devamı için gerekli teşebbüslerden ibaret olunması lazımdır.

 

                                        Birinci Aşama

 

Dersim bölgesinin çoğu yeri süvari istihdamına müsait olmadığından ıslahat tümeninin yalnız piyade ve birazda topçudan oluşması lazımdır. Bu tümenin kumandanlığına, iffetli, dirayetli, devlet tarafından denenmiş, iktidarlı ve arif bir mülkiye[18]  memuru seçilip, muavin sıfatıyla tümenin başına verilmelidir. Düzenlemelerde ve başlangıç hazırlıklarında onun da düşüncesini almak gerekmelidir.

 

Gerçi, sekiz on taburluk bir kuvvet Allah yardımıyla, karşısına çıkacak direnişi mahvetmeye ve ortadan kaldırmaya yeterli olacağı aşikâr ise de kuvvetin azlığı muhalefet fikrinin sonradan ortaya çıkmasına neden olabilir. Bu nedenle güçlü bir kuvvetle müdahale etmek, belki de hiç kan dökülmeksizin ve direnişle karşılaşmaksızın, ıslahatın yerleştirilmesinde sürat ve kolaylık elde edilmesini sağlayacaktır. Bu düşünceden dolayı ıslah tümeninin piyadesi en azından yirmi tabur seviyesinde bulunması gereklidir.

 

Rapora bağlı tayin pusulası gereğince padişah ordusu dairesinde mevcut bulunan elli bir tabur nizamiye askerlerinin taksim şekilleri mahalli ihtiyaca göre düzeltildikten sonra yirmi üç taburunun Dersim merkezi dâhilinde ve Erzincan, Elazığ ve Çemişkezek noktalarında toplanması mümkündür. 

 

İşte birinci aşamada bu askeri hazırlıkların ordu tarafından düzenlenmesiyle uğraşılıp, Erzincan’a toplanan on tabur piyade, gereği kadar dağ topu yanına alarak, Mercan Boğazı’ndan iki marşda uygun bir yer tutmak üzere Ovacık mevkiine ve Elazığ kuvveti de Hozat üzerine hareket ederek Dersim mevcuduna katılacaktır. Çemişkezek kuvvetinin Hozat’a doğru hareketi, daha sonra gerekli duruma göre, tayin edileceklerin yukarıda anlatıldığı gibi, tertiplemelerle devamlı bir şekilde uğraşıldığı sırada, askerlere bağlanmış yeteri kadar yiyecekten bir kısmının Hozat’ta toplanmasına ve diğer kısmının nakli için etraftan nakliye hayvanları toplanması gerekmektedir.

 

Mercan Boğazı’ndan dağ topu geçirilebilirse de sahra topu geçirilmesi hâlihazırda zor olacaktır. Seyyar topu sevki, askeri hazırlıklar zamanında her birinde ellişer daha mevcut eklenerek Elazığ’a gönderilmesi mümkündür.

 

Hareketle görevlendirilen askeriye taburları; cephanelerini, çadırlarını ve birkaç günlük yiyeceklerini beraberlerinde götürmeye mecburdurlar. Erzincan’dan hareket edecek kıta boğazın ulaşım hattı haline gelmesi için Ayvaz tarlası mevkisine oldukça kuvvetli bir müfreze bırakılmalıdır. Oradan yol boyunca birer bölükten aşağı olmayacak şekilde Supınk  noktasına kadar uygun ve birbirlerini gören iki veya üç noktaya da askerler ayrılmalıdır.  Bu askerlerin etrafını ufak bir siperle çevirmek ve mümkün olduğu kadar telgraf bölüğü vasıtasıyla haberleşmeyi sağlamak üzere gerekli malzemeler tehiye ve tedarik edilmelidir. Her kıta komutanına hareketin şeklini anlatan ayrıntılı bir talimat verildikten sonra zamanı geldiğinde hareket edecektir.

 

                              İkinci Aşama

 

Gerçi ihtiyatlı harekâtın gereği olarak, askerin bahsedilen yere girmesinde öncü ve keşif kolu kullanımı doğal ise de bu görevde bulunan kişilerin rastladıkları ahaliye karşı silah kullanmayıp ahali kalabalık ise bekleyerek kumandana bilgi verilmelidir. Eğer ahali kalabalık değilse önem vermeden harekâta devam edilmelidir. Fakat karşı koymaya ve silah kullanmaya cüret edenlerin terbiye edilmesinde şiddet kullanmaları lazımdır.

 

Bu suretle adı geçen yerde toplanmış olan askeri kuvvetler bulundukları yerin gerekliliklerine göre uygun bir noktayı, mesela Hozat’ın kuzeyinde bulunan Elgazi mevkiini, karargâh yaparak etrafta bulunan Kürt kabilelerinin bir araya gelmelerine engel olmalıdır. Her tarafa süratle yetişebilecek bir yere kurulup yerleştikten ve askeri erzak nakliyatını emniyet altına aldıktan sonra Dersim Sancağının lağvedilmesiyle Çemişkezek ve Mazgirt kazaları seçilip ayrıldıktan sonra doğrudan doğruya Elazığ’a bağlanarak diğer kazalarda, Ovacık, Hozat ve Kızılkılise’de sıkıyönetim ilan edilir. Mutasarrıf[19] ve kaymakamın işten elleri çekilerek nizamiye mahkemelerini kaldırılmalı, bunların yerine sıkıyönetim mahkemeleri kurulmalıdır. Bununla beraber jandarmanın emniyeti sağlamaya itina göstermesi ve hukuk meselelerine bakacak özel mahkemeler oluşturularak meselelerin bu mahkemeye havale edilmesi ve bundan sonra vakit geçirilmeden daha önce belirlenen güzergâh üzerine Hozat yolunun inşaatına başlanılması gereklidir.

 

Bahsedilen yolun gidiş gelişlere engel olan kısımlarını, askerlerin işe başlamasıyla zaman kaybedilmeden vücuda getirildikten sonra her tarafa adamlar gönderilmelidir. Fakir ahali yirmişer para peşin yevmiye ve her gün birer kıyye[20] ekmek verilmek şartıyla yol inşaatına davet edilmelidir. Her on amele, bir onbaşı veya bir çavuş nezaretinde yapılacak işlerde çalıştırılmalıdır. Yolun üç metresi taş ve kum döşeyerek, diğer iki tarafında ikişer metresi toprak olmak üzere toplam yedi metre genişliğinde bir şose yol yapıldıktan sonra hiçbir kısmı kesik bırakılmadan Elazığ’a kadar ulaştırılmalı ve devamlı bir şekilde ilerlemelidir.

 

Harekât sırasında ve hatta daha evvel, Dersim ahalisinin büyük bir kısmının reislerinin gelip devletin merhametine sığınacağı ve aman dileyeceği aşikârdır. Bununla birlikte bu şekilde hareket edenlere, kötü muamele edilmeyip babacan ve şefkatle, Osmanlı imparatorluğunun yüce amaçları, itaat edenlerin her yönden güvende olacağı ve ahaliye itaat etmekten başka kurtuluş ve mutluluk yolu olmadığı şefkat ve merhamet diliyle anlatılmalıdır. Fakir ahalinin hangi yol inşaatına sevk olunmaları gerektiği anlatılarak izin verilmeli, aman dileyen ve kendi ayağıyla gelen reislerden ve ahaliden hiç birinin tutuklanmayıp eziyet ve şiddetle azarlamaması için bütün kıta kumandanlarına talimat verilmelidir.

 

Bu aşamada başta icra olunacak madde, yolun inşaatı esnasında etrafta bulunan kabilelerin düşünce ve hareketleri eğer üzerlerine askeri harekât yapılmasına lüzum görülüyorsa öncelikle askeri harekâta güzergâh olacak yolların hal ve vasıflarına ve üzerine askeri harekât yapılacak kabiledeki Müslüman nüfusun miktarına dair gizli olarak tahkikat yapılmalı ve doğru bilgi elde edilmelidir. Kabilelerin karşı koyma fikirlerini engellemek için devletin amacı, ahalinin mutluluğu ve refahıdır. Diğer ahali gibi itaat ederlerse yapılacak şeyin Dersim’e adil bir düzenlemeyi getirmekten başka bir şey olmadığı, Osmanlı tebaası olmanın bir gereği olarak itaat gösterecek olanların, hiçbir suretle rencide edilmeyerek padişahın affına uğrayacakları açıktır. Maazallah muhalefet ve karşı koyma fikrinde bulunan kabile fertleri olursa bunların cezalandırılması ve reislerinin de uzak yerlere sürgün edilmesi padişah emrinin bir gereğidir. Asla muhalefet fikrinde bulunmamaları, babacan, şefkatli, ama hakimane bir dille reislere ve ahaliye her ne suretle mümkünse telkin olunarak inatçılıklarının ortadan kaldırılmasına çalışma ve özen göstermek bu memurların asıl yapacakları iştir.

 

 

Başlangıçta vurup kırmak gibi şiddetli hareketlerden uzak durulmalıdır. Akıllılık yürütmede yol inşasına ve devletin isteklerinin uygulanması için ortaya çıkacak vasıtalara dayanarak reisler davet edilmelidir. Merkeze gelmeleri durumunda özel olarak kendilerine iletilecek süre içerisinde askeri hükümete güvensizlik göstererek gelmeyenler bir kere de korkutulur. Buna rağmen gelmekten vazgeçenler olduğu takdirde çok kan dökülmeden reislerin yakalanmasına başvurulur. Bunun üzerine asker sevk ederek cezalandırmanın yanında reislerin yakalanması işinde de gerektiği kadar süratli ve şiddetli hareket edilmelidir.

 

Bu yolla mukavemet gösteren kabile reisleri ve silah kullanarak karşı gelenlerin içerisindeki en dişlileri, dış düzenleme sırasında, Trablusgarp ve Yemen taraflarına göndermek için bir an önce jandarma eşliğinde merkez orduya gönderilmelidirler.

 

Reislerin yakalanması işinde devletin askerine yakışmayan, yalan, hile ve ihanet gibi gayrı ahlaki işlerden son derece sakınmak gereklidir. Bu hareketler hoşnutsuzluk yaratacak ve dehşete hizmet edecektir. Bundan dolayı her şeyden önce bu noktalara dikkat etmek gereklidir.

