Söyleşi: Kenan Kocatürk

(Kenan Kocatürk halen Literatür Yayınları sahibi ve genel yayın yönetmenidir)

Türkiye'de Yayıncılık ve Okuma Alışkanlığı

Kenan Kocatürk: İsterseniz yayıncılık dünyasının Türkiye’deki ve yurtdışındaki durumunu karşılaştırarak başlayalım.

Yayıncılık meselesi matbaa meselesi ile ilintili bir şey, baştan üç yüz yıl geriden başlıyorsunuz. Ben yayıncılığa kesintili aralıklarla yurtdışındaki büyük yayınevleriyle, tekellerle ilişki kurarak başladım. Başka ülkelerin durumunu biliyorum. Temel sorun şurada: Türkiye’de eğitim sistemi okuma alışkanlığı üzerine kurulmamıştır. Batı şöyle çözmüş meselesini; insanlar daha üç yaşında kitapla tanışıyor. Burada Amerika’yı kastetmiyorum, Kıta Avrupa’sı ve İngiltere’den bahsediyorum. İki buçuk-üç yaşına gelene kadar çocuğa sıfat, zamir gibi şeyler öğretilmez. İlkokul üçüncü sınıfa kadar esas olarak, hikâye kitapları, çocuk klasikleri dahil bol bol kitap okutulur. Çocuk bu okuduğu kitapları özetler, gelir sınıfta anlatır. Bunun üzerinden başlayan bir eğitim sistemi, okuma alışkanlığı üzerine kurulan bir eğitim sistemi vardır. Daha başka yönleri de var tabii, ama bu esastır. Ülkemize baktığımızda, kitap 30 yıldır yasaklanmış, silahla, örgüt materyali ile bir tutulan bir şeydir. Türkiye’de eğitim sistemi içinde okuma alışkanlığı gelişmiyor.

İkincisi, Batı’daki sosyal devletlerin en temel noktaları halk kütüphaneleri, belediye kütüphaneleri, okul ve sınıf kütüphaneleridir. Benim yetiştiğim dönemlerde kitaplık kolu vardı, kitaplarımızı alır, okurduk. Yasak filan demeden kitap okunurdu. Biz öyle yetiştik; ben 57 doğumluyum, koşullar böyleydi. O eğitim sistemi kitapla tanışmayı, haşır neşir olmayı, düşünmeyi, araştırmayı ve kuşkuyla yaklaşmayı da geliştiriyordu. O dönemde öğretmenlerin bakış açısı eğitim sistemi içinde fırsat eşitliğini beraberinde getirdi. Benim sınıfımda dershaneye gitmiş, bir kişi dışında Anadolu lisesine gitmiş kimse yoktu. Üniversitelerde Anadolu’nun tüm coğrafyasından öğrenciler vardı. Bugün durum böyle değil. Bugün Demirel gibi bir adamın çıkma şansı yok. Isparta’nın bir köyünde doğacaksın, Afyon’da liseyi bitireceksin, [İstanbul’da] Teknik Üniversite’ye gireceksin, oradan böyle makamlara geleceksin. Birincisi okuma alışkanlığı yok. İkincisi, devletin sosyal anlamda kütüphaneleri, yani insanların kitaplarla haşır neşir olmasını sağlayan bir sistemi yok. Türkiye’de toplam kütüphane sayısı 1.400. Bu, Almanya’daki kütüphane sayısının sekizde biri demektir. Nitekim, Almanya’da 9.000 kütüphane var. Türkiye’nin kütüphanelere kitap alma bütçesi 650 bin YTL. Kaç milyon nüfus var, 70 milyon. Almanya’da 250 bin nüfuslu bir kasabada halk kütüphanelerinin bütçesi 1 milyon Euro.

Temel sorunları sıralarsak, birincisi, kitaptan uzaklaşmışsın; ikincisi, okuma alışkanlığı sistemin yok; üçüncüsü ise son yedi-sekiz senedir yayıncılıkta bir çeşitlenme başladı. Eskiden daha az yayıncı vardı, daha büyük tirajlarla kitaplar basılıyordu. Ben hatırlıyorum, 77’lerde bu piyasaya ilk girdiğimde 5.000 satabilecek kitaba bazı yayıncılar kim uğraşır diye burun kıvırırdı, kitaplar en az 10 bin basılırdı. Daha sonra 12 Eylül ile beraber kitaplar yasaklandı, düşünce özgürlüğüne kısıtlamalar getirildi. Kitap bulundurduğu için insanlara dava açıldı, yani kitap okumanın suç sayıldığı bir ortam yaratıldı. Ondan sonra da “Türkiye’de neden kitap okunmuyor?” deniliyor. Yasak kitap bulundurdu diye cezalandırılmış insanlardan biriyim. Örgüt vs. şeylerle bir ilgisi yoku.

Eski bir yayıncı abimiz 70’li yıllarda Türkiye’de 10 bine yakın kitapçı olduğunu söylüyordu. Bugün Türkiye’de dişe dokunur kitapçı sayısı 1.000 adet civarında. 70 milyon nüfus, 1.000 tane kitapçı. Çarpık bir sektör. Aynı zamanda yayıncı, aynı zamanda dağıtımcı olan bazı arkadaşlarımız var. Dışarıda da buna benzer şeyler var, ama böyle değil. Anlatacağım şimdi. Ayrıca, devletin kitaba desteği yok. Örneğin Kıta Avrupası’nda yayıncıların maliyetlerini çıkardığı en önemli satışlar kütüphanelere yaptıkları satışlardır. Düşünün, orada yayıncılar kitaplarını halk kütüphanelerine, sınıf kütüphanelerine, okul ve üniversite kütüphanelerine satıyorlar. Bizde üniversitelerde kitapların fotokopi ile çoğaltılması gırla gidiyor. Bunun sosyolojik bir nedeni vardır. Bir yanda, “öğrencilere ucuz oluyor abi” meselesi de var. Ama öbür taraftan akademik dünya da buna tutunuyor, işine geliyor çünkü. Sorgulamayan bir öğrenci var. Hocaların verdiği yardımcı ders kitapları çoğu zaman kütüphanelerde dahi bulunamıyor. Daha önce bulunuyordu, ancak kütüphanelerin bütçeleri kısıla kısıla bu hale geldi. Bir de korsan kitap meselesi var tabii; örneğin bugünkü korsan kitap meselesi, Boğaziçi ve ODTÜ’de fotokopi işi yapanlar tarafından başlatıldı. Bu işte büyük paralar kazandılar. Öbür taraftan bir akademik kitap yayınlıyorsunuz, ama mevcut akademik kadroda kalite düştüğü için hak ettiği değeri bulamıyor.

