Share | |

Yılmaz Güney ve Umut

Bu yazı 2010 yılında Altyazı sinema dergisinde yayınlanmıştır.

Sürgün bir sinemacı: Yılmaz Güney

Sürgün nerede başlar nerede biter? Hapislerde, sürgünlerde geçmiş hayatlar bizlere neler söyler? Memleketini ve insanlarını en çıplak en yoksul halleriyle sevenlere reva görülen neden hep ölüm ve sürgündür? Bugün Nazım Hikmet’in, Yılmaz Güney’in, Mehmed Uzun’un ve Ahmet Kaya’nın adlarını dillerinden düşürmeyenlerin neden bir sefer olsun aklından özür dilemek geçmez? Ve vatandaşlıktan çıkarılanlara bugün vatandaşlıkları iade edilse sahiden kurtulan onların itibarı mı olacaktır? Ülkelerinden kovulanlar, kaçmak zorunda bırakılanlar bize vatandaşlığın sınırlarını göstermez mi?

Topraksız bir köylü ailenin çocuğudur Yılmaz Güney. Babası Siverekli bir Zaza ve annesi Vartolu bir Kürttür, Yılmaz (Pütün) Çukurova’da dünyaya gelir. Devlet dersinde sınıfta kalanlardandır. Devlet şiddeti ile asimile edilmiştir. Ulusal duyguları güçlü sinemaseverlerin üzüldüğü hatta bilakis rahatsız oldukları ifadesi ile “asimile edilmiş Kürt’tür.” Birçoklarının işine gelir Yılmaz’ı “Türk” sinemasını dünyaya tanıtan isim ilan etmek. Düşüncelerinin ya da tavizsiz duruşunun lafını etmeden bütün değerlerimizi kucaklama sevdalıları için ne Kürtlüğü önemlidir Yılmaz’ın ne de sosyalistliği.

Vedat Türkali, Atıf Yılmaz, Ömer Lütfi Akad gibi ustalarla beraber çalışmış, sinemanın tekniklerini, anlatım dilini ve imkanlarını onlardan –ve de onlarla beraber- öğrenmiş, kendi sinemasını yapabilmek için gerekli olan maddi manevi gücünü yine Yeşilçam’dan almıştır. Yalındır ve serttir Yılmaz Güney’in sineması, Yeşilçam’ın içinden çıkmış, ama aynı zamanda Yeşilçam’a en sert cevap olmuştur. Yeşilçam’ın içkin eleştirisidir bir bakıma. Şüphesiz ki çokça kulanılmış kalıpları, sinemasal teknikleri kullanmış, ancak bunları tersyüz ederek kendi oluşturduğu sinema dilinin olanaklarını geliştirmiştir. Dönemin birçok senaristi ve yönetmenin elinde klişelerle dolu melodramlar haline gelecek konularla ezilenlerden yana bir sinema geleneği inşa etmiştir Yılmaz Güney.

Başka bir yaşamın, hikayelerimizin birbirine değdiği, kırılgan olduğumuz yerlerde ve anlarda birbirimize tutunduğumuz bir dünyanın düşüdür Yılmaz Güney sineması. Yalnız olmadığımızı görürüz onun filmlerinden, bütün içtenliği ve adanmışlığıyla kendi hikayelerimizi anlatır, dostuna yarasını gösterir gibidir. Belki de Ahmed Arif’in “Yalnız Değiliz” derken anlattığı yiğit Yılmaz’ın ta kendisidir.

“Dostuna yarasını gösterir gibi
Bir salkım söğüde su verir gibi
Öyle içten
Öyle derin
Türkü söylemek, küfretmek,
Çukurova yiğidine mahsustur...”

(Ahmed Arif, Yalnız Değiliz)

Umut

Çirkin Kral’ın, artık Yılmaz Güney olmaya başladığı yıllardır 70’ler ve şüphe yok ki Türkiye sineması da asla eskisi gibi olmayacaktır. “Umut” halen aşılamamış bir eşik olarak karşımızda durur. Toplumsal gerçekliği en sade şekliyle izleyicilerle buluşturabilen bu film Yılmaz Güney sinemasının da doruk noktalarından birisidir. Hayatla, baskıyla ve sömürüyle derdi olan bir sinema adamının ezber cümleler kurmadan, sinemada kendisinden önce –ve de sonra- fazlaca kullanılmış klişelere başvurmadan; bambaşka bir sinema dili ve estetik anlayışıyla taçlandırdığı başkaldırısıdır “Umut”. Güney kendisi gibi olanların, topraksız köylünün, işsiz aşsız şehirlinin deneyimlerini sahneye taşır. Sinema tarihinde ve istisnaları dışında entelektüel geleneğinde ezilenlerin ismi geçmeyen bir ülke için az şey değildir bu. Belki de bu yüzdendir Yılmaz’la halen hesaplaşamamaları, Ertuğrul Özkök ve türevlerinin her fırsatta ona saldırmaları.