 

İhtimalden uzak görülen yukarıda bahsedilen durum, bazen mukavemetin bertaraf edilmesinden hemen sonra tahriri yapılmayan kısımların tahririne başlanır. Son tahrirde itaat eden kabilelerin 311(1895) senesine kadar biriken vergi ve asker borçlarının padişah tarafından af olunacağı ve bundan sonra kişilerin istisnasız birinci ve dördüncü orduda istihdam olunmaları hakkında ferman buyrulur. Bilakis muhalefet etmeye devam edenlerin padişahın iyilik ve merhametinden mahrum kalacakları ilan edilerek askere alma hususuna itina edilmesi gerekmektedir.

 

Bu hususta var olan muhalefet de şiddet ve süratle bertaraf edilir. Muhalefette bulunanlara ilan edildiği şekilde muamele edildikten hemen sonra, Dersim’de askere alma usulü yerleştirilir. Burada anlatıldığı şekilde Dersimliler’i askerlikten kaçırtan en önemli nokta, dördüncü ordu dairesinin dışarıdaki görevlerine verilmiş olmalarıdır. Dersimliler’in saltanatın şanını görmeleri, kalabalık yerlerde bulunmaları, cehalet ve kabalıklarından kurtulmalarına ve batıl inançlarının düzeltilmesine hizmet edecektir. Bundan fazlası umulduğundan dolayı oradan alınacak kişiler hassa birinci ordu dairelerinde istihdam edilmek üzere düzenlenmesi uygun görüldü. İkinci aşama böyle sonuçlandırılıp fikren durum kabul edildikten sonra bu sefer üçüncü aşamada yapılacak muamelelere çabucak başlanmalıdır.

 

Askeri harekât döneminin askere alma usulünün yerleştirilmesi ile son bulacağı aşikârdır. Askere alma usulünün uygulanması halinde reislerin nüfuzlarının kesilmesine neden olacağı düşüncesinden dolayı bazı kabileler özellikle de Şam ve Koç Uşakları’nın muhalefetleri ihtimal dahilindedir. Bu durumda buna karşı esaslı bir çare olmak için muhalefette bulunan kabile reislerinin ve o sırada Çemişkezek’te ikamet eden Trabzon savcısı iken kötü davranışlarından dolayı kovulan ve Dersimi karıştıran Tahsin Efendi’nin Girit ve Trablus gibi uzak memleketlere sürülmesi gerektiği aşikârdır.  

 

Üçüncü Aşama

 

Bu suretle asayiş sağlamlaştırıldıktan sonra artık devletin kanun hükümlerinin uygulanmasına ihtiyaç duyulur. İlk başta bahsedilen üç kazanın jandarması, gereği gibi düzenlenerek tertipli ve sağlam bir şekilde oluşturulmalıdır. Gerekli mevkilere gerekli şekilde konumlandırılır. Askerleri olabildiğince toplu halde uygun mevkilerde bulundurarak hükümet işlerinde gerçekten ihtiyaç olmadıkça asker istihdamı yavaş yavaş azaltılmalıdır.

 

Yapılan yolun geleceğini teminat altına almak ve yoldan gelip geçenlerin emniyetlerini sağlamak için uygun noktalara kordonlar çekilip karakollar inşa ettirilir. Bahsedilen mevkilerin irtibatları ve ulaşımlarının korunması için gereği gibi icraatlar yapılır.

 

Bununla birlikte bazı mahallerde kereste bolluğundan faydalanarak askerin kalabileceği kışla, hükümet konakları, jandarma koğuşları ve hastane gibi hükümete lazım olacak şeylerin inşaatına tam olarak önem verilmelidir. Dersim bölgesine medeniyet götürüldüğünü gösterecek eserler yapılmalıdır. Diğer taraftan da birkaç uygun noktada ilkokul açılmalıdır. Açılacak ilkokula dâhil olan çocuklara, şevk ve hırslarını kırbaçlamak için ilk iki üç sene, günlük yüzer dirhem[21] kadar ekmek ve senede bir kapama verilmesi usulünün kullanılmasına özen gösterilmesi gerekmektedir.

 

Bir de doğru inanç meselesi göz önüne alınarak Kürtler içinde bulunan Nakşibendî şeyhlerinden uygun olan birkaç kişinin uygun olan yerlerde birer tekke açmasıyla halkı doğru yola getirmeye çalışmaktan başka bu maksadı gerçekleştirmek çok zordur. Fakat bahsedilen şeyhlerin hükümet tarafından görevlendirilmesi halkın bu şeyhlere güvenmesine hizmet etmeyecektir. Bu nedenle bu kişilere gayrı resmi şekilde yardım edilmesine ve gereği kadar maaş bağlanmasına özen gösterilir. Bununla beraber memurlukları gizli tutularak, güya bunlar Allah rızası için girişimlerde bulunuyorlarmış gibi görünmelidirler. 

 

İşin bu yönü neticeye bağlamakla beraber ahalinin ticarete ve ziraata alıştırılmaları için gerekli vasıtaları elde etmeğe çalışılmalıdır.  Ellerinde arazi bulunmayan yoksul ahaliye her ne suretle olursa olsun biraz arazi verilmelidir. Kendileri için gıda alabilecek patates ve mısır gibi mahsullerin yetiştirmeleri suretiyle yaşamlarını idame edebilirler. Mevcut ormanlardan odun ve kereste ihtiyaçlarını karşılamak üzere ahaliye yol gösterilmesi gerektiği ortadadır.

 

Açıklandığı üzere şimdiye kadar yoksulluk ve itibarsızlık içinde bulunan fakir ahaliye yiyecek ve giyecek tedarik edildikten sonra arazileri kayıt altına alınarak mahalli masrafların karşılığı olmak üzere arazinin her bir dönümünden yeteri kadar bir meblağ alınmasıyla vergi tahsil olunur. Bahsedilen verginin kararlaştırılan taksitleri tahsil edilir. Dersim bölgesinin en çok eşkıyalığa sebep olan fakirlik ve ihtiyaç meselesi göz önünde bulundurulmalıdır. Hayvanlar üzerine konulması gereken zekâtı ve arazi üzerinden alınması kararlaştırılmış olan emlak vergisinin birleştirilerek öşre karşılık alınan bedel iyilik gösterilir. Gelirlerin tahsili usulünün çok sade bir şekilde cereyan ettirilmesi için bu bölümde kuralların ve nizamların değiştirilerek uygulanacak yerin durumuna göre yürürlüğe konulmasına teşebbüs edilmelidir.

 

Bir de bu nizamlar ile beraber yol inşaatı mecburiyeti ortaya çıkarılarak daha sonra Hozat üzerinden geçmek üzere Çemişkezek’ten Kızılkilise (Nazımiye)’ye ve Pülümür’den Palu’ya birinci aşamada, Ovacık’tan Kemah ve Eğin taraflarına, bunlar haricinde ihtiyaç olunduğu hissedilen mevkilerde ikinci aşamada, yollar inşası için şartlar oluşturulmalıdır. Uygun zaman yakalandığında hemen inşaata başlanması gerekmektedir.

 

Dördüncü Aşama

 

Bahsedilen vergi alımı çerçevesinde, yerleştirilen ıslahat doğal bir düzene girip idare işlerinin uygulanması bir düzene girene kadar hükümet yürütmesinde hoşgörüyle görev yapılmadıkça adı geçen ıslahatın yerleşmesine imkân olmadığından idarenin durumunu denetlemek için mülkiye ve askeriye tarafından müfettişler tayin edilmelidir. Bunların devamlı olarak kontrol ve teftişte bulunmaları var olan durumun gerekliliklerindendir. Hükümet, kabileler arasında öteden beri cereyan eden düşmanlık yer yer bazı araçlarla şiddetlendirilip henüz olay meydana gelmeden araya girerek iki kabilenin barışmasına hizmet etmek sıfatıyla tarafların emniyetini sağlayan ve yegâne müracaat edecekleri yer olmalıdır. Öteden beri zülüm ve haksızlığa uğradıkları halde, reislere hizmet etme mecburiyetinde bulunan fakir ahaliye gereği gibi sahip çıkıp himaye ederek yüce Padişahtan başka reis ve hâkim olmadığı inancını bütün halkın düşüncesine yerleştirmek için gayretle çalışmak, geçici askeri hükümetin vazifesidir. Reislerden bir kısmı meclislerin azlığına ve belediye başkanlığına yerleştirilerek ve gayretle çalışmak gerekli ise de bunların kendi bölgelerinde nahiye müdürü tayin olunmaları doğru olmadığından bu görevlere fakir ahali içinden seçilen adamın tayini hususuna dikkat edilmelidir.

Bu aşamanın sonuna kadar bahsedilen üç kaza, sıkıyönetim ve yüksek rütbeli jandarmalar emri altında bulundurulup yönetim işlerinin doğrudan doğruya padişah ordusu tarafından düzenlenir. Esasen gereği gibi kararlaştırıldığı halde Ovacık kazası Erzincan’a ve Hozat kazası Elazığ’a, Kızılkilise (Nazimiye) kazası civar sancakların birine katarak üç çeşit merkeze bağlanılıp sıkıyönetim kaldırılıp nizamiye mahkemeleri ve Hükümet-i mülkiye yeniden yürürlüğe konarak işe son vermek gerekir.

 

İşte söylenilen düşünceler de şimdiki bilgiler ve araştırmalar üzerine kurulmuş düşüncelerin fihristidir.  Islahat meselesi güçlü ellerine bırakılacak memurun olaylara karşı yapacağı mahalli araştırmalara göre ayrıntıları planlayıp uygulaması için elindeki gücü belli bir düzeye kadar kullanmaya yetkili olması doğaldır. Ayrıntıları adı geçen memurun icraatına bırakmak durumun ve işin icabındandır. Ol babda                   

 

22 Mayıs 1312/ 3 Haziran 1896

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Bu layihanın leffiyle ve dördüncü ordu mareşali Zeki paşa hazretleriyle ortaklaşa Babıali’ye yazılan 22 Mayıs 1312(3 Haziran 1896) tarihli ve 414 numaralı arıza suretidir.