Yurtdışında yayıncılık büyük bir endüstri, para yatırılan bir sektördür. Buna rağmen ABD’de bağımsız yayıncıların gücü çok daha fazladır. Neden fazladır? Orada yayıncılar borsanın içine girmiş durumdadırlar; oradaki sisteme göre bir yayınevi zarar ediyorsa, bir sonraki seneye satılır. Orada markalar batmaz. Yayınevleri markadır aynı zamanda. Mesela Türkiye’de Afa diye bir yayınevi vardı, elbirliği ile batırıldı. Yurtdışında böyle bir şey olmaz. Zararına da olsa birisi sahip çıkar, yaşatır. Çünkü iyi bir yayın programı ve yayın çizgisi vardır.

Yayıncılık sektörünün gelişimi meselesine baktığımızda 80’lere kadar olan bir yayıncılık var, 80’lerden sonra 90’lara kadar olan bir yayıncılık var. 90’lardan sonra başka bir şey var. Bunun alt mekanizmaları, yani dağıtım ve kitapevlerinin yaşaması meselesiyle ilgili Batı’dan öğreneceğimiz çok şey var. Bir, kütüphanelerin canlandırılması gerekiyor. İki, eğitim sisteminin okuma alışkanlığı üzerine kurulması gerekiyor.

Soru: Batı’nın daha kurumsallaşmış bir yayıncılık sektörünün olması olumlu bir şey, ancak Batı’da yayıncılık sektörünün olumsuz yanları da var. Batı’da kitle medyasının geçirdiği dönüşüme benzer şekilde bağımsız yayıncılığın yavaş yavaş ortadan kalktığını biliyoruz. Türkiye’deki yayıncılık sektörünün de Batı’daki tekelleşme ve tek tipleşme gibi olumsuz bir süreçten geçtiğini söyleyebilir miyiz?

Kenan Kocatürk: Şu an Türkiye’de büyük sermayeli şirketlerin yayıncılığa ciddi bir yatırım yaptığını düşünmüyorum.

Soru: Şu anda yayıncılık dünyasının içinde bulunduğu durumu nasıl değerlendiriyorsunuz? Son dönemlerde hangi temel dönüşümler yaşandı? Size göre büyük sermayeli şirketler gelecekte yayıncılık sektörüne daha mı çok yatırım yapacaklar?

Türkiye’de Yayıncılık Sektörünün Büyüklüğü ve Tekelleşme Sorunu

Kenan Kocatürk: Türkiye’de yazarların tirajlarının çok yüksek olduğu bir dönem vardı. Yayıncı sayısı azdı, çıkan yayın sayısı da azdı. Arz-talep açısından bakıldığında, eskiden üç-beş bin çeşit kitap çıkıyordu ve çoğunlukla edebiyat ağırlıklıydı. Daha fazla satıyordu. Demin söylediğim gibi, 10 bin kitapçı vardı, bugün 1.000 kitapçı var. Bu pazarın içinde bugün yılda 25 bin çeşit kitap basılıyor. Yine tahmin ediyorum yüzde 20’lik bir dilim ile eski kitapların tekrar basılması söz konusu. Türkiye pazarında 400 milyon dolarlık kitap sektörü var. Bunun yaklaşık 180 milyon doları ilköğretim ve lise ders kitapları. 130-150 milyon dolarlık kültür kitapları pazarı var. Yaklaşık 80 milyon dolarlık Türkçe üniversite ders kitapları pazarı var. Kabaca 40 milyon dolarlık da ithal kitap pazarı var. Bu kültür kitaplarının yüzde 30’u korsan kitaptır. Bu, 45-50 milyon dolar civarında bir korsan payı demek. Bunlar ağırlıklı olarak, çok-satar kitaplar noktasında gelişiyor. Çok-satarların pazar payı yüzde 20’dir. Yani 150 milyon doların yüzde 20’si çok-satarlardır. İlk 10’a baktığında, hiçbir riski yok, telif yok, bu kitapların korsanını çıkarıyorlar. Yayıncılık Türkiye’de sermaye birikimi yaratamıyor. Küçüğü büyüğü, hiç fark etmiyor.

Ölçeğine baktığında, ölçek şu: Hiçbir yayıncı sermaye birikimi yaratamaz. Çünkü yayıncılık öyle bir iş ki, ben bu işe daha çok gönülle bağlanmış, hiçbir sermaye grubuyla, tekelle ilişkisi olmayan bağımsız bir yayıncıyım. Çok-satan kitap sana sadece, bu ülkenin aydınlanması ve bilgiye ulaşılması anlamında anlamlı olabilecek başka yayınları basma olanağını sağlıyor. Oradan bir şey satacaksın ki, başka yerden bir şey basabileceksin. Örneğin “Avrupa’yı Kurmak” diye bir seri yapıyorum. Bu kitap olsa olsa 400-500 tane satılır. Çok-satan kitaplardan elde ettiğimiz geliri buraya yatırıyoruz. Bağımsız yayıncılardan birçoğunun o çok-satanlarla ayakta kaldığını görüyoruz. Çok-satarlar konusunda da devlet korsan kitap meselesini çözmüyor. Çözmüyor, çünkü gizli istihdam meselesini böyle çözdüğünü düşünüyor. Örneğin, Adana’da sistemini kurup korsan kitap işi yapan 78 kişi yakalattık. Bu kişiler Ağrı’dan göç etmişler. İnsanların köyleri yakıldığından göç ettikleri yerlerde bu tür işlerle geçimini sağlıyorlar. Devlet böylece istihdam sorununu gizli bir politikayla çözdüğünü düşünüyor.

Kitap sektörünün pazar büyüklüğünün mukayese edilmesi için bir örnek vereyim; Yunanistan’ın nüfusu bizim nüfusumuzun yedide biri kadar. Ancak kitap pazarları bizim pazarın beş katı kadar; 2 milyar dolarlık pazar büyüklüğü var. Yunanistan’daki kitap fiyatlarının ortalaması 20 Euro. Türkiye’de kitap fiyatının ortalaması 6 Euro’dur. Birincisi, devlet sosyal devlet olacak, okuma alışkanlığı sağlayacak bir eğitim sistemi kuracak.

Mesela “Yüz Temel Eser” meselesi var, bu korsanlığın tam olarak dik âlâsı. Konuşmamın başında öğretmenler meselesini anlatırken yarım kaldı. Mesela şimdi aynı öğretmene soruşturma açılıyor, “sen falanca kitabı neden verdin” diye. Bu ülkede, Nazım’ın adı daha yeni yeni geçiyor. Bir de eğitim fakültelerindeki öğretmen kalitesini düşürmüşsün, yüz temel eseri okumayan öğretmen var. Yüz temel eserden Ömer Seyfettin’in veya Namık Kemal’in bir eserini almışsın, bugün bu kitabı, mesela Bomba’yı veya Diyet’i çocuğa nasıl okutursun? Yüz temel eserdeki kitaplar da korsan durumuna geldi, nasıl olsa telif yok diye paldır küldür herkes daldı işin içine. Eski çevirilerden intihal yapılıyor. Hiçbir koruma yok, bir düzen yok.

