Iraklı Kadınlar, İşgalden Dört Yıl Sonra^*

İnsanlık Krizi

Güvenlikten yoksunluğun inanılmaz derecede güç yaşam şartlarıyla birleştiği bir ortamda her gün hayatta kalma mücadelesi öncelik oluşturur. Irak’ın ekonomik yaptırımlar ve bir dizi savaşın ardından zayıflayan altyapısı 2003’ten beri daha da kötüleşti. Elektriğe ve içme suyuna erişimin eksikliği, sağlık tesislerindeki aksaklıklar ve gittikçe kötüleşen sağlık sistemi 2003 sonrasında Irak’ta günlük yaşamın bir parçası oldu. Bağdat’ta bir eğitim hastanesinde doktor olarak çalışan Intisar K., BM’nin de ilgili raporlarında belirtilen durumları şöyle özetliyor: “Günde üç, en fazla beş saat elektriğimiz oluyor. Yeteri kadar temiz içme suyu yok. Sağlık tesislerinin yetersizliği büyük bir sorun ve bu yetersizlik, kötü beslenme, dizanteri ve küçük çocuk ölümlerinin temel sebebi olmaya devam ediyor.”

Iraklı sivillerin günlük yaşamını tek etkileyen şey elektriğin, temiz suyun ve petrolün eksikliği değil. Birleşmiş Milletler Çocuklar İçin Acil Yardım Fonu, UNICEF’in ve İngiliz yardım kuruluşu Medact’in son raporlarına göre, 2003 istilası ve devam eden işgal durumu, sağlık koşullarının kötüleşmesine yol açtı. Bu sağlık koşulları kötü beslenmeyi, aşıyla önlenebilir hastalıklardaki ve beş yaş altı çocuk ölümlerindeki artışı da kapsıyor. Irak’ta beş yaş altı çocukların ölüm oranı 1990’da %5 iken 2004’te %12,5’a yükseldi.1 Yaptırım dönemlerindeki insani krize benzer biçimde, kadınlar öncelikle çocuklarını ve kocalarını doyurdukları için, bu durumdan en çok zarar görenler oluyor. Genelde hasta olan ve kötü beslenen çocuklarının yeterli sağlık hizmeti alamamasını çaresizce izliyorlar.

İnanılmaz güçlükteki koşullara rağmen, Iraklı kadınlar, bu koşullar ve insani krizle başa çıkmak ve durumu düzeltmek için 2003’ten beri ön saflarda yer aldılar. Yoksullukla, sağlık hizmetlerinde, ev sayısında ve devletin sağladığı sosyal hizmetlerdeki eksikliklerle ilgili pratik ihtiyaçlar etrafında örgütlenen kadın inisiyatiflerinde ve gruplarında artış oldu. Ayrıca kadınlar bilgisayar sınıfları gibi eğitim ve öğretim ihtiyacını karşılayacak ve gelir getirecek projeler için kaynak oluşturdular. Siyasi partiler ile dini organizasyon ve gruplarla bağlantısı olduğu düşünülen inisiyatiflerin çoğu, devletin sağladığı refah ve sağlık hizmetlerindeki boşlukları dolduruyor. Ancak, bağımsız, tarafsız, profesyonel kadınlar da yardım etmek için harekete geçmiş durumdalar.

Kadına Yönelik Şiddet

Yerleşim yerlerine yapılan hava bombardımanları birçok sivilin ölümüne sebep olurken, birçok Iraklı da Amerikan ve İngiliz askerlerinin kurşunlarıyla hayatlarını kaybetti. Aileler ya kontrol noktalarına yaklaşmışken ya da yasaklı alanları fark etmedikleri için yok edildiler. Masum kadın, erkek ve çocukların öldürülmesinin yanı sıra, işgal kuvvetleri kadınlara şiddetin diğer türlerini de uyguladılar. Kontrol noktalarında ve evlerin aranması sırasında belgelenen çok sayıda fiziksel saldırı oldu. Araştırma yaparken konuştuğum birçok kadın, kontrol noktalarında üstleri aranırken fiziksel ya da sözlü olarak tehdit edildiklerini ve askerlerin fiziksel saldırısına uğradıklarını belirtti. Ayrıca, Amerikan kuvvetleri, isyancı olduklarından şüphe duyulanların teslim olmalarını sağlamak için, bu kişilerin eşleri, kardeşleri ve kızlarını da tutukladılar.2 Kadın akrabalar, Amerikan kuvvetleri tarafından kelimenin tam anlamıyla esir alındılar ve takas nesnesi olarak kullanıldılar. Askerler tarafından alıkonulan bu kadınlar, tutuklamalarda uygulanan şiddetin yanı sıra bu tutsaklık durumundan kaynaklanan utanç duygusundan dolayı da acı çekiyorlar. Yapılanların sadece fiziksel saldırı ve işkenceyle sınırlı olmadığı, tecavüzlerin de gerçekleştiğine dair çok sayıda kanıt var. Tutuklanan kadınlar, sözde namus cinayetlerinin de kurbanı olabiliyorlar.