                                                                            

   “Erzincan’dan”

 

Dersim bölgesinde oturan ahali hükümet emirlerine karşı gelmenin yanı sıra, çevredeki emirlere boyun eğen ahaliyi öldürmeye ve mallarının yağmalamaya cüret etmektedirler. Bu suretle tehdit oluşturacak çevredeki emirlere boyun eğen ahalinin birçoğunu vergiye bağlayıp çeşitli kötü işler ve eşkıyalık yapmaktadırlar. Fakat arazinin sarp olması nedeniyle yaptıkları çoğunlukla yanlarına kalmaktadır. Şu son zamanlarda kendilerinden istifade etmek şöyle dursun toplumdaki kişilere ve bu yönüyle Osmanlı hükümetine zararları haddinden fazla olup mağdur olan ahalinin muhafazası için çeşitli noktalarda asker bulundurulmak ve yer yer meydana gelen saldırı ve tecavüzlere karşı sevkiyat yapılmalıdır. Sancak sınırları içerisinde gereğinden fazla jandarma istihdam edilmesi ve çalışılmasına karşın yine de hükümete itaat etmiş olan ahalinin korunmasına imkân bulunmamakta, zararların ve eşkıyalıklarının önüne set çekilememektedir. Bahsedilen bölge, vilayet-ı sitenin merkezinde hükümet işlerinin görülmesi, hizmet ve düzenin korunmasına engeldir. Ahalisi, Protestan misyonerlerin aptal aldatırcasına anlattıkları süslü sözlere meyillidir. Hâlihazırda bu durum devam ederse, gelecekte hükümetin vücudunda kapanmayacak yaralar açılmasına neden olacaktır. Böyle müsamaha ve göz yummalara devam edersek yapılacak itirazlara zemin hazırlanmış olur ki buna da artık tahammülümüz kalmadığını ve bu bölgede ıslah çalışmalarının yapılması gerektiğini tekrar tekrar hükümete arz ettiğim gibi zaten hükümet de bu durumun farkındadır.

  

Islah durumlarına gelince: Bu hususta daha önceleri birkaç kere yapıldığı gibi bölge dâhiline gereği kadar asker sevk ederek önüne gelen herkesi ezip kökünü kurutma yolu seçilirse bu muamelenin etkisi çok uzun sürmez. Bu tesir sekiz on sene içerisinde etkisini kaybeder. Ahalinin çaresizliği ve fakirliği eski adetleri olan eşkıyalığı tekrardan canlandırmak zorunda bırakacaktır. Bu şiddetin birkaç eşkıyanın idamından başka bir sonucu olmayacağı tüm açıklığıyla ortadadır.

Eskiden denenip faydası görülemeyen zor kullanmak ve sürgün etmek yerine, bu defa gerçekten ıslah yollarına bakılması ve ahaliyi eşkıyalık yapmaya mecbur bırakan nedenlerin ortadan kaldırılması amaç olarak kabul edilmelidir.   Bu ahalinin eşkıyane tavırlarına sebep olan durumların ortadan kaldırılmasına çalışılmalıdır. Bunun için eşkıyalığın gerçek nedenlerini hak ve hakikatini aramak gerekir.

 

Burada kaldığımız müddette yapılan tahkikatın özeti, önemli sebepleri, birkaç maddeden ibarettir. Birincisi yerin sarplığı sayesinde işledikleri suçlardan ve cinayetlerden dolayı hiçbir zaman adli tahkikat yapılamaması ve gerektiği zaman asker sevkiyatına müsait yolların bulunmaması ve halkın işinden ve amellerinden zahmetsizce istifadeye engel olan hükümet muamelelerinin haklarında hükümlerin uygulanmasına çözüm olunamaması nedeniyle yaptıklarının yanlarına kalması meselesidir.

 

İkincisi bu yoksulluk belasıyla anılan Dersim bölgesinin mahsulleri olan kereste ve odun gibi şeyleri revaçta olan yerlere götürmeye aciz olmasıdır. Bu nedenle çalışıp çabalayarak para kazanmayı öğrenemediklerinden dolayı halkın fakirliği ve çaresizliği hat safhaya ulaşmıştır.  Geçimlerini sağlamalarındaki bilgisizliklerinden ve ihtiyaçlarını mevsimlerin zorlu koşullarına göre ayarlayamadıklarından ahalinin birçoğu kışın yiyecek erzak ve giyecek elbise bulamaktadır. Bu nedenle bazen ot kökü ile vakitlerini geçirip ve çırılçıplak mağara köşelerinde kışı geçirmek mecburiyetindedirler. Pek çok kadın, giyecek elbise bulmaları şöyle dursun, ayıp yerlerini örtebilecekleri bir bez parçası bulamadıkları için çıplak olarak boy göstermektedirler.

 

Üçüncüsü bu şiddetli yoksulluk nedeniyle geçimlerini farklı şekilde sağlamak mecburiyetinde olmalarıdır. Yani eşkıyalık yapmak zorunda kalmalarının yanında tek başına itaat eden ahaliye saldırarak bir şey elde etmenin imkânsızlığından, bunlar kendi davranışlarını muhafaza ederek bir reisin ve şeyhin hâkimiyeti altında bulunmaya mecbur kalmışlardır. Reisin ise bu durumun kendisine sağladığı nüfuz ve kudreti, kendi menfaati doğrultusunda kullanarak, yoksul ahaliyi gasp ile yağmaya ve eşkıyalığa sevk etmesi, meselenin diğer bir yönüdür.

 

Dördüncüsü cehalet esiri olan din ve inançları sebebiyle bir batıl mezhebe girmiş olmalarıdır. İslam hükümeti şöyle dursun Müslüman ahaliye zarar vermek bile mezheplerince dinin gereklerinden kabul olunmuş bir inançtır. Reis ve seyitler, batıl inancın söylediklerinin, menfaatlerine uygun olduğu zamanlarda, bunu doğrulama ve sağlamlaştırma işinde ellerinden geleni yapmaktadırlar. Hatta bir zamanlar şia mezhebine sahip oldukları halde daha ileri götürüp Ali-lillah mezhebinin yayıldığı anlaşılmıştır.

 

Mezhebe taraftarlıklarıyla beraber Ali’nin ululuğunu kabul ettikleri için Hıristiyanların dinine yöneldiklerinden, Protestan misyonerlerin aldatmalarının eseri olarak, Hıristiyanlığa benzeyen başka bir mezhep kabul edebilmeleri, cehaletlerine bakıldığında ihtimalden uzak değildir. Yukarıda saydığımız nedenler gereğince saltanat merkezi de onayladığı taktirde, Dersim içine yapılacak ıslahatlardan olmak üzere bir takım olan durumların kökünden ortadan kaldırma çaresinin aranılması lüzumu, uzun uzadıya anlatılanların doğal sonuçlarından olur.

 

Islahatın yapılma tarzına gelince: Ekte bulunan raporun içeriğinden de anlaşılacağı gibi, direniş ihtimaline karşı dirlik ve düzenliği sağlamak için, dördüncü ordu mevcudundan yeteri kadar askerden oluşan bir kuvvet oluşturulması ile bu kuvvetin idaresinin kudret sahibi birine verilmesi gerekiyor. Bu kuvvet, gürültüsüz patırtısız bir şekilde Erzincan, Çemişgezek ve Elazığ cihetlerinden ayrı ayrı ya da uygun bir noktadan toplu olarak bölgeye sevk edilmeli ve gerekli olan mevkiye yerleştirilmelidir. Bundan sonra ilk olarak Erzincan ile Elazığ arasındaki Hozat yolunun askeri ihtiyaçlar için inşasına başlanmalı, bu inşaatta Dersim ahalisinin kullanılmasına dikkat edilmeli, çalışanlara yirmişer para ile yarım okka kadar ekmek verilmelidir. Bu şekilde vahşetleri giderilmeli ve muhtelif unsurların birleşmesi engellenmeli, diğer taraftan devletin amacının kendileri için durumlarını düzeltmek, bölgede yollar yapmak, ahalinin ticaret ve zanaat alanında gelişmesini sağlamak olduğu anlatılmalıdır. Şimdiye kadar mecburiyetten tutmuş oldukları eşkıyalık yolunun engelleneceği, devletin diğer bölgelerinde yaşayan ve itaatkâr olan ahalinin izlemiş olduğu yolu izledikleri ve muhalefet göstermedikleri takdirde aleyhlerine yönelik kesinlikle şiddet kullanılmayacağı ancak aksi bir harekette bulunurlarsa, inatlarını kırmak için mecburen pek şiddetli bir karşılık verileceği kıta kumandanları ve diğer zaptiye kuvvetleri tarafından bu bölgedeki reislere ve halka sözle, davranışla anlatılmalı ve gösterilmelidir. Bölgedeki halkın ve bireylerin ileride yapılacak olan ıslahatlara alıştırılması ve her ne isimle olursa olsun başkalarının mallarına saldırma durumunun tamamen ortadan kaldırılması için bölgedeki müfrezenin yapması gereken her şeyi yapması ve bunun için gerekli olan tüm emirlerin verilmesi ile icraata bir an önce başlanması gerekir.

Bu sırada her kabilenin ahalisi ile reislerinin fikir ve niyetlerinin ne olduğu anlaşılmalı, ardından öncelikle nüfus sayımı meselesinin eksiklerinin giderilmesi ve derece derece askere alma işinin gerçekleştirilmesi gerekmektedir. Bu yapılacaklara karşı gelenlerin Trablus(Libya) ve Yemen’e sürgüne gönderilecekleri itaat edenlerin ise birinci ve dördüncü ordu bünyesinde kalacakları yüzlerine karşı söylenmelidir. Bundan sonra askere alma meselesinin tamamlanması önemlidir, karşı çıkmalarına rağmen askere alma konusunda mecbur bırakılan kabilelerde kalan erkeklerin de tamamen askere alınarak uzak mahallerde dağınık olarak tutulması yolu izlenmelidir. Yapılması gereken bu işler derece derece ve yavaş yavaş gerçekleştirilebilirse kolaylıkla ve belki de hiç muhalefetle karşılaşmadan bile hayata geçirilebilmesi ihtimal dışı değildir.

Daha önce de söylendiği gibi işlerin derece derece tamamlanması gerçekleştirilmiş olsa bile, öncelikle Şâm ve Koçuşağı denilen ve Çemişgezek, Eğin ve Arapgir’i savaş alanına çevirip eşkıyalık yapan iki kabile tarafından muhalefet gerçekleştirilebilir. Islahatı gerçekleştirecek bölüğün kumandanı bu aşiretlerin, davetine uymayacağını ve hükümete itaat etmeyeceğini anlarsa derhal bir şimşek gibi, yeterli bir kuvvetle olaya müdahale etmeli, aşiret reisleri alınarak kökünden koparılmalı ve daha en başından diğerlerine etkili bir gözdağı verilmelidir. Bunu yapmak çok önemli ve gereklidir.     