Kıta Avrupası’nda fixed price [sabit fiyat] diye bir sistem var. Kitabın fiyatını düşüremezsin. Kitabı bir pazarlama enstrümanı haline getiremezsin. Bunu neden yapmış? Bu yolla küçük yayıncıyı koruma altına alıyor. Büyük yayıncıların küçük yayıncıları ezmesini engelliyor. Büyük, tekel konumundaki bir Alman yayıncısı klasikleri 100 bin adet basıp 5 Euro’ya satamaz. Bir de istediğiniz gibi indirim yapamazsınız, serbest piyasa ekonomisinin bir gereği olarak böyle bir sistem uygulanıyor.

Soru:Yüz temel eserdeki korsan meselesini biraz daha açabilir misiniz?

Kenan Kocatürk: Şimdi Anderson’dan Masallar ya da Tolstoy, Robinson Cruse vs. kitaplar var. Başkası çeviri yapmış. Herhangi bir yayıncı o çeviriyi alıyor, yeni teknik sistemle taramasını yapıyor, Türkçesini biraz değiştiriyor. Örneğin ‘fakat’ yerine ‘ama’ kelimesi vs. gibi sözcükleri koyuyor. Bu da bir intihal ve telif hakları sorunu. O anlamda bakıldığında bu durum da korsana giriyor. Biz Yayıncılar Birliği olarak yüz temel eser basılmasın diye kongre yaptık. Bırakın öğretmen kendi öğrencisine istediği kitabı versin dedik. Birisi, “ama İslamcı şu kitabı seçer” dedi. “Bırakın seçsin” dedik.

Yayıncılık dünyasının sorunlarına devam edecek olursak, örneğin yurtdışında hiçbir gazete kitabı promosyon olarak veremez. Şimdi, Türkiye’de promosyon yasası Meclis’ten geçerken kültür ürünleri hariç diye bir ifade eklediler. Bu yayıncılığın gelişmesine engel olan temel noktalardan birisidir. Kitabı kültür ürünü diye gazeteye promosyon olarak 2 YTL’ye verirsen, yayıncılar bununla rekabet edemez. O zaman da “kültür sever gazeteler, aç gözlü, alçak yayıncılar” gibi bir durum ortaya çıkar.

Türkiye’deki yayıncılığın gelişmesinin önündeki engeller arasında, öncelikle promosyon olarak kitap verilmesi, bunun yanında kitap okuma alışkanlığının geliştirilememesi ve telif haklarının uygulanamaması vardır. Devlet 301. madde ile ilgili açtığı davayı hemen sonuçlandırıyor. Ama benim iki yıldır korsan basılan kitabımdan dolayı davam var, hâlâ sonuçlanmadı. Bütün bunlar olmadan Türkiye’de yayıncılık gelişemeyecek.

Tekelleşme konusunda size şunu söyleyeyim. Bakın, Türkiye’de 400 milyon dolarlık bir kitap piyasası var. Türkiye’de tekel diye bilenen bir yayınevinin 5 milyon dolardan fazla cirosu yoktur. Burada bir tekelden söz edilemez. Hesaplarsan, yüzde dörde-beşe tekabül eden bir durum var. Ben iddia ediyorum – bunu söylediğim için bazı yayıncılarımız alınıyor – bugün sermaye, yayıncılık sektörüne para koymadı. “Biz burada kültür hizmeti yapalım, halkla ilişkilere dünyanın parasını harcıyorum, ha sponsorluk yapmışım ha yayıncılık yapmışım” diye bakıyor. Ama işe böyle başlanmış olmasına rağmen, sermaye grupları içersinde gerçekten yayınevi olanlar da var.

Geçenlerde bir yayınevi kapandı, bir yıl önce yayıncılığa girdiler. Büyük bir sermaye grubu kurmuştu bu yayınevini. Sermaye hâlâ Türkiye’de yayıncılığı kârlı bir alan olarak görmüyor. Çünkü bu koşullar altında ya çok-satan bir yazarın olacak, basıldığında 400-500 bin satılacak. Zaten bunun da yüzde 30’u korsana gidiyor.

Türkiye’de yayıncılıkta tekel yok. Yurtdışındaki büyük yayıncılara bakıldığında örneğin, Fransa’daki en büyük yayıncı Gallimard’dır. Hâlâ devletin desteğiyle, sponsorluğuyla yürüyor. Devlet yardım ediyor. Bizde ise durum şöyle: İktidara kim geliyorsa devletin olanakları başka sektörlere arpalık olarak gidiyor.

Soru: Peki Kenan Bey, siz bağımsız bir yayıncısınız. Belirttiğiniz koşullar yani korsan kitap ve kitabın promosyon olarak satılması vs. bir çok yayıncıyı tehdit ediyor. Ama büyüklere nazaran bağımsız yayıncıları daha çok tehdit etmiyor mu?

Kenan Kocatürk : Seni de tehdit ediyor, Doğan Kitapçılık’ı da tehdit ediyor. Bakın, bu konuda standartlarımızın tek olması gerekiyor. Ölçeğimizin olması gerekiyor.

Bakın bugün hiçbir yayıncı, düşünce ve ifade özgürlüğü konusunda “bana ne bilmem kim yargılanıyorsa” diyemez. Bu durum, II. Dünya Savaşı’ndaki öğretim üyesinin başına gelen hikâyeye benzer. Günün birinde kimin başına geleceği belli olmaz. Türkiye’de yayıncılığın önünde düşüncenin özgürce ifade edilmesiyle ilgili engeller var. Bu koşullarda tehdit altında yaşıyorsun.

İkincisi, altyapı sorunları var. Devlet bir defa seni yayıncı olarak görmüyor. Üç, korsanı önleyeceğim gerekçesiyle bandrol diye bir şey çıkardılar. Bandrolden yıllık 5,5 trilyon para toplanıyor. Ben Dünya gazetesinde yazıyorum, “bu alınan para ile hiç olmazsa kütüphanelere kitap alın, sizden iaşe istemiyoruz,” diye. Bizden aldığınız parayı böyle iade edin. Bazı kütüphanelerde internet çalışmıyor, bazılarında kütüphaneci çalışmıyor, kütüphanecileri atmışlar. Şimdi bir baba olarak çocuğumu götürsem kütüphaneye, o çocuk orada durmaz ki!