Aynı zamanda İslamcı militanlar ve terörist gruplar da kadınlar için bir tehdit oluşturuyorlar. Irak’taki birçok kadın örgütü ve aktivist, kadınlara karşı giderek artan İslamcı tehlikeyi belgeledi: Belirli giysi kısıtlamalarına uyulması için yapılan baskı, hareket ve davranışlarda sınırlamalar, kadınların yüzlerine asit dökme vakaları ve hatta hedef alınarak öldürülme. 2003’teki ABD işgalinden sonra, Basra’daki birçok kadın başörtüsü takmaya zorlandığını ya da erkeklerin tacizinden dolayı hareketlerini kısıtlamak zorunda kaldığını bildirdi. Basra Üniversitesi’ndeki öğrenci kadınlar ise, savaş bittiğinden beri, erkeklerin üniversite kapısında kendilerini durdurmaya başladıklarını ve başları kapalı değilse bağırdıklarını söylediler.3

Sadece öğrenciler değil, her yaştan, her yaşam tarzından kadın, bu günlerde belli giysi ve davranış kısıtlamalarına uymak zorunda bırakılıyor. 2005 ve 2006’daki mezhep cinayetlerinden önce hayli karışık olan Bağdat’ta yaşayan dört çocuk annesi eski muhasebeci Suad F., 2006’daki Amman gezim sırasında bana şunları söylemişti: “Uzun süre dayandım; ama geçen sene, evimin önünde çok sayıda İslamcı militandan tehdit aldıktan sonra tesettüre büründüm. Sanki yetkileri varmış gibi tüm mahalleye terör saçıyorlar. Gerçekten de bölgeyi kontrol ediyorlar. Kimse onlara karşı çıkmaya cesaret edemiyor. Birkaç ay önce insanları kendilerine itaat edilmesi konusunda uyaran ve kadınların evde kalmalarını talep eden broşürler dağıttılar.” 2007’ye gelindiğinde İslamcı milislerin ve mantar gibi çoğalan aşırı İslamcı grupların açtığı tehditler giyim kısıtlamaları ve üniversitelerde cinsiyet ayrımından çok daha öteye gitti. Amerika ve İngiltere’nin özgürlük ve kadın hakları retoriğine rağmen ve hatta biraz da onun yüzünden, kadınlar arka plana itildi ve evlere kapatıldı. Kamusal alanda tanınan kadınlar, doktorlar, öğretim görevlileri, avukatlar, Sivil Toplum Örgütü aktivistleri ve siyasetçiler, sistemli biçimde tehdit ediliyorlar ve suikastlere hedef oluyorlar. Suç çeteleri, fidye için kadınları kaçırarak, cinsel tacizde bulunarak ve genç kadınları Irak dışına kaçırıp fuhuş yapmaları için satarak hâkim “korku iklimi”ni artırıyorlar.

Ne Tür Bir Özgürlük?

BM’nin 1325/2000 önergesi, kadınları hükümet ve bakanlık işlerine, Irak’taki yerel ve ulusal yönetim sistemleriyle uğraşan komitelere atayarak cinsiyet eşitsizliğini azaltmaya çalışıyor. Ancak, kadınları siyasi partilere ve hükümet kurumlarına atamak, siyasi geçişin sadece bir ayağını oluşturuyor. Kadınların varlığının ve aktivizminin yargı, emniyet güçleri, insan hakları gözlemi, bütçe ayrımı, özgür medyanın gelişimi ve tüm ekonomik süreçlere dahil edilmesi daha önemli bir eylem olurdu. Önemli olan başka bir şey de bağımsız kadın gruplarının, STÖ’lerin ve toplum temelli örgütlerin oluşturulmasıdır. Kadınlarda cehalet oranına ve eğitim sistemindeki kötü gidişata acilen dikkat çekilmesi gerekiyor.

Ne yazık ki kadın hakları ve kadınların yeniden yapılanma sürecine dahil edilmesi üzerine yapılacak herhangi bir tartışma arka plandaki koşullar değişmedikçe teoride kalacak. Kadınların birçoğu, kendileri ve ailelerinin kurtulması güdüsüyle diğer konuları ikinci plana atıyorlar. Iraklı kadın ve erkeklerin bugünlerde hiç dönmeyecekmiş gibi evlerini terk ettikleri ve sevdikleriyle vedalaştıkları biliniyor. Irak’ın neresinde yaşadığınıza bağlı olarak (örneğin Bağdat gibi bir şehrin hangi kısmında, hangi kasabasında oturduğunuza göre) Amerikalı bir keskin nişancının kurşunuyla ya da füzeyle öldürülme ihtimaliniz hayli yüksek olabilir. Öteki yerlerde ise, intihar bombacısı ya da militan saldırı riski daha yüksek olabilir. Güvenlik eksikliği kadınlar için genelde en az bir erkeğin gözetimde sınırlı bir hareketliliğe yol açıyor.