 

Askeri hareketin uygulanmasında ve işlerin düzgün bir şekilde yürütülmesinde acele edilmesi, belirli bir süre içerisinde ve süratle gerçekleştirilmesi gerekse de zaman konusunda istisna tutulması gereken bir durum vardır: Dersim Sancağını oluşturan Çemişgezek ve Mazgirt gibi halkı devlete bağlı olan bölgelerin Elazığ vilayetinin merkez Sancağına bağlanması, Dersim Sancağının lağvedilerek, geri kalan kısımları olan Hozat, Ovacık, Kızılkilise (Nazimiye) ve gerekirse Kozican’da (Pülümür) sıkıyönetim ilan edilerek nizami mahkemelerin kapatılması ve bölge bölge sıkıyönetim mahkemelerinin açılması, kaymakamlık ve müdürlük gibi işlerin komutanlara bırakılması gerekir. Ayrıca bölgenin özel kurallarının şeriata uygun hale getirilmesi, kadı vekillerinin atanması, Kazalarda sayım işlerini yürütecek ve maliye işlerine bakacak birer ikişer memur bulundurulması gerekmektedir. Bunun dışında jandarmanın, bölgenin durumuna göre yeniden düzenlenmesi ve ahalinin inanç biçimini düzeltmek için Nakşibendi tarikatından uygun bazı Kürt şeyhlerin seçilerek dolgun maaşlarla Dersim’in muhtelif bölgelerine resmi olmayan yollarla gönderilmesi, bu şekilde ahali arasında adı geçen tarikata geçme koşullarının ve yollarının yaratılması gerekmektedir. Yine bölgenin uygun beş altı yerinde ilk okullar açılarak bu okullarda eğitim görecek çocuklara günlük yüzer dirhem ekmek ve senelik adi birer entari, kuşak ve başlarına bir festen ibaret olan kapama tarzında elbise verilerek çocukların ilk baştan eğitime özendirilmesi yukarıda arz edilmiş olan tertibatın tam olarak gerçekleştirilebilmesi için gereklidir.

Bu aciz fikirlerime göre, çıkması ihtimal dâhilinde olan bazı muhalefetin kırılıp imha edilmesinde acele davranmak ve şiddet kullanmak lüzumluysa da, dikkatli davranmak, meseleleri derce derece halletmek ve gereksiz yere şiddet kullanmamak da tavsiye olunur. Bu ıslahatın tümüyle gerçekleştirilebilmesi için az da olsa bir fedakârlık yapılırsa çok az bir zaman zarfında ve gayet kolaylıkla, sultanımızın emri olan bu ıslahat işinin sağlam bir şekilde gerçekleşeceğinden kesinlikle şüphelenmeye gerek yoktur.

Yalnız gerçekleştirilecek işlerin saltanatın rızası doğrultusunda düzgün bir şekilde ortaya çıkarılabilmesi için Dersim bölgesinde bulundurulacak askerin gerekli ihtiyaçlarının eksiksiz hazırlanarak sevk edilmesi meselesinin fevkalade önemli olduğunu hatırlatmaya bile gerek yoktur. Mesela ıslahat için bölgeye gönderilen fırkanın yiyecek ihtiyacı zamanında hazırlanmamış ve ulaştırılmamış olursa fırkanın işinin çok güçleşeceği açıktır. Gerekli hazırlıkların yapılması için başlarda bazı olağan üstü harcamalar gerekeceğinden, hazırlıklara önem verilmesi, askeri harekâtın gerektireceği cüzi miktarın ilk başlarda ordunun bütçesinden karşılanması ve devlet ödeneğinden karşılanacak erzakla zorunlu ihtiyaçların ulaştırılmasının vakti vaktine yetiştirilmesi temin olunur ise fırkanın harekete geçmesi ve gelecekteki başarısı güvence altına alınmış olunur. Bu harcamalar dışında verilecek olan, yol inşaatı masrafı ve şeyhlerin maaşı, lağvedilecek sancaktaki (ortadan kaldırılacak Dersim sancağından bahsediyor) bazı kaymakamlarla hâkimlerin maaşlarından edilecek tasarruftan karşılanacağı gibi, hazine tarafından yapılacak fedakârlığın da pek ağır olmayacağı açıktır. Geçmiş olaylarda, Dersim eşkıyasının sık sık gerçekleştirdiği eşkıyalığa karşı Sultanın sessiz kaldığı ileri sürülerek Avrupalı konsoloslar tarafından karşı çıkılacağından ve zaten bu nedenle bir askeri harekât gerçekleştirileceğinden, bu harekâtla siyasi çatışma ve anlaşmazlıkların önüne geçilmiş olacağı gibi bir takım devlete bağlı ahali de bunların zulmünden kurtarılacak, kendileri dahi fakirlikten ve bu aşağı durumdan kurtulacak, askere gidebilecek ve başka bazı konulardan istifade etme hakkı da kendilerine verilmiş olacaktır. Bu kadar fayda sağlayacağı açık olan bir konuda, yapılacak fedakarlığın ne kadar az olduğunun görüleceği yolundaki fikrimiz bu konuda rapor yazma cesaretini bize vermiş, askeri düzenlemelerle ıslahat yapmak için gelecek fırkanın hareket ve icraatlarını anlatan rapor dahi ekte sunulmuştur.

 

İşbu Layihaya Merbut Ta’biye Pusulası

Süvari Bölükleri	Piyade Taburları	Nişancı Taburları	Topçu Bölükleri	Ta’biye-i Mevâki’î	Mülahazat
4	2			Bâyezid içi ve sınırı	YEDİNCİ FIRKAYA MERBUT AD OLUNACAKTIR
1	1			Kutuk(?) mevki’î
4	3	1		Nefs-i Erzurum merkezi
1	1			Hınıs mevki’î
	1			Kığı ve Genç mevki’leri
10                     8                      1
2	5			VAN’ın içi	SEKİZİNCİ FIRKA MERBUTU
	2			Van vilayetinin İran sınırı
	1			Hakkari Muhafız …………….. Münasib bir nokta
	2			Bitlis içi
3	2			Muş mevki’î
5				Malazgird
	1			Si’ird mevki’î
10                    13
	1			Bayburd ve Gümüşhane ( Bu iki taburun yedinci fırkaya bağlanmasında mahzur var ise merkeze bağlanması kabildir)	ORDU  MERKEZİ MERBUTATI               ORDU  MERKEZİ MERBUTATI
	1			Trabzon mevki’î ( Bu iki taburun yedinci fırkaya bağlanmasında mahzur var ise merkeze bağlanması kabildir)
	1			Sivas vilayeti dâhilinde Merzifon
	1			Sivas vilayeti dâhilinde Karahisar
	2			Sivas’ın içi
10	8	2		Erzincan’ın içi
10                    14                     2
	6			Dersim dahilinde bulunan Dersim mürettebâtı	ON DOKUZUNCU FIRKAYA MERBUT
	5			Ma’muretül-aziz merkezi
	2			Çemişgezek ve civarı
13
30	48	3	TOPLAM

 

 

 

 

 

 

RAPORUN ÇEVRİMYAZISI

 

DERSİM ISLÂHÂTI HAKKINDA BÂB-I ÂLİYE TAKDÎM OLUNAN Fİ                                 22 MAYIS 1312 TARİHLÜ LÂYİHADIR

 

Dersim ıslâhâtı devletce takdîr edüb de cidden kıt‘a-i mezkûrenin istihsâl-i intizâmına irâde-i seniyye-i cenâb-ı Pâd-şahi şeref-mütaalluk buyurulduğu takdîrde sûr-ı icrâiyesi içün bir tefekküre olmak ve ıslâhâta me’mûr fırka kumandanına virilecek ta‘limâta esas ittihâz idilmek üzre lâyih-i hâtır-ı fâtir (?) olan mevâd-ı âtiyenin arzına ibtidar kılındı.

 

Islâhât mâdesinin zaman ve icrâât hasebiyle (istihzârât ve tehiyyât) (bidâyet-i icrâât)  (Islâhât-ı asliyye) (gayet) olmak üzre dört mevâsime taksîmi kâbil olub birincisi her şeyden evvel teşebbüs olunmak lâzım gelan tedâbir ve tedârikatdan ve ikincisi icrââta sûret-i mübâşeret ile evvel mevâsimde idilecek tahkikât ve neşriyâtdan ve üçüncüsü Dersim kıt‘asına tatbiki lâzım gelan nizâmâtın esaslarının sûret-i vaz‘ından dördüncüsü dahi vaz‘ olunan nizâmâtın devam-ı istikrârını mûcib teşebbüsâtdan ibaret olmak lâzım gelür.

 

 

                                               “Birinci Mevâsim”

 

Dersim kıt‘asının ekser mevâki‘i süvâri istihdâmına müsâid olmadığından fırka-i ıslâhiyyenin yalnız piyade ve biraz da topçudan terkîbi tabîîdir. Bu fırkanın kumandası iffet ve dirâyeti devletce mücerreb bir yed-i iktidâra tevdî‘ olunub umûr-ı siyâsiyye-i mülkiyyeye ârif bir mülkiye me’mûru intihâb olunarak muâvin sıfatıyla refâkatine virilmek ve tertibât ve tedârikat-ı ibtidâiyede ânın dahi rey’î inzimâm eylemek lâzımgelür.

 

 Gerçi sekiz on taburluk bir kuvvet avn-i hakkla göreceği mukavemeti mahv ve izâleye kâfi olacağı derkâr ise de kuvvetin azlığı muhâlefet fikrinin hudûsunu müstelzim olabilmek ve külliyyetlü kuvvetle teşebbüs belki de hiç kan dökülmeksizin ve mukavemet görülmeksizin ıslâhâtın yerleşdirilmesinde sür‘at ve suhûlet husûlüne hidmet eylemek mütâlaasına mebnî fırka-i ıslâhiyye piyadesinin lâ-akall yirmi tabur mertebesinde bulunması lazım gelür.

 

Lâyıhaya merbût ta‘yîn pusulası mucibince ordû-yı hümâyûn dâiresinde mevcûd elli bir tabur piyade-i nizamiyye asâkir-i şahânenin suver-i taksîmiyyesi ihtiyâc-ı mahallîyi tesvîyeden sonra yirmi üç taburunun nef-i Dersim dâhilinde ve Erzincan, Ma‘müretülazîz ve Çemişkezek noktalarında cem‘î kabildir.