Bağımsız Yayıncılığın Sorunları: Türkiye ve Batı

Gelelim orta ölçekli yayınevleriyle ilgili sorunuza. Türkiye’de orta ölçekteki bağımsız yayıncıları ne tehdit ediyor? Mesela, dağıtım sorunu var. Dağıtım zincirleri sorunu var. Kitaplar dağıtılmıyor. Kitapları raf ömrü azalmış durumda …

Soru: Bizim esas olarak üzerinde durmak istediğimiz konulardan birisi bu. Biraz daha açarak anlatırsanız …

Kenan Kocatürk: Dağıtım sorunundan kastım şu: Satış kanalları diye zincir mağazalar var, nedir onlar? D&R’lar, Remzi’ler, İnkilap’lar, Dost kitapevleri var. Bir de çok iyi kitapçılar var. Türkiye’de yılda 25 bin çeşit kitap çıkıyor. Bunun yaklaşık 13 bini edebiyat içeriklidir. Çeviri ile beraber 12-13 bin kitap çıkar. Aya bölünürse bin kitap eder. Türkiye’de kitapevlerinin metrekaresini düşünün, bu kitaplara yer verilmesi mümkün değil.

Bir eksikliğini daha söyleyeyim Türkiye’deki yayıncılık sektörünün. Batı’da stok satışları, backlist dedikleri bir sistem üzerinden yürür [backlist: bir yayıncının, daha önceki yıllarda bastığı ve baskısı tükenmemiş, halen satış listesinde bulunan kitaplar]. Sisteme bakınca şu yayınevinin şu kitabı var diye görürsün. Okuyucu daha önce basılmış bir kitabı sipariş eder, “bekle iki gün sonra kitap gelir” dersin. Dünyada yayınevlerinin cirolarının yüzde 60’ı bu tür kitaplardan oluşur. Kitapların sadece yüzde 40’ı kitapevlerinde satılır. Kitapevlerinin alanı belli, kaç tane kitap koyabileceğin belli. Türkiye’de böyle bir sistem yok.

Dünyada kitaplar nasıl dağıtılıyor? Küçük ya da büyük yurtdışında yayıncıların temsilcileri vardır. Yayınevi bir program yapmış, kitabını çıkarmış. Öncelikle, sayfa sayısına endeksli olmayan bir fiyatı olur. Bilgi taşıyor olması yeterli. Romanların fiyatları ucuzdur yurtdışında, 10 dolardan 20 dolara kadar değişir. Hatta Amerika’da önce kitapların hardcover’ı çıkar [hardcover: kitabın, kalın ciltli ve daha pahalı olan baskısı]. Paperback kitap çıkmadan önce yayıncı parayı oradan kazanır [paperback: kitabın ince karton ciltli olarak basılan, daha ucuz baskısı]. Ondan sonra paperback kitap çıkar.

Kıta Avrupası’nda daha farklıdır bu durum. Yayınevlerinin temsilcileri, kitabın tanıtımı için bütün kitapevlerini dolaşırlar. Bir firmanın bir tane satış temsilcisi olmayabilir. Orta ölçekteki bir yayınevinden, yani kendi kitabını kendisi dağıtmayan yayınevlerinden bahsediyorum. Bunların satış temsilcileri vardır. Bu satış temsilcileri gider kitapların tanıtımını yapar. Mesela İngiltere’de görürsün, Güney İskoçya’da satış temsilcileri ayrıdır, başka bir bölgedeki temsilciler ayrıdır. Bu temsilciler bir grup olabilir. Bunlar yüzdelikle çalışır, o firmadan maaş almaz. Bu firmadan sattıkları kitaplar üzerinden yüzdelik alırlar. Ama kitaplar tek bir yerden dağıtılır. Kitapevleri de kitapları sadece tek bir dağıtım firmasından temin edebilir. Başka bir dağıtımcıdan alamaz. Alır, ancak aynı fiyatlarla alamaz. Büyüklüğü ve küçüklüğü açısından veya lokal ama bir konuya odaklanmış olması açısından bakıldığında kitapevleri dağıtımcılardan farkı indirimlerle kitap alırlar. Mesele yurtdışında böyle lokal kitapevleri var; sadece tarih kitapları, sosyoloji kitapları, mimarlık kitapları satan küçük yerler var. Ama sadece sosyoloji kitapları satan küçük bir kitapevi dağıtımcıdan yüzde 40 indirimle kitap alabilirken, büyük bir zincir mağaza o kitabı yüzde 30 indirimle alabilir. Çünkü küçük olan kitapçı belli bir alana konsantre olmuş, o alanda kitap satmaya çalışıyor. Ama kitapların dağıtımı tek bir yerden olur ve bunu yayınevi kendisi belirler. Kime ne kadar indirimle satılacağını, kime ne kadar vade ile satılacağını, hatta peşin mi satılacağını yayınevi belirler.

Bizde ise eşitsizler arasında eşitlik var. Nasıl? Sen git şimdi bir tane kitapçı aç. Kitapçı olarak bir dağıtımcıya gittiğinde hemen sana bir liste verirler. Şu firmalardan sana şu kadar indirimle kitap veririz derler. Daha yeni açmışsındır; daha birkaç tane rafın, bir tane masan vardır. Hatta “al abi sana altı ay da vade yapalım” derler. Batı’da bu mümkün değildir. Kitapçı ortaya sermaye koyar. “Önce parayı peşin vereceksin, ilk alımlarını peşin alacaksın” derler. İkincisi, “sonra senin indirimlerine bakacağız ve ne kadar indirim yapacağını biz belirleyeceğiz” derler. Onun için dağıtımı tek bir yerden yaparlar. Her yayınevinin kitabını herkes dağıtamaz, tek bir yer dağıtır. Aynı zamanda, tanıtımı da tek bir kişi yapar ki, o kitaptan ne kadar satacağı ortaya çıkar. Hatta bazen kitap çıkmadan kataloglarıyla beraber giderler, tanıtırlar, sipariş alırlar; kitabı ona göre basarlar. Hatta yüksek kalitedeki ders kitapları ve akademik kitaplar bugün basılmaz. Just in time dedikleri sistemle çalışırlar [Just in time: Bir malın tüketiciye, tüketicinin tam da o mala ihtiyacı olduğu zaman ulaştırılması]. Sen siparişini verisin, sonra kitap üretilir. Ama fiyatı 100 lira olur, 200 lira olur. Yayıncıda bilir ki, o ürettiği bilgi dünyanın sadece en iyi 1.000 kütüphanesinde vardır. Adam o kitabı 300 liraya satar. Şimdi bunların arasında bütün o büyük yayıncılara bakın, akademik yayınlar yapan büyük yayıncılar dünyanın büyük yayıncı tekelleridir. Büyük yayınevi tekellerinin aynı zamanda kâğıt tekelleriyle ortaklıkları vardır. Ama bu şundan bağımsız değil: Büyük uçak yapım firmaları da aynı zamanda büyük finans firmalarıdır.