Sıradan insanları anlatır Yılmaz Güney, hayatının her veçhesinde baskıya ve sömürüye maruz kalanları, adı duyulmayanları, adsızlaştırılanları. Kuzu sürüsü gibi oldukları yerde kalsın istenenlerin dertlerini söyler bize, ancak filmlerini sadece dert anlatmakla sınırlı tutmayan ve kendisinden sonra belki de onun gibi “politik” sinema yapma derdi olan yönetmenlerin karikatür filmlerden ayıran Güney’in sinema zekası ve ezilenlerin gündelik deneyimlerini “içerden” biliyor olmasıdır. Bu yüzden onun sineması, ya da en basitinden kendi imgesi başkalarının emeğini sömürenleri, iktidarları ve dalkavuklarını adeta bir hayalet gibi izler, yakalarını bırakmaz ve yıllar sonra onları rahatsız etmeye devam eder.

Gündelik yaşamımızdan, hafızamızdan silinmeye çalışılanların yaşantılarını anlatır Güney, yok edilenlerin, sesi kısılanların seslerini taşır beyazperdeye. Budur onu bu kadar korkulan, dayanılmaz yapan; her fırsatta saldırılan yapan. Bir nevi arzu nefret ilişkisidir onunla kurulan ilişki. Televizyonlarda, gazetelerde ne onun ismi geçmeden edilebilir, ne de onun isminin geçtiği yerde karalama çabaları biter. Hakkında yazmamış köşe yazarı yok gibidir, filmleri, temsil ettiği şeyler karalanır, arada bir de hakkı temsil edilir.

Umut, bir hayatta kalma mücadelesidir. Umutsuzluğun ortasında piyango biletlerine sarılmış Cabbar’ın hikâyesidir. Eski arabasına kimsenin binmediği, beş çocukla borç harç içinde yaşayan Cabbar’ın öyküsüdür. Filmin içinde tek bir umutlu sahne yoktur, piyangoyu kontrol ederken ya da ettirirken dahi biliriz ki Cabbar için umut yoktur. Tesadüfler sadece felaketler şeklinde gerçekleşir Cabbar’ın hayatında. Faytonuna araba çarpar, atı ölür; tam yeni bir at almak için gereken parayı eşyalarını satarak toparlamışken faytonunu ve diğer atı alacaklıları satar. Alacaklısı çoktur Cabbar’ın, hem zaten gayet iyi bilinir ki fakirin yüzü soğuktur. Ne parayı bulacak bir yer vardır ne de iş, piyangodan da bir amorti bile çıkmaz.
Çok uğraşır kendisi gibi beş parasız arkadaşı Hasan’ın lafını dinlememek için, Hoca’ya okutup üfletip define peşine gitmemek için. İlk başlarda saçma bulur sonradan peşinde koşacağı hayali. Peki define peşinde koşmayı, piyangodan para beklemeyi saçmalık da yapan hayal de yapan nedir? “Mantıklı” kafaların saçma bulduğu, gülüp geçtiği şeyler nasıl olup da “ötekiler” için hayal olup karşımıza çıkar? Umut’u izleyince kim Cabbar’a güler, yaptığını yanlış bulur? Yaptığı tercih, elindeki avucundakini de definenin peşinde koşmaya ayırmak, kendi tercihi midir?

Doğruyla yanlışın iç içe geçtiği, ayrımının bile anlamsızlaştığı bir yaşamdır söz konusu olan, çocukların bisiklete binebilmesi, yeni ayakkabılar, elbiseler ve birlikte yenilecek kebaplardır hayalin adı. Hiçbir çaresi kalmayan bir adamın tercihidir definenin peşine gitmek. Definenin yılan biçiminde kaçabileceğini düşünenlerin yılana dört elle sarılmalarıdır, “biz”lere anlaşılmaz gelen. Mantığımıza sığmayan. Buradan bir insanın yok oluşunu anlamak yerine, ezilenin acizliğine, yanlış seçimlerine ve mantıksızlığına göndermeler yapılmasına sebep olan.

Sonu muhakkak ki acıdır Cabbar’ın hikâyesinin, zorlar izleyeni; birçoğu için anlaması da zordur anlamlandırması da. Kendine benzeyen birçoklarının hikâyesine benzer, o da yenilmiştir. Birçokları için önemsiz bir ayrıntı, şalvarlının tekidir, hükmü yoktur hayatımızda, maruz kaldığı şiddet, ayrımcılık küçük bir virgülden öteye geçmez.

Sahi, Cabbar niçin delirir?

 

---