 

İşte birinci mevsimde işbu ta‘biye ordûca tertibiyle uğraşılüb Erzincana cem‘ olunan on tabur piyade lüzûmu kadar dağ topu istishâb iderek Mercan boğazından iki marşda (?) münâsib bir mevkî‘ tutmak üzre Ovacık mevkî‘ine ve Ma‘müretülazîz kuvveti dahi Hozat üzerine hareket iderek Dersim mevcûduna iltihâk ideceğine ve Çemişgezek kuvvetinin Hozata doğru hareketi ba‘de iktizâ-yi hâle göre ta‘yîn idileceğinden ber-minval-i bâla ta‘bîye ile tevaggul olunduğu esnada asâkir-i şâhâne muayyenâtına muktefî zahâirden bir kısmının Hozatda cem‘ ve iddihârına ve diğer kısmının nakli zımnında etrâfdan nakliye hayvanâtı celb ve cem‘ine teşebbüs olunmak iktizâ ider.

 

Mercan Boğazından dağ topu geçürülmek kabil ise de sahra topu imrarı hâl-i hâzıra göre müşkîl olunacağına seyyar topu sevk-i ta‘bîye zamanında beherinde ellişer etemm mevcûd ile Ma‘müretülazîze gönderilmeğe menûtdur.

 

Harekete me’mûr olan asâkir-i şâhâne taburları cebhâneleriyle çadırlarını ve birkaç günlük yiyeceklerini beraber götürmek mecburiyetindedir. Erzincandan hareket idecek kıt‘a boğazın hatt-ı muvâsala halinde te‘mîni içün Ayvâz tarlası mevkî‘ine oldukça kuvvetli bir müfreze terk itmekle beraber oradan yol boyunca birer bölükden aşağı olmamak üzre Supink(?) noktasına kadar münâsib ve yekdiğerine nâzır iki veya üç noktaya dahi asker ifrâz ve bu askerin etrâfını ufak bir siperle ihâta itmek ve mümkün olduğu sûretde telgraf bölüğü vasıtasıyla muhâberâtı dahi te’mîn eylemek üzre iktizâ iden levâzım-ı tehiye ve tedârik ve her kıt‘a kumandana sûret-i hareketini müş‘ir mufassal ta‘limât î‘ta olundukdan sonra mevsim hulûlünde …………………………….[22] hareket idecektir.   

                                                                       

             

                                                İkinci Mevâsim

 

Gerçi harekât-ı ihtiyât-kârane muktezayâtında olarak askerin kıt‘a-i mezkûreye duhûlünde pîşdâr ve keşşâf istihdâmı tabîî ise de bu me’mûriyette bulunan efrâdın tesâdüf itdikleri ahâlî üzrine isti‘mâl-ı silâh itmeyüb külliyetlü ise bi’t-tevakkuf kumandana ma‘lûmât virmeleri ve cüz’î ise harekâtı tevakkuf itmeyüb ehemniyet virmemeleri ve fakat mukavemet ve isti‘mâl-i silâha cür’et idenlerin te‘dibinde şiddet göstermeleri lâzımdır. 

 

Bu sûretle kıt‘a-ı mezkûreye müctemi‘ olan kuvve-i askeriyye iktizâ-yı mevâkı‘a göre münâsib bir noktayı mesela Hozatın şimâlinde bulunan Elgazi mevkî‘ini karârgâh ittihâz iderek etrâfda bulunan kabâil-i Ekradın yekdiğere iltihâkına hâil olacak ve her tarafa sür‘atle yetişebilecek bir vaz‘ alub yerleşdikden ve erzâk-ı askeriyye nakliyâtını emniyet altına aldıkdan sonra Dersim Sancağının lavıyla Çemişkezek ve Mazgirt kazâları tefrîk ve ifrâz olub doğrudan doğruya Ma’muretülazîze rabt ile diğer Ovacık Hozat Kızılkılise kazâlarında idâre-i örfiyye i‘lân ve mutasarrıf ve kaim-makam işden el çekerek muhâkim-i nizâmiyye ilga ve muhâkim-i örfiyye te’sîs ile beraber jandarmanın oldukça istihsâl-i inzıbâtına i‘tina olunmak ve hukuk-ı mesâilenin fasl u ruiyyeti sûret-i mahsûsada îfâ olunacak muhâkem-i şer‘iyyeye havâle olunmak hususlarına ve müteakiben vakit geçirilmeyerek mukaddemleri ta‘yîn olunmuş güzergâh üzrine Hozat tarîkinin inşââtına mübâşeret idilmek iktizâ ider.

 

Tarîk-i mezkûrun mâni‘-i mürûr ü ubûr olan aksâmı asâkir-i şâhâne mübâşeretiyle dakika fevt idilmeyerek vücûda getirilüb taraf taraf adamlar irsâliyle fukarâ-yı ahâlî yirmişer pâre peşin yevmiye ve her gün birer kıyye nân-ı aziz virilmek şartıyla yol inşââtına de‘vet olunarak her on amele bir onbaşı veya bir çavuşun nezâretinde ameliyyâtda istihdâm ve üç metrosu taş ve kum ferşiyle ve iki tarafdan ikişer metrosu toprak olmak üzre nihâyet yedi metro sıhanında bir şose yol vücûda getirilüb hiçbir kısmı kesîk bıragılmayarak Ma‘mûretülazîze îsâline fevka-l-âde ikdâm olunmalıdır.

 

Harekât icrâsında ve belki daha evvel Dersim ahâlîsinin bir büyük kısmı rüesâsı gelüb dehâlet ve istimân ideceği derkâr olmağla bu makule ve hâlet idenlere sû-i muâmele olmayüb piderâne ve muşfikâne saltanat-ı seniyyenin makasıd-ı aliyyesi ve mutâvaat gösterenlerin her cihetle me’mûn kalacağı ve mutâvaatdan başka ahâlîye tarîk-i selâmet ve saâdet olmayacağı lisân-ı şefkat ve merhametle tefhîm ve fukarâ-yı ahâlînin her ne tarîk inşââtına sevk olunmaları lüzûmu tebeyyüne olunarak ruhsat ve arz-ı istîmân iden ve kendi ayağıyla gelan rüesâ ve ahâlîden hiç birinin tevkîf ve zecr ve ta‘nîf idilmemesi hakkında her bir kıt‘a kumandanına ta‘limât virilmek muktezîdir.

 

Bu mevâsimde bidâyeten icrâ olunacak madde yolun inşââtı esnasında etrâfda bulunan kabâilin efkâr ve mişvârlarına ve üzerlerine harekât-ı askeriyye icrâsına lüzûm görüldüğü halde harekât-ı askeriyyeye güzergâh olacak yolların hal ve evsâfına ve kabiledeki nüfûs-ı Müslimenin mikdarına dair hafîyyen tahkikat ve ma‘lûmât-ı sahîhe istihsâliyle ve rüesâ-yi kabâilin fikr-i mukavemetlerinin men‘î zımnında maksad-ı devlet ahâlînin te’mîn-i refâhât ve saâdet-i halinde ve sâir ahâlî gibi dâire-i mütâvaade müsterih olarak yaşamak üzre ba‘z nizamât-ı adilenin Dersime idhâli esbâbının istihsâlından ibâret olub şân-ı tâbiiyyetden olduğu üzre dâire-i mütâvaat ve müvâffakatde bulunanların hiçbir sûretle rencide idilmeyerek taht-ı afv ve âmân cenâb-ı pad-şâhide bulunacakları derkâr ise de maâz-Allah muhâlefet ve mukavemet fikrinde bulunan kabile efrâdı kahır ve tedmîr ve rüesâsı bilâd-ı baîdeye def‘ ve tesyîr olunmak muktezâ-yı irâde-i seniyye-i cenâb-ı pâd-şâhîye bulunduğuna zinhâr muhâlefet fikrinde bulunmamaları piderâne ve müşfikâne ve fakat hâkimâne bir lisân ile rüesâ ve efrâda her ne sûretle münkîn ise telkîn olunarak huşûnetlerinin izâlesine sa‘y ve ihtimâm olunmak bu me’mûriyetin esâs icrââtındandır.

 

Bidayeten ûrûb kırmak gibi harekât-ı şedideden ictinâb olunub isti‘dâd husûlünde tarîk inşâsına ve makasıd-ı devletin tatbiki esbâbının istihsâline binâen rüesâ da‘vet olunarak merkeze gelmeleri sûret-i mahsûsâda kendilerine teblîğ ve ta‘yîn olunan müddetde hükûmet-i askeriyyeye adem-i emniyet göstererek gelmayenlere bir kere de ve sâyâ-yı terhibiyye isâl olundukdan sonra gelmekden istinkâf edenler olduğu takdîrde çok kan dökülmeyi mûcib olmayarak rüesânın ahz ü girift tedâbirine teşebbüs olunub bağteten üzrine bir kuvve-i askeriyye sevkiyle te‘dîb ve terbiyelerinde ve rüesânın ahz ü girifti emrinde iltizâm-ı sür‘at ve şiddet olunmalıdır.

                                                                                             
Bu sûretle mukavemet gösteren kabile rüesâsı ve li-ecli-l-mukabele silah isti‘mâl iden efrâdı içündeki isnân (?)  erbâbı tertibât-ı hariciyye sırasında Trablusgarb ve Yemen taraflarına sevk ve tagrîb olunmak üzre bilâ te’hîr mahfuzen merkez ordû-yı hümâyûna gönderilmelidirler. Rüesânın ahz ü girifti emrinde bir devlet askerine yakışmayacak sûretle kizb hile ve amâne ihanet gibi ef‘al-i gayr-ı layıkadan begayet tevakki olunmak def‘ ve izale-i hosnut ve dehşete daha büyük hidmet ideceğine her şeyden ziyade bu noktaya itina lazımdır.

 

Baîdü-l-ihtimâl olan mârrü’z-zikr bazen mukavemet ber-taraf idilmesini müteâkib heman tahrîri icrâ olunmayan kısımların tahrîrine mübâşeretle hitâm-ı tahrîrde mütâvaat gösteren kabâilin 311 senesine kadar bakayâda kalmış vergü ve asker bakayâsı pâd-şâhımız efendimiz hazretleri afv ve ondan sonra efrâdın bilâ-istisnâ birinci ve dördüncü ordû-yı hümâyûnda istihdâmını fermân buyurdukları ve bi-l-akis vadi-i muhâlefetde püyan olacakların bu inâyet-i merhamet inâyet-i cenâb-ı hilâfet-penâhîme mahrûm kalacakları i‘lân olunarak ahz-ı asker madesinin hemen yerleşdirilmesine i‘tinâ olunmak iktizâ ider.