Kitapçı zincirleri de farklıdır. Mesela Egmont, Danimarka’nın en büyük yayıncısı, aynı zamanda en büyük kitap zincirlerinin sahibidir. Ama aynı Egmont başka ülkelerde bir kitapçı zinciri açmıyor. Batı’da her yayınevinin bir tane dağıtımcısı vardır. Ama yayınevi pazarlama ve tanıtım faaliyetlerinden kopmaz. Pazarlama ve tanıtım faaliyetlerini sürdürmeye devam eder. Bunun için satış temsilcisine maaş ödeyecek gücü yoksa, gider bir satış temsilcisi acentalığı yapan bir firmayla ile anlaşır; kitaplarının tanıtımını ve satışını belli bir yüzde ile o firmaya yaptırır. Ama bu firmaya kitaplarını anlatır. “Benim kitabımın özellikleri şudur, rakiplerim şunlardır, şuralarda satılır” der.

Soru: Siz her yayıncının bir dağıtımcısı olduğunu belirtiniz. Orada da küçük ve büyük dağıtımcılar yok mu; böyle olması yayınevleri arasında bir eşitsizlik yaratmıyor mu?

Kenan Kocatürk: Çok büyük bir sorun yaratmıyor. Dışarıdaki dağıtım sistemi farklı, Türkiye’deki gibi değil. Dağıtımcılık lojistik faaliyetidir.

Soru: Benim sizin anlattıklarınızdan çıkardığım sonuç şu: Türkiye’de, Batı’dan farklı olarak dağıtımcılar yayınevlerini geri plana iterek piyasayı çok fazla belirliyor, öyle mi?

Kenan Kocatürk: Kimin ne kadar piyasayı belirlediği de çok belli değil aslında, kitapevi mi belirliyor, veya dağıtımcı mı belirliyor?

Soru: Ama sizin dediklerinizden öyle bir durum ortaya çıkıyor. Türkiye’de dağıtımcı isterse bir kitabı dağıtır, istemezse dağıtmaz. Mesela bazı dağıtımcılar var, bir yayınevinden yüzde 50 ile, yani yüksek bir indirimle kitap alıyor ve o yayınevinin kitaplarını sadece o dağıtımcı dağıtıyor, yani tek dağıtım yapıyor.

Kenan Kocatürk: Bunları bazı arkadaşlarımız yaşadı. Evet alır, sen dağıttığını sanırsın, ama dağıtmaz; kitaplar geri gelir. On gün önce dağıtımcı senden kitap almıştır; bir bakarsın paket açılmadan kitaplar geri gelir. Böyle şeyler yaşayan arkadaşlarımız var. Biz böyle şeyleri çok yaşamıyoruz, ama buna benzer şeyler yaşıyoruz. Mesela ayın 20’sinde kitap çıkartıyorsun ve dağıtımcıya veriyorsun. Elli tane vermişsin, bir de bakıyorsun 40 tanesi ay sonunda geri geliyor. Bunlar var, oluyor. Ama bunun olmasının nedeni de şu: Dağıtımcı bunları bir vadeyle satıyor ve mesela yayınevinden yüzde 40 indirimle alıyor, yüzde 35 indirimle kendisi dağıtıyor.

Batı’daki modelde bu yok. Yayıncı diyor ki, “ben şu kalite müşteriye, örneğin A müşterisine, B müşterisine, C müşterisine – büyüklükleri itibarıyla – kitabı yüzde 35 indirimle veriyorum, öbürüne yüzde 30 indirimle veriyorum, öbürüne de yüzde 25 indirimle veriyorum.” Bu indirim oranlarını tamamen yayıncı belirliyor. Ve tek dağıtımcıya veriyor. Batı’da bilindiği kadar çok dağıtımcı yoktur. Mesela koskoca İtalya’da dağıtımcı sayısı dörttür. Diyelim, K yayıncısı şöyle der: “Şu müşterilere, şu indirim oranıyla ve şu dağıtım firması kanalıyla kitaplarımı göndereceksin.” Hatta İtalya’da iş öyle gelişmiştir ki, gece yarısı K yayıncısı internete girer ve İtalya’da bir kent olan Bari’deki bir kitapçıya sipariş edilen üç tane kitabın gidip gitmediğini; kaç tanesinin satılıp satılmadığını kontrol edebilir. Teknolojik altyapı buna elveriyor.

Soru: Tabii bize göre çok farklı bir sistem. Türkiye’deki sistem ise çok farklı.

Kenan Kocatürk: Demin dedim ya, biz 300 yıl geriden geliyoruz. Tabii Batı’daki ülkeler yıllarca deneme yanılma yöntemiyle sistemlerini oluşturmuşlar. Gerek bütün Kıta Avrupası’nda gerekse ABD’de durum budur, tek dağıtım prensibi vardır.

Soru: Aslında sizin de belirttiğiniz gibi, orada büyük olsun küçük olsun fark etmiyor, yayıncıların kitapları okuyucuya ulaştırılıyor.

Kenan Kocatürk: Tabii, bunun için çaba harcanıyor. Ama burada bir de fiyat meselesi var. Biz bir kitap çıkardığımız zaman “ya bunun korsanı çıkarsa, bununla rekabet edebilir miyim?” diye düşünüyorum. Biz bir kitap çıkardığımız zaman fiyatını, maliyetine göre mi yoksa buna harcanan bilginin karşılığı olarak mı hesaplıyoruz? Biz akademik kitap bastığımızda neye göre fiyat belirliyoruz? İşte çocuklar fotokopi yapmasınlar diye düşünüyoruz. Maliyetine göre mi fiyat koyuyoruz? Hedeflediğim kârlılığa göre mi bir fiyat politikası var? Ne kadar fayda ve kâr beklediğine göre mi fiyat belirliyorsun? Hayır, böyle yapmıyorum. Dışarıdaki yayıncının böyle bir sorunu yok. Dolaysıyla şöyle bir şey söylersem, bir sosyal bilimler yayıncısı dışarıda 4.000-6.000 tane kitap basıyor. Kitabın 30 dolar fiyatı var. Kitabı yüzde 10 indirim ile kütüphaneye sattı. Bin tane kütüphanelere sattı. Ne yapar, 30 bin dolar. Zaten parayı kazandı, maliyetini de çıkardı.

Soru: Yaptığımız görüşmelerde son dönemde yedi-sekiz tane yayınevinin tamamen kendi kitaplarını dağıtmak için bir dağıtım şirketi kuracakları söylendi. Bu tür arayışlar nereden kaynaklanıyor? Giderek dağıtım firmalarının, hangi kitabın okuyucuya ulaşıp ulaşmayacağını daha fazla belirler hale gelmesinden mi? Büyük yayıncıların kendi kitap zincirlerinin kurmasından mı? Anladığım kadarıyla bu durum bazı orta boy yayınevlerinin kendi dağıtımlarını kurup “kendi kitabımızı kendimiz dağıtalım” demesine mi yol açıyor?