“Toplumsal Cinsiyet Eşitliğini Yayma”: Çatışma Sonrası Bölgelerdeki Başarısızlık

ABD ve İngiltere hükümetleri de dahil olmak üzere uluslar arası toplum, çatışma sonrası yeniden yapılanma ve barışın oluşturulması için BM önergesi 1325/2000’de de belirtilen “toplumsal cinsiyet eşitliğini yayma” fikrini giderek destekliyor. Ancak, kadınların katılımının artırılacağı taahhüdü verilse de kadınlara verilecek katılım yetkisi garanti altına alınmıyor. Aslında Irak örneği toplumsal cinsiyet duyarlılıklarının güvenlik ve farklı aktörlerin siyasi gündemleri gibi “daha büyük önceliklere” feda edilebileceğini gösteriyor. Toplumsal cinsiyet hassasiyeti olan politikaların çatışma sonrası durumlarda nasıl ve ne zaman izlendiği ve kadınlar ile erkekler açısından hangi sonuçları doğurduğu dikkatlice incelenmeli.

Özellikle, 11 Eylül sonrası müdahaleler -teröre karşı sözde savaş- bağlamında, yabancı askeri müdahaleler, yeniden yapılanmanın ve devlet kurmanın “uluslararasılaştırılması”, küresel güvenlik için gelişimin ve insani yardımın araçsallaştırılması kadın ve insan haklarının feda edilme yöntemi oldu. BM çerçevesindeki feminist aktivizm, BM’nin uluslararası hukuku uygulamadaki yetersizliğinden dolayı gözden düştü ve hatta bazı durumlarda, yasa dışı operasyonlar üzerinde düşünülmeden onaylandı. Kadın hakları ve toplumsal cinsiyet eşitliğini yayma politikaları, sadece kadın hakları ile ilgili gündemlerde değil aynı zamanda neoliberal uluslar arası organizasyonların, kurumların ve hükümet programlarının değişken parçası oldu.

Hem Irak hem de Afganistan’da yaşandığı gibi, “çatışma sonrası” artan şiddet ve yükselen mezhep ve etnisite çatışmaları politik süreçlerin ve yeniden yapılanmanın önünü kesti. Benzer biçimde, kadınlar ve kadın hakları merkez konuma geldiler. Dışarıdan ve yukarıdan gelen demokrasi girişimcileri, kadınlara eşit haklar verilmesine ve kadınların toplumsal yaşama katılmasına karşı toplumsal hareketleri kışkırttılar ve hatta belki de yasal hale getirdiler.

Tüm bu ciddi kısıtlamalara rağmen, hala hizmet ve insani yardım sağlamaya çalışan, gittikçe azalan haklarını korumak adına politik açıdan seferber olan Iraklı kadın aktivistler var. Hayatlarını her gün tehlikeye atan bu kadınlar, uluslar arası toplumdan gelecek dayanışma faaliyetleri, kaynak ve eğitim desteğini hak ediyorlar. Batılı hükümetler ve uluslar arası organizasyonlar, Iraklı kadınları eğitmek üzere Batıdan “toplumsal cinsiyet” uzmanları göndermek yerine mesela benzer çatışmaları ve çatışma sonrası dönemleri yaşayan Bosna-Hersekli ve Afganistanlı kadınlarla buluşmalar ayarlayabilirler. Bu buluşmaları Kuzey’deki Kürt bölgesi hariç Bağdat’ta ya da başka bir şehirde düzenlemek imkânsız olduğu için, uluslar arası organizasyonlar ve hükümetler Iraklı kadınların Amman ya da Erbil gibi güvenli yerlerde buluşmalarına yardımcı olmalı.

Ancak, ABD ve İngiltere istilası sürdüğü sürece, İslami güçler istilayla savaşma adına kadınların toplumsal yaşama katılımını ciddi anlamda kısıtlayacaklardır. Askerlerin geri çekilmesinden hemen sonra şiddetin yatışacağı ya da kadınların daha iyi durumda olacağı yanılgısına kapılmasam da kadın haklarının Irak’ta kadınlar için daha büyük bir boşluk oluşturmayacak şekilde tartışılabileceği bağımsız bir devlet kurmak gerekli bir adımdır.

Kaynaklar:

1. bkz. http://www.unicef.org/infobycountry/iraq_statistics.html ve http://www.medact.org/content/wmd_and_conflict/Medact%20Iraq%202004.pdf
2. Terörist faaliyetlerle ve aynı zamanda direnişle ilgisi olduğu düşünülenler, ailelerine yerleri ve durumları bildirilmeksizin, düzenli olarak gözaltına alınıyorlar. Kayıp insanlar, rastgele tutuklamalar, hapishanelerde işkence ve tacizler Saddam sonrası Irak’ta müstehzi şekilde yaygın.
3. "Iraq: Female Harassment from Religious Conservatives," IRINNews.org, 14 Nisan 2004.

---