    
Bu husûsda melhûz olan muhalefet dahi şiddet ve sûr‘atle ber-tarat  ve muhâlefetde bulunanlar ayn[ı] i‘lân vechle muâmeleye dûçâr idilüb her şeyden evvel Dersimde ahz-ı asker madesinin yerleşdirilmesi ve bunda ber-minvâl-i ma‘rûz Dersimlüleri en ziyâde askerlikden tevhîş eden nokta dördüncü ordû-yı hümâyûn devâirinin mürettebât-ı hariciye virmesinden münbais olunmasına Dersimlülerin şân-ı saltanatı  görüp galabalık mahalde bulunmaları cehâlet ve huşûnetlerini izâlesine  ve i‘tikad-ı bâtıllarını tashîhine hidmet  ideceği daha ziyâde muhtemel bulunmasına mebni oradan alınacak efrâdın hassa birinci ordû-yı hümâyûnun devâirinde istihdâm olunmak üzre tertîbi münâsib mütâlaa kılınır. İkinci mevâsime bununla nihâyet virilüb  biraz müddet efkârlara sükûnet geldikten sonra üçüncü mevâsime aid muâmelâta ibtidâr olunur. 

 

Harekât-ı askeriyye mevsimi ahz-ı asker madesinin yerleşdirilmesiyle hitâm bulacağı derkâr olub made-i mezkûrenin tatbîki rüesânın kesr-i nüfûzunu müeddî olacağı hatırasına binaen ba'z kabâil vâzân ( ve azân?) cümle Şam ve Koç uşakları tarafından muhâlefet  ihtimâli vârid olmasıyla buna esâslı bir çare olmak üzre o makule muhâlefetde bulunan kabile rüesâsının ve o sırada Çemişkezekde mukîm Trabzon müdde-i  umûmîliğinden sû-i haline mebni tard ve ihrâç olunmuş olmasıyla Dersimi ifsâddan hali olmayan Tahsin Efendinin Girit ve Trablus gibi belâd-ı baîdeye tart-ı teb‘idleri lüzûmu bedihidir.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      

 

                                           “Üçüncü Mevâsim”     

 

Bu sûretle asâyiş takrîr olundukda artık nizâmât-ı devletin vaz‘ ve te’sîsine ihtiyac hâsıl olub en evvel zikr olunan üç kazânın jandarması gereği gibi tensîk olunanarak intizâm ve inzibâtları istihsâl ve mevâkı‘-i lâzımeye lüzûmu vechle taksîm ve ikame olunub asâkir-i şâhâneye oldukca müctemian münâsib mevâkı‘da bulundurularak umûr-ı hükûmetde ihtiyâc-ı sahîh olmadıkça asker istihdâmı bi-t-tedrîc taklîl olunur.

 

İnşâ olunan tarîkin te’min-i istikbâlî ve mârrîn ve âbirînin emniyetlerinin istihsâli zımnında nikate-i münâsibeye kordonlar ve karagol mevkî‘leri inşâ ittirilüb mevâkı‘-ı mezkûrenin yekdiğere irtibâta ve muvâsalalarının muhâfazası emrinde iktizâ-yı halin icrâsına teşebbüs olunur.

 

Bununla ba’z mehallerde kereste bolluğundan bi-l-istifâde asker ikamesine mahsûsa kışla ve hükûmet konakları ve jandarma koğuşları ve hastane gibi levâzım-ı hükûmet inşââtına germî-i tam virilüb kıt‘a-yı mezkûreye medeniyet idhâl olunduğuna nişâne olacak asâr meydana getürülür.

 

Diğer tarafdan dahi birkaç münâsib noktada mekâtib-i ibtidaiyye te’sîs olunub etfâlin mekteb-i mezkûre dâhil olmalarına tâziyâne-i sevk ve igrâ olmak üzre iki üç sene içün muvakkaten etfâle yevmi yüzer dirhem kadar nân-ı aziz ve senede bir kapama virilmesi usûlünün ittihâzına i‘tina olunmak lazım gelür.

 

Bir de sahîh i‘tikad mes’elesi nazara alınarak Ekrâd içünde bulunan meşâyih-i nakşibendiyeden birkaç münâsibi lazım gelan mahallerde bir tekye teşkîl iderek halkı irşâda saî itmesinden başka bir sûretle bu maksada vusûl-ı müteassir olacağına ve fakat meşâyih-i merkumenin taraf-ı hükûmetden me’mûren ikametleri halkın emniyetine hidmet edemeyeceklerine sûret-i gayr-ı resmiyede muâvenet ve lüzûmu vechile maâş tahsisine himmetle muhâfazalarına bakılmakla beraber me’mûriyetleri resmiyetden tecrîd olunub güya kendi tarafından rızâ-i lillah teşebüs olunmuş gibi bulunmalarına vakit olunması iktizâ ider.

 

İşin bu cihetli tesvîye olunmakla beraber ahâlînin kâr ve kesbe ve zirâate alışdırılmaları esbâbının istihsâline çalışılüb ellerinde arazi bulunmayan fukarâ-yı ahâlîye her ne sûretle mümkün ise biraz arazi i‘tâ ve kendilerine gıda olabilecek patates ve mısır gibi mahsûlâtın yetişdirilmesi sûretde tedârik-i maîşetleri ve sâili ve mevcût ormanlardan hatab ve kerâste naklî levâzımı istikmâl idilmek üzre ahâlîye icrâ-yı delâlet olunması lüzûmu müstagnî-i beyandır.

 

Ber-minvâl-i meşrûh şimdiye kadar fakr ü mezellet içünde bulunan fukarâ-yı ahâlîye yiyecek ve geçinecek tedârik olundukdan sonra arâzileri sebt ve tahrîr olunub masârifât-ı mahalliye karşulığı olmak üzre arâzinin beher dönümünden muayyen bir meblağ alınmak hesâbiyle vergû tahsîli ve mezkûr vergûnün tekâsît-i muayyen cibâyet olunması ve Dersim kıt‘asının en ziyâde şekâveti müstelzem olan fakr ve ihtiyâc mes’elesi nazardan dûr tutulmayarak hayvanât üzerine vaz‘î lâzım gelan zekât ve arâzi üzrinden alınmak mukarrer olan emlak vergûsiyle birleştirilerek bedel-i öşrde eser-ı semâhât gösterilmesi ve usûl-ı cibâyetin pek sade bir halde ceryân ittirilmesi zımnında bu bâbdaki kavâid ve nizâmâtın ta‘dîlen ve müntekihen (?)  mevkî‘ tatbîke vaz‘ına teşebbüs olunmalıdır. Bir de bu nizâmât ile beraber tarîk inşââtı mükellefiyeti ihdâs olunarak bi-l-ahare Hozat üzrinden geçmek üzre Çemişkezekden Kızılkiliseye ve Pülümürden Paluya birinci mertebede ve Ovacıkdan Kemah ve Eğin taraflarına ve sâir ihtiyâc his olunan mevâkıada ikinci mertebede yollar inşâsı esbâbı istihsâl olunmak ve isti‘dâd zamanın müsâadesinde hemen inşââta başlatdırılmak iktizâ ider.        

   

 

 

                                         “Dördüncü Mevâsim”

 

Tafsilât-ı ma‘rûza dâiresinde yerleşdirilan ıslâhât bir mecrâ-yı tabîîye girüb umûr-ı idârenin cereyânında bir intizâm husûlüne kadar icrâ-yı hükûmetde merzâ-i âlî dâiresinde icrâ-yı vazîfe olunmadıkca ıslâhât-ı mezkûrenin takarrürüne imkân olmadığına ahvâl-ı idâreyi teftîş içün cihet-i mülkiyye ve askeriyyeden müfettişler ta‘yîn idilerek mütemâdiyen taht-ı nezâret ve teftîşde bulundurulması lâzıme-i hâldendir. Kabâil arasında öteden berü cârî olan adâvet câ-be-câ ba‘z vesâyit  ile teşdîd olunub henûz fi‘iliyyâtı meydana gelmeksizin hükûmet tavassut iderek iki kabilenin barışmasına hidmet itmek sıfatıyla her tarafın ...[23] emniyeti ve yegâne mürâcaatgâhı olmak ve öteden berü zülm ve i‘tisâf altında bulundukları halde kerhen rüesâya etbâ‘  mecbûriyetinde bulunan fukarâ-yı ahâlî gereği gibi sahâbet ve himâyet ve sahâbet olunarak zât-ı akdes-ı Pâd-şâhîyye mâ-adâ reis ve hâkim olmadığı i‘tikadının efkâr-ı umûmiyyeye yerleşdirilmesine ikdâm olunmak hükûmet-i muvakkate-i askeriyyenin vezâifî cümlesindendir.

 

Rüesâdan bir takımı mecâlis a‘zalığında ve belediye riyâsetinde istihdâm kılınarak te’lîf ve tazminlerine ikdâm olunmak lâzımeden ise de bunların kendi nâhiyelerinde nâhiye müdîrî ta‘yîn olunmaları câîz olmadığına bu me’mûriyyete fukarâ-yı ahâlî içünden intihâb itdikleri âdemin ta‘yîni husûsuna dikkat olunmalıdır.

 

Bu mevsimin hitâmına kadar zikr olunan üç kazâ idâre-i örfiyye altında ve umerâ-yı askeriyye hükûmetinde bulundurulub muâmelâtı doğrudan doğruya ordû-yı hümâyûn tarafından ruiyyet ve tesvîye olunmak ve esâsen gereği gibi takarrür ittiği halde Ovacık kazâsı Erzincana ve Hozat kazâsı Ma‘mûretülazîze Kızılkilise kazâsı civâr sancâkların birine ilhâk ile üç muhtelif merkeze rabt olunub idâre-i örfiyye ilga ve mahâkim-i nizâmiyye ve hükûmet-i mülkiyye iâde ve ibka idilerek maslahata hitâm virilmek iktizâ ider.