Dağıtım Sorunları

Kenan Kocatürk: Demin anlattığım modele, Batı’daki gibi tek dağıtım modeline geliyoruz. Tabii işler oraya gelecek, şundan dolayı gelecek; çünkü hiç kimse yaptığı işi, iş olsun diye yapmak istemiyor. Çünkü yayıncılar kitap basıyorlar ve bunları belirli bir noktada dağıtmak ve satmak zorundalar. Şimdi raf ömrü kısaldı, yurtdışında da raf ömrü kısaldı, bir ay. Hatta uluslararası toplantılarda yayıncılar raf ömrünün 22 güne düştüğünü söylüyorlar. Ben bizde 60 günü bulduğunu görüyorum, ama onun da altına düşen örnekler var. İşte tam orada dağıtım konusunda sıkıntılar var.

Ben kitapevi işlettim, Beyoğlu’nda koskoca, bağımsız bir kitapevim vardı. Gözlediğim bir şey var: Hangi kitabı rafa koyarsan, vitrine bırakırsan, satar. Çok basit. Bizim ön yüzden gösterebildiğimiz kitap sayımız yaklaşık 80 adetti. Denedik, piyasadaki çok-satan kitap listesi ile bizim çok-satan kitapların listesi aynı değildi. Vitrinde neyi gösterirsen onu satarsın. Buradaki esas çatışma şurada: Dağıtılan kitapların satış noktalarında, okuyucuya ulaşması noktasında – ki bu raf ömrüyle ilintili bir şey – rafta durabilmesinin sağlanması lazım. Bunun bir ölçeği yok. İlk olarak, kitapçıların ölçeği yok. Ne kadar zamanda ödeyecek, zaten yeterli düzeyde sermayesi yok; kısıtlı bir sermaye var. Hiçbir yayıncı bu sermayeyi transfer etmemeli. Risk aslında yayıncıda kalmalı. Aslında ben bir karar vermişim, ben bir kitabı çıkaracağım ve satacağım. “Satamadığın kitabı geri almam” diyememeli hiçbir yayıncı. Ama biz görüyoruz ki bazı dağıtımcı arkadaşlar kendi kitabını geri almıyor; bunlar aynı zamanda yayıncı ve dağıtımcı olan arkadaşlar. Bir kere sorun orada, hem yayıncı hem dağıtımcı. Dışarıda da yayıncı kendi kitabını dağıtabilir. Çok büyük gruplar var; bazı yayınevlerinin 110 bin kitap çeşidi var. Tek başına kendi dağıtımını yapıyor, buna saygı duyuyorum. Ama sen hem kendi kitaplarını hem de başka yayıncıların kitaplarını dağıtırken başka yayıncıların kitapları ister istemez garnitür haline geliyor. Çünkü esas satmak istediği kendi kitabı oluyor. Buradaki sorun, bu çarpıklıktan kaynaklanıyor.

Gerçekten dediğiniz gibi yedi-sekiz yayıncı bir araya gelip kendi kitaplarını dağıtmaya başlarsa, bu bir sinerji yaratır. Çünkü dağıtımcıların da bu konuda şöyle bir hatası var, ama aynı zamanda haklılıkları da var. Ben size rasyonel bir şey söyleyeyim: Bir dağıtımcının 100 birim, 1.000 birim satışı var. Yüzde 5 brütle çalışıyor. Nereden bakılırsa bakılsın yüzde bir-iki batağı var. Yüzde beş brüt ile çalışırken, diyelim ki her ay bir milyon YTL’lik bir cirosu var. Bunun yüzde beşi ayda 50 bin YTL yapar. Bunun arkasına kefil oluyor, bu kadar rakamın altına imza atıyor. Yani bir milyon YTL’lik cironun altına yüzde beş için – 50 bin YTL için – imza atıyor.

Batı’daki ise altına imza atmıyor, ne yapıyor? Senin şu indirimlerle, şu şekilde satacağın ürünün karşılığında Batı’daki dağıtımcı yüzde 5 komisyon alırım diyor. Ne yapıyor Batı’daki dağıtımcı? Lojistik hizmet veriyor: Gönderiyor, kitabı rafa çıkarıyor, ama pazarlama faaliyetini yayıncı yapıyor. Bu yüzde 5’ini de peşin alıyor, oradan gelen parayı da olduğu gibi sana aktarıyor. Türkiye’de ise dağıtımcı 120 günlük çekini alıyor. Yayıncının ürününü kitapçıya veriyor; yayıncıya da şöyle demesi lazım: “Ben senin için lojistik hizmet yaptım, ver yüzde 5 hakkımı.” Kaç liralık mal sattım, 100 milyarlık. Yüzde 5’i ne eder, 5 milyar. Hemen 5 milyarını alması lazım, hiçbir riski olmaması lazım. Tabii durum böyle değil. Nasıl bir kapışma var yayıncılık dünyasında? Şöyle bir kapışma var: Eğer kitapçı, herhangi bir yayıncının kitabını A dağıtımcısı yerine B dağıtımcısından da alabiliyorsa, birine ödeme yapmıyor. A dağıtımcısından alamıyorsa başka bir dağıtımcıdan, B’den alıyor; B’den de alamıyorsa, C’den alıyor. Dışarıda ödeme yapmayan kitapevleri kara listeye alınır ve bir daha kitap alamaz. Bizde ise arkası sıvazlanıyor, “iyi ki ödeme yapmamışsın” derler. Evet yine ortaya çıkıyor aslına, bir ölçek yok.

Onun dışında yazar transferleri oluyor. Belirttiğiniz husus, yani tekelleşme ve sermaye meselesi burada ortaya çıkıyor. Çünkü Türkiye’de yazarlar geçmiş dönemde hırpalandılar, sıkıntı yaşadılar. Şimdi transfer oluyor, şu kadar transfer parası alıyor. Ancak transfer parası sonradan telif gelirlerinden düşüyor. Şimdi küçük bir yayıncı ya da orta ölçekli bir yayıncı çok satan bir yazarı transfer edebilir mi? Edemez. Ama ben belli bir dönem bu anlayışların uçların arasında gidip geleceğini, ama bir dönem sonra oturacağını düşünüyorum. Yazar diyecek ki, “ben şöyle bir kitap yazıyorsam, şu yayınevine gitmem lazım.” Mesela akademik yayınlarda bu durum netleşiyor. Bize başvuranların birçoğunu görüyorum. Biz nitelikli yayınlar yapmışız, dolayısıyla bize başvurular öyle geliyor. “Ben şu kadar para istiyorum” diye gelmiyor. Ama bunlar da var.

Soru: Bir iki ayrıntıyı soracağım. Siz yurtdışında dağıtımcılar parayı peşin alıyor dediniz. Dağıttığı kitap üzerinden mi alıyor?

Kenan Kocatürk: Tabii.

Soru: Yani o kitapların satılıp satılmaması önemli değil mi? Diyelim ki ben dağıtımcı olarak şu şu kitapevlerine kitapları dağıttım. Ama bir kısmı satılmadı, iade edildi. Bu durum dağıtımcı olarak beni ilgilendirmiyor mu?

Kenan Kocatürk: İlgilendiriyor tabii. Eğer o kitaplar iade geldiyse, yayıncı sonra senin hesaplarından bunu düşüyor. Çünkü risk senin riskin. Senin anlaşmana bağlı. Yurtdışında şöyledir; returnable; non-returnable der. Yani ya iadeli ya da iadesiz. Bunların indirim oranları değişir. Nasıl anlaştığına bağlı. Mesela İngiltere’deki firma der ki, “ben iadesiz çalışıyorum, sana yüzde 40 indirim yapacağıma yüzde 50 yapayım. Öyle anlaşmışsan öyledir. Onların bütün cari kartlarında bunlar vardır. Mesela der ki, “Türkiye’de Literatür’e sattım, iadesiz, yüzde 20 ile sattım” Parasını da alır. Para gelir; çünkü her ay para geliyor. Yurtdışında çek senet yok.

Soru: Yani dağıtımcı doğrudan okuyucuya satış ile ilgilenmiyor?

Kenan Kocatürk: Tabii dağıtımcı satış ile birebir ilgilenmez. Ama orada şöyle bir şey yok, dağıtımcı sipariş edilmeyen kitabı göndermez. Bizde gönderirler. Bir nevi “kakalamak” derler. Diyelim ki, sen kitapçı olarak A kitabından beş tane sipariş ettin, bir bakarsın ki onun yanında C kitabından da iki tane gelmiş. Dağıtımcı “Abi, yeni çıktı, idare et” der. Türkiye’de dağıtımcıların yaşadığı şey bu. Bazıları yayıncıların tek dağıtımını alıyor ya. Niteliği açısından tam trende uygun bir şeydir, onun tek dağıtımını almıştır. Tek dağıtımını aldığı kitapları takır takır gönderir.

Soru: Batı’daki sistemde dağıtımcı daha rahat pozisyonda, lojistik hizmet veriyor. Alacağı parayı peşin alıyor. İade olursa, onu hesaptan düşüyor. Doğrudan kitabın ne kadar sattığı ile ilgili bir pozisyonda değil.

Kenan Kocatürk: Tabii dağıtımcıyı yayıncının kendisi yönlendiriyor. Şimdi üç tane grup var; yayıncı var, satış temsilcisi var, dağıtımcı var. Yayıncı diyor ki, “şu adama şu kadar kitap göndereceksin.” Dağıtımcı “öbür adama da şu kitaptan üç tane göndereyim” diyemez, diyemiyor.

Soru: Batı ile karşılaştırıldığında Türkiye’de dağıtımcılar Batı’daki sisteme göre çok daha riskli bir iş yapıyorlar aslında. O zaman bu tekelleşme dediğimiz durum ortaya çıkmıyor mu? Gerçi siz tekelleşme olduğunu kabul etmiyorsunuz, haklı da olabilirsiniz. Belki Türkiye’de McGraw Hill gibi milyarlarca dolar mertebesinde yayıncılar yok. Ama bizim kastettiğimiz anlamda şöyle bir tekelleşme ortaya çıkıyor: Dağıtımcılar burada daha riskli bir iş yaptığı için bağımsız yayıncılardan çok, garantili, kitapları çok satan büyük yayıncılarla çalışmayı tercih ediyorlar. Böyle diyebilir miyiz?

Kenan Kocatürk: Ben bunun rasyonel verileri olduğunu düşünmüyorum. Tabii bazı yayınevlerinin bir çizgisi var ve dağıtımcılar o yayınevlerinin ürünlerinin kaçar adet satacağını biliyorlar. Ama Türkiye’de bir kitabın satması ile ilgili eskiden farklı şeyler vardı; şimdi iyi bir pazarlama faaliyeti yapmıyorsan, yani kitabının tanıtımını iyi yapmıyorsan, basında hakla ilişkiler çalışmasını iyi yapmıyorsan, o kitapla ilgili reklam çalışmaları yapmıyorsan, tek dağıtıma vermiş olsan da fark etmez, o kitap satamaz. Yayıncılık ciddi bir endüstri haline geliyor Türkiye’de. Eskiden 1.000 tane kitap çıkarken, o kitap satılıyordu. Ama bugün çıkan 22 bin çeşit kitabın 13 bin tanesi edebiyat alanından çıkıyorsa, bir defa bir yayıncı daha o kitabı seçerken pazarlama faaliyetlerine başlıyor. Bunlar, yeni unsurlar; eskiden böyle değildi. Şimdi seçtiğin kitabı iyi çevireceksin, iyi sunacaksın, iyi kapak yapacaksın, iyi reklam yapacaksın, basında iyi tanıtacaksın. İşte burada haksız rekabetler var, nasıl haksız rekabetler var?

Tekel, sizin dediğiniz noktada yok; haksız rekabetin dik alâsı şurada var: Ben gazeteye 2,5 ila 3 milyara reklam parası verirken, aynı holdingin, medya grubunun içindeki yayınevleri buna para ödemiyor; ödedik diyorlar, ama ödemiyorlar. Ödemiş gibi yapıyorlar. Bir cepten çıkıyor, öbür cebe giriyor. Haksız rekabet burada var. Bu birincisi; ikinci olarak onun kitabı daha çok görünüyor, senin kitabın daha az görünüyor, ki bu çok doğal. Örneğin, ben Halil Bezmen’in hatıralarını okudum, inandım, bastım. Dün akşam TV’de Uğur Dündar büyük bir öfke ile yalan söylüyor vs. diyor. Şimdi bu ailenin, dönme bir aile olmasıyla, 12 Eylül döneminde 2 ay hapiste kalmış olmasıyla, bu sanayici ailenin batırılmış olmasıyla ilgili hiçbir şey söylemiyor. Eser kaçakçılığı yaptı, zaman aşımına uğradı, sahtecilik yaptı zaman aşımına uğradı diyor. Diğer gerçekler nerede, onlarla ilgili hiçbir şey demiyor. Bu durum aslında tam bir siyasi linç. Haksız rekabet buralarda var. Bir medya grubunun zincir mağazaları var ve çok ciddi de yatırım yaptılar. Ben bir yandan da teşvik ediyorum, yapsınlar, büyük mağazalar açsınlar. Ama buralarda çok doğal olarak kendi ürünlerini öne çıkaracaktır. Kârlılık açısından baktığımızda aynı şeyi Remzi vs. yerlerde yapıyor.

Soru: Biz aslında tekelden bahsederken çok büyük sermayeli yayıncılık şirketlerinden ziyade kitap piyasasındaki görünürlüğün tekel altına alınmasını kastediyoruz. Herhalde buna katılıyorsunuz.

Kenan Kocatürk: Tabii, buna katılırım. Ama kitap satışı 300 dükkana düşmüş durumda. Sen şimdi Migros’a gidiyorsun, sana diyor ki “burada kitap satabilmen için şu kadar para vermen lazım, şu kadar raf alman lazım” ... Yurtdışında da var.