 

İşte mülâhazât-ı mesrûde şimdiki ma‘lûmât ve tahkikat üzerine binâ idilmiş mutâlaâtın fihristi olub ıslâhât mes’elesi yed-i iktidarına tevdî‘ olunacak me’mûr vukûâta karşû ideceği mahallî tahkikata göre müteferruâtının tasmîm ve icrâsına bezl-i makdûrâtın üzre ba‘z mertebe me’zûniyyeti hâiz olmak tabîî olacağına teferruâtı müşârün-ileyhin icrââtına bırağılmak icâb-ı hâl ve maslahâtdan görünür ol-babda.  22 Mayıs 1312

                                                                     

 

 

                                                                                                                                                       

BU LÂYIHANIN LEFİYLE VE DÖRDÜNCÜ ORDÛ-YI HÜMÂYÛN MÜŞÎRİ ZEKİ PAŞA HAZRETLERİYLE MÜŞTEREKEN BÂB-I ÂLİYE YAZILAN Fİ 22 MAYIS 312 TARİHLÜ VE 414 NUMEROLU ARIZA SURETİDİR.

(ERZİNCANDAN)

 

Dersim kıt‘asında sâkin ahâlî evâmir-i hükûmete baş eğmedikden başka etrafda bulunan ahâlî-i mutîayı katl ve garâte cür’et ve bu suretle tehdîdini îka‘ ile civârdaki ahâlî-i mutîanın birçoğunu vergûye kesüb irtikab-ı envâ‘ı fazâhat ve şekavet itdiklerinden ve menâat-ı mevkıaları hasebiyle itdikleri ekser yanlarına kaldığına şu son vakitlerde kendilerinden istifâde olunmak şöyle dursun efrâd-ı ahâlîye ve bu cihetle hükûmet-i seniyye mazarratları başdan aşûb ahâlî-yi mağdûrenin muhâfazası zımnında nikat-ı muhtelifede asker bulundurmak ve câ-be-câ vukû‘bulan tehattiât ve tecâvüzâtına karşû sevkiyât icrâ olunmak ve sancâk dâhilinde (?) lüzûmundan ziyâde jandarma istihdâm idilmek gibi tekellüfât ve mesâî hilâfına yine ahâlî-yi matianın muhâfazasına imkân bulunmamakda ve mazarrata ve şekavetlerinin önüne sed çekilememekde bulunayor.

 

Kıt‘a-ı mezkûre vilâyât-ı sittenin kalbgâhında idâre-i umûr-ı hükûmetin ve hidmet ve intizâmına hâil ve ahâlîsi Protestan misyonerlerinin tesvîlât-ı ebleh-firibânelerine mâil olmağla hâl-i hazırı ile ibka ve idâmesi müstakbelen vücûd-ı hükûmete iltiyâmı nâ-kabil yaralar açmağa sebebiyet vireceğine ve böyle müsâmaha ve igmâzın i‘tirâzât icâbına ser-rişte ve sermaye olacağı da iştâh olmadığından ıslâh ahvâlleri lüzûmu mükerreren arz olunmağa misillü zaten merkez-i sultanice dahi mevâdd-ı ma‘lûmeden bulunmuşdur.

 

Islâh ahvâllerine gelince: Bu husûsda mukaddemleri birkaç kereler idildiği gibi kıt‘a dâhiline lüzûmu kadar asker sevk olunarak önüne gelenlerin kahr ve istisâlî yolu tutacak olur ise bu muâmelenin te’sîrâtı pek uzun müddet sürmeyüb sekiz on sene zarfında zâil olacağına ve ahâlîsinin zarûret ve fikir hâli yine âdât-ı kadîme-i şekaveti ihyâ ve icâda mecbûriyet vireceğine bu şiddetin birkaç şakî i‘dâmından başka neticesi olmayacağı emsâli delâletiyle meydandadır.

 

...........[24] sâbıklarda tecrübe olunub fâidesi görülemeyen kahr ve istisâl-ı meskenden ise bu def‘a cidden ıslâh ahvâllerine bakılmak ve ahâlîyi şakavet mecbûriyyetinden kurtarmak ciheti hedef-i maksad ittihâz olunub ahâlî-i merkumenin etvâr-ı şakavetgârânelerini dâ‘î olan ahvâl ve esbâbın izâlesine harf-ı mesâî yolu tutulmak ve bunun içün mûcib-i şekavet esbâbın hak ve hakikati aranılmak iktizâ ider.

 

Burada bulunduğumuz müddetde idilan tahkikat hulâsası olarak esbâb-ı mûcibe birkaç fıkradan ibaret olub en birincisi mevki‘in menâati sâyesince ika‘ itdikleri cerâyim ve cinâyâtdan dolayı her vakitde ta‘kîbât-ı adliye icrâsına ve lüzûm görünür ise asker sevkiyâtına müsâîd yolların bulunmaması ve halkın sa‘y ve amelinden zahmetsiz istifâdeye hâil muâmele-i hükûmetin haklarında icra-yı ahkâmına çare idilememesi hasebiyle ettikleri yanlarına kalmak mes’elesidir.

 

İkincisi kezalik yolsuzluk belasıyla kıt‘a-i mezkûre mahsûlâtı olan hatab ve keraste gibi şeylerin revâclû mahallere sevkinden âciz olmalarından ve bu cihetle sa‘y ve amel ile para kazanmak yolunu öğrenmediklerinden dolayı ahâlîsinin nihayete varmış olan kemâl-i fakr ve ıztırârı ve idâre-i maîşetin tedârikinde mezellet ve zarûretlerinin şedâyid-i mevâsime karşû devam ve istikrârı kaziyyesi olub âhâd-ı ahâlîden pek çoğu kışın yiyecek erzak ve giyecek elbise bulamadıklarından ba‘zen ot kökü ile imrâr-ı evkat itmeye ve çırıl çıplâk mağara köşelerinde kışı geçürmeğe mecburiyyet hâlinde olub pek çok nisvâni giyecek elbise şöyle dursun setr-i avret idecek bir bez parçası bulamamağla uryân olarak arz-ı endâm itdiği görülmüşdür.

 

Üçüncüsü bu fakr u zarûret ilcââtıyla haricden tedarik-i maîşet ya‘ni icrâ-yı şekavet ihtiyâcında olmalarıyla yalnız başına ahâlî-i mutîaya taaddî iderek bir şey elegeçûrmenin imkânsızlığı bunları muhâfaza-i asabiyyete ve bir reis ve şeyhin emr ü nehy altında bulundurmağa mecbûr idüb reis ise muktezâyât-ı ahvâlin kendisine virdiği nüfûz ve kudreti kendi menfaatine isti‘mâl iderek fukarâ-yi ahâlîyi gasb ve garete ve icrâ-yi şakavete sevk itmekde bulunması cihetîdir.

 

Dördüncüsü cehâlet esiri olarak diyânet ve i‘tikad cihetiyle bir mezheb-i bâtıla sâlik bulunmalarıyla hükûmet-i islâmiyye şöyle dursun ahâlî-i müslimeyi ızrâr itmek bile mezheblerince muktezâ -yi diyânetden olmak üzre kabul olunmuş bir i‘tikad olub i‘tikad-ı bâtıl ma‘rûz ise rüesa ve seyyidlerin menfaatlerine muvâfık olduğuna te’yîd ve takrîrî emrinde ellerinden gelani dirîg itmedikleri ve hatta bir vakitler mezheb-i şîaya mâlik bulundukları halde şimdi dalâl ve gavâyetlerini (?) daha ilerû götürüb âlî-lillahî mezhebi teammüm ittiği anlaşılmışdır.

 

Mezhebce taassubleriyle berâber hazret-i Ali’nin ulûhiyyetini kabûl hasebiyle dîn-i nasârâye min-cihet-i teşebbüse eylediklerinden Protestân misyonerlerinin eser-i igfâlâtı olarak hiristiyanlığa benzer diğer mezheb kabul idebilmelerinde cehâletlerine nazaran baîdü-l-ihtimâl halatden değildir. Esbâb-ı mûcibe-i ma‘rûza merkez-i saltanatça dahi tasdîk buyrulduğu takdîrde Dersim içüne idilecek ıslâhat cümlesinden olmak üzre bu makule müntac (?) şakavet olan ahvâlin esâsından izâlesi çâresi aranılmak lüzûmu mukaddeme-i meşrûhanın netâyic-i tabîiyyesinden olur.

 

Islâhâtın sûr-i icrâiyesine gelince: merbût lâyiha hulâsasından istinâd buyurulacağı vechle her bir mukavemet ihtimaline karşû bu maslahat içün dördüncü ordû-yı hümâyûnun mevcudundan bir kuvve-i kâfiye tahsis ve bu kuvvetin i‘mâli ve idâresi bir yed-i iktidâra tevdi‘ olunarak dağdağasızca Erzincana Çemişgezek ve Ma‘mûret-ül-azîz cihetlerinden tefrikan veyahud münâsib bir noktadan müctemian kıt‘a dâhiline sevk ile mevâkı‘-ı lâzımeye ta‘biye olundukdan sonra birinci mertebede Erzincan ile Ma‘mûret-ül-azîz arasını vasıl iden Hozat yolunun muâvenet-i askeriyye ile bir tarafdan inşââtına bed’ ve mübâşeret ve yirmişer pâre yevmiye ve yarım kıyye kadar ekmek virilmek üzre Dersim ahâlîsi yolda işlemeye dikkat olunarak bu sûretle vahşetlerinin izâlesine ve fark-ı muhtelife arasında itthâd hüsûlunun men‘ine çalışılüb diğer tarafında hükûmet-i seniyyenin maksadı kendilerinin ıslâh-ı ahvâlleri içün kıt‘a dâhilinde yollar i‘mâliyle ahâlîye ticâret ve zirâat kapısı açmak ve şimdiye kadar bi-l-mecbûriyye tutdukları tarîk-i şekâveti sedd ile memâlik-i mahrûsa-i şâhânenin kıtaât-ı sâiresinde meskûn ahâlî-i mutîa gibi refâh-ı hal ile yaşamaları esbâbını istihsâl itmek cihetine mün‘atıf olub kendü taraflarından mühâlif-i şan-ı tâbi‘yet eser-i muhâlefet gösterilmedikçe alehlerinde ihtiyâr-ı şiddet olunmayacağı derkâr ise de maâzallah aksi hareketde bulunacakların pek şiddetlû muâmele ile kesr-i ‘inad ve muhâlefetlerine mecbûriyyet-i tabi‘î bulunduğunu kıt‘a kumândanları rüesaya vesâir zâbitân dahi efrâd-ı ahâlîye kavlen ve faalen tefhîm ve irâe tarzında efrâd-ı ahâlîyenin efkâr-ı ıslâhât-ı âtîyyeye âlışdırılmak ve hiçbir nam ile kimsenin malına ta‘rûz idilmemek üzre her ne tedbir-i münâsib ve kıtaât-ı müfrezeye ne güne evâmir i‘tası lâzım ise ithaz ve icrâatıyla işe başlanılmak iktizâ ider.