Soru: Örneğin siz Migros’a gittiğiniz zaman en fazla 10-15 çeşit kitap görürsünüz. Bu da bir anlamda tekelleşme.

Kenan Kocatürk: Tabii bunun da bir manipülasyonu var. Oradaki dağıtımcı arkadaş sadece en yüksek indirimi kimden alıyorsam onun kitabını koyarım diye bakıyor. Ama bu durum bile tersine dönüyor. Oradaki süpermarket diyor ki, “ben şu kadar kâr etmeliyim; buradaki rafın da bu kadar maliyeti var, bu maliyet için şu kadar kâr etmeliyim.” Sen istediğin kadar oraya kendi kontrolün altındaki yayıncıların kitaplarını koy, hele bu ucuz kitap furyasıyla birlikte çıkan kitapları koy. Sonuç olarak topladığında ciroya bakarsın. Kapitalizmin birinci kuralı sermaye. Sağ köşeye bakarsın, ne kadar kâr ettin? Eğer o kâr düşüyorsa, oradan birisi düğmeye basar ve durdurur. Nitekim bugün buralarda sıkıntılar var. Yurtdışında da marketlerde kitaplar satılıyor. Pazarın yüzde 15-20’si ediyor. Türkiye’de yüzde 4-5 civarında. Ama bunun bir kuralı var yurtdışında, bizimki kuralsız ve ölçeksiz oluyor.

Soru: Önemli veriler verdiniz, teşekkür ederiz. Sizin Literatür Yayıncılık olarak okuyucuya ulaşmak ve dağıtım konusunda yaşadığınız sorunlar neler? Önümüzdeki dönemde hangi sorunların doğabileceğini düşünüyorsunuz? Yabancıların piyasaya girme olasılığı sizce nedir? Bunlardan kısaca bahsedebilir misiniz?

Yayıncılıkta Yabancı Sermaye

Kenan Kocatürk: Yabancıların pazara girme meselesi tabii Türkiye’nin Avrupa Birliği süreciyle ilgili olan bir şey. Ben uluslararası yayın dünyasını biliyorum. Okuma alışkanlığı, korsan yayıncılık meselesi ve devletin kütüphanelerle ilgili politikaları, bunlar olmazsa olmaz şartlar. Bunlar olmadan, uluslararası sermaye ya da uluslararası yayıncılar girmez. Başka ülkelere gidişleri hep şöyle olmuştur; gittikleri ülkede stratejik ortak bulmuşlar, önce onunla iş yapmışlardır. Ama bunun eşiği, demin bahsettiğim sorunların çözülmesidir; kütüphaneler, korsan kitap, okuma alışkanlığı meselelerinin halledilmesi gerekir. Bir de milli gelirin 8 bin doları aşması gerekir.

Soru: Egmont şirketi Doğan Kitapçılık’a ortak oldu …

Kenan Kocatürk: Evet, ortak oldu. Borsa gibi, nasıl bankalara ortak oluyor veya satın alıyorlarsa belli oranda hissesini satın aldılar.

Türkiye’de yayıncılar açısından yabancı bir yayıncının gelip ortak olduğu tek yayıncıdır, bu önemlidir. Yabancı yayıncıların pazara girme meselesiyle ilgili olarak, gözlemlediklerini ve ilgi gösterdiklerini görüyorum. Nereden görüyorum? Frankurt Kitap Fuarı’nda da gelip bizden rapor alıyorlar, “ne oluyor, ne bitiyor Türkiye pazarında” diye. Örneğin biz geçen yıl Frankurt Kitap Fuarı’nda, Türkiye pazarı ve gelişmelerle ilgili bir sunum yaptık. İlgi duyduklarını gözlüyorum. Ama şu anda direkt olarak bir yabancı yayıncının gelip Türkiye’de yayıncılık yapması söz konusu değil. Ama kulağıma gelen bir takım şeyler var. Örneğin, bazı Alman yayıncıların telif haklarını vermeyip, gelip Türkiye’de yayıncılık yapmak istediğini söyleyenler var. Gene büyük bir Alman şirketinin çok önceden kurulduğunu ve şu anda bir şeyler yaptıkları söyleniyor, ancak ne yaptıklarını kimse bilmiyor. Yabancı yayıncılar gelebilir, bence gelirlerse de stratejik ortaklıklarla gelirler. Mesela şimdi Warner-Bross eksenli yürüyen, çocuk kitapları yayınlayan Doğan-Egmont diye bir yayınevi var. İşte, sinemada Shrek çıktıysa, ardından hemen kitabı çıkıyor.

Kitap yayıncılığına gelince, orada pazardaki gelişme içinde ne kadar kâr edeceklerine bakıyorlar. Bunlar mümkün olabilir, yabancı sermaye gelebilir. Ama bu koşullar altında ben biraz zayıf bir ihtimal olarak görüyorum. Gelirse faydası olur mu? Bence şöyle faydası olabilir; birincisi, büyük bir sermaye girmiş olur. İkincisi, piyasadaki satış ve dağıtım kanallarını disipline ederek gelirler. Bu hali ile gelmezler. Şimdi düşünebiliyor musun, Doğan-Egmont gelecek, “benim kitabımı herkes satabilir” diyecek. Kendisinin kontrol edemediği, hedeflediği satışları yapamadığı ve satış kanallarına kitaplarını sokamadığı bir durumda girer mi, girmez. Eşyanın tabiatı gereği girmezler.

Soru: Benim kitaplarımı şu şu satacak, başka kimse satmayacak diyecek …

Kenan Kocatürk: Ya da ben kitaplarımı kendim dağıtayım diyecek. Diyecek ki, benim kitaplarımı almak istiyorsan şu kadar indirim yaparım, sana şu kolaylıkları yaparım, hizmeti şu kadar zamanda ayağına getirim. Biz görüyoruz, biz işin içindeyiz, biz dağıtımcılara çektiğimiz siparişlerin çoğunu alamıyoruz. Çünkü dağıtımcı bir sürü yayıncının kitabını dağıtıyor ve neye konsantre olmuş? O anda ne satıyorsa ona konsantre olmuş. Ve backlist dediğimiz o şeyleri yapamadığı için de bence dağıtımda şu olacak: Bazı yayınevleri kendi dağıtımlarını kuracak. Bazı dağıtımcılar diyecek ki “ben bu kadar çok yayınevini dağıtmak istemiyorum. Şu kadarını dağıtayım, şunlara daha iyi hizmet vereyim.” Böyle gelişmeler olacak Türkiye’de; ben böyle bir gelişmenin yayıncılık açısından sağlıklı olacağını düşünüyorum.

Soru: Tahsilat, yani paranın zamanında ödenmesi için de bunları söylüyorsunuz değil mi?

Kenan Kocatürk: Hem onlar, hem kitapların normal dağıtılması, hizmetin doğru dürüst yapılması.

Bakın