 

Bu sırada her kabile ahâlî ve rüesâsının efkâr ve niyâtı hakkında hâsıl olacak hissiyât üzerine evvel emirde tahrîr-i nüfûs mes’elesinin ikmâl-i nevâkıs ve ba‘de bi-t-tedrîc ahz-i asker mes’elesinin tadbiki ve bunlara muhâlefetde bulunacakların Trablus ve Yemen taraflarında ve mutâvaat gösterenlerin birinci ve dördüncü ordû-yı humâyûnunun dâhilinde bulundurulacağı dahi bi-l-vâsıta esmâ‘ idilmek cihetiyle ahz-i asker madesinin birleşdirlmesi madesine teşebbüs olunarak muhâlefet gösterüb bi-l-âhire mecbûr idilen kabâilden asker bekayâsınının tamamen ahzîyle uzak mahallerde müteferriken bulundurulmak husûsû usûl itthâz olunduğu ve icraât-ı vâkı‘ada tedrîc ve teennî tarîki tutulduğu takdirde suhuletle ve belkide bi-l-muhâlefet ıslâhât icrâsı imkânı baîd-ül-ihtimâl değildir.

 

Ber-minvâl-i ma‘rûz usûl-i tedrîcin tamamen tatbîki halinde olsa evvela Şâm ve Koç uşâğî denilan ve Çemişgezek ve Eğin ve Arapgir cihetlerini cevelân-gâh-ı şekâvet ittihâz iden iki kabîle tarafından muhâlefet melhûz olub fırka-i ıslâhiyye kumândânının da‘vetine icâbet ve evâmir-i hükûmete itâat itmeyeceği anlaşıldığı suretde üzerlerine berk-ı hâtıf gibi bir kuvve-i kâfiye sevk olunub rüesası ahz ve istîsâl olunarak ibtidâdan sâirlere bir gayret-i müessire gösterilmek mühim ve muktezîdir.      

 

Harekât-ı askeriyyenin icrâsında ve umûr-i hıyaiyye (haiyyenin, cenaiyye ?) temşiyetinden lâzımeden olan sür‘at-ı kıt‘a-i mezkûrenin bir müddet-i muvakkate içün hâl-i istisnada tutulmasına müstelzim olacağı cihetle Dersim sancağının mürekkeb olduğu Çemişgezek ve Mazgirt gibi ahâlî-i mutîa meskûn kazaları Mameret’ül Aziz vilâyetinin merkez sancağına rabtıyla ve Dersim sancağının lağvıyla ve kusûr-i aksamında ya‘ni Hozat ve Ovacık ve Kızılkilisede ve lede-l-iktizâ Kozicanda idâre-i örfiye ilan ve muhakim-i nizamiye ilga olunup taraf taraf muhâkim-i örfiye te’sis ve kaymakamlık ve müdürlük vezâifi ol mevki‘ kumandanlığında bulunan ümera ve zat-ı askeriyyeye tevdi‘ idilerek yalnız mevâdd-ı husûsiyyenin şer‘-i şerîfe tatbikan rü’yet olunması madesinin nüvvâbe husûsuna ve kazalarda umûr-ı tahrîriyye ve maliyeye me’mûr birer ikişer kâtib bulundurulması ve jandarmanın lüzum ve ihtiyâc-ı mahalliye göre tensîk idilmesi ve ahâlîce isti‘dâd hususda anlaşıldığı gibi tashîh-i akaid cihetinde tarîk-i Nakşibendiyeye müntesib ba‘z Kürd meşâyihi intihâb ve kendülerine müstevfî maaşlar tahsîsiyle Dersimin muhtelif cihetine suret-i gayr-i resmiyyede i‘zâm olunarak beyn-el-ahâlî tarîk-i mezkûre intisab (?) esbâb ve vesaitin vücûda getirilmesi ve münâsib beş altı mahalde mekâtib-i ibtidâiyye küşad olunub tahsîl-i maârif mesleğinde bulunacak çocuklara yevmi yüzer dirhem nan-ı azîz ve senevî adi birer entari ve kuşak ve başlarına birer fesden ibaret kapama tarzında elbise virilerek etfâlin bidâyeten tahsîl-i maârife teşvîk olunması tertibât-ı ma‘rûzenin tetimme-i levâzımedendir.

 

İşte fikr-i kasır-ı çâkerânemize göre vukuu muhtemel olan ba‘z muhâlefetin kesr ve imhâsında elzem-i sür‘at ve şiddet olunmak şartıyla tafsîl olunduğu vechile teennî ve tedrîc yolu tutulub beyhûde şiddet icrâsından mümkün mertebe tevki olunur. Ve teme-i ıslâhatın ikmâlinde cüz’i bir fedakârlığa müsaade buyurulur ise avn-i Hakkla pek az zaman zarfında ve gayet suhûletle matlûb-ı âlî olan ıslâhatın idhâl ve takrîrinde kat‘an iştibâh yokdur.

 

Yalnız icrâât-ı vakıanın merzi-i âlî dâiresinde hîz-i ârâ-yı husûl olabilmiş Dersim kıt‘asında bulundurulacak asker-i şâhânenin levâzım ve ihtiyaçlarının bilâ-noksan tertîb ve sevki mes’elesine fevk-al-âde dikkat olunmasına mevkûf olacağı muhtac-ı tezkâr ve ihtar degildir. Mesela fırka-i ıslâhiyyenin me’kûlât ihtiyacı vakt ve zamanıyla tehiyye ve istihzâr olunmamış bulunur ise fırka-i mezkûrenin mevkî-i kesb-i eşkâl ideceği der-kâr olub tedârikât-ı vâkıa ise ibtidâsından ba‘z masârif-i fevk-al-âdeyi müstelzim olacağına nazaran tedârikâtın bu cihetle ehemmiyet virilerek harekât-ı askeriyyenin mucib olacağı cüz’i mikdar masârif-i fevk-al-âde ibtidâ-yı mes’elede ordû-yi hümâyûndan virilüb ve muhassasâtı dâhilinde bulunacak erzak ve levâzım hevalatının vakti vaktine yedişdirilmesi te’mîn olunur ise fırkanın harekâtı ve ahvâl-i istikbaliyesi te’mîn idilmiş bulunacağına ve bunlar haricinde virilecek yol inşâât masarifi ve meşâyih maâşatı sancağın ve ba’z kaim-makamlarla muhâkim-i adliyenin lağvından dolayı idilecek tasarrufdan kapadılmak kail olacağına nazaran hazine-i celiliyece idilecek fedakarlık dahi pek ağır olmayacağı bedihidir Vaka-i zâilede Dersim eşkiyasının îka‘ itdikleri şekavete karşu saltanat-ı seniyyenin sükut ve itirâzı Avrupaca itirazdan vâreste kalmayacağı ecnebi konsoloslarının hal û kalinden istidlâl olunmayacağına göre ilerüde teklifat-ı ecnebiye üzerine bil-zarâre şartlu harekât-ı askeriyye icrâsına mecbâriyyet hâsıl olabilecek gibi mehazir-i siyasiyeye evvelinde çare bulunmuş olmak ve birtakım ahâlî-i mutia bunların zulmünden ve kendüleri dahi fakr ve mezelletten kurtarılarak devletce ahz-ı asker vesâir cihetlerle kendülerinden istifade yolu açılmış bulunmak gibi menâfi‘a karşu mar-üz-arz(?) idilecek fedakârlığın cüz’iyyeti ma‘rûzat-ı vakıanın merkez-i saltanatca nazar-ı dikkate alınması lüzûmunun arz ve ihzârına cür’et virmiş ve tertibât-ı askeriyye ile fırka-i ıslâhiyyenin sûr-ı harekât ve icrââtına esas alınacak lâyiha dahi ma‘lûmât olmak üzre merbâten takdim-i pişegâh-ı âlî-i sadaret-penahilerine kılınmış olmağın ol babda…

 

 

İşbu Lâyıhaya Merbût Ta’biye Pusulası

Süvari Bölükleri	Piyade Taburları	Nişancı Taburları	Topçu Bölükleri	Ta‘biye-i Mevâki‘î	Mülahazat
4	2			Nefs-i Bâyezid ve hudud	YEDİNCİ FIRKAYA MERBÛT AD OLUNACAKTIR
1	1			Kutuk(?) mevki‘î
4	3	1		Nefs-i Erzurum merkezi
1	1			Hınıs mevki‘î
	1			Kığı ve Genç mevki‘leri
10                     8                      1
2	5			Nefs-i Van	SEKİZİNCİ FIRKA MERBÛTU
	2			Van Vilâyetinin İran hududu
	1			Hakkari Muhafız …………….. Münasib bir nokta
	2			Nefs-i Bitlis
3	2			Muş mevki‘î
5				Malazgird
	1			Si‘ird mevki‘î
10                    13
	1			Bayburd ve Gümüşhane (Bu iki taburun yedinci fırkaya rabtına mahzur var ise merkeze rabtı kabildir)	ORDÛ  MERKEZİ MERBÛTATI               ORDÛ  MERKEZİ MERBÛTATI
	1			Trabzon mevki‘î (Bu iki taburun yedinci fırkaya rabtına mahzur var ise merkeze rabtı kabildir)
	1			Sivas Vilâyeti dâhilinde Merzifon
	1			Sivas vilâyeti dâhilinde Karahisar
	2			Nefs-i Sivas
10	8	2		Nefs-i Erzincan
10                    14                     2
	6			Dersim dahilinde bulunan Dersim mürettebâtı	ON DOKUZUNCU FIRKAYA MERBÛT
	5			Ma’muretül-aziz merkezi
	2			Çemişgezek ve civarı
13
30	48	3	YEKÛN-I UMÛMİ

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

KAYNAKÇA

Beşikçi, İsmail. Tunceli Kanunu (1935) ve Dersim Jenosidi, Belge Yayınları, 1990.

Jandarma Umum Komutanlığı, Dersim, Kaynak Yayınları, 2000

Kalman, M. Belge ve Tanıklarıyla Dersim Direnişleri, Nûjen Yayınları, 1995

Kıeser, Hans- Lukas. Iskalanmış Barış, İletişim, 2005

Öztürk, Saygı. İsmet Paşa’nın Kürt Raporu, Doğan Kitap, 2007

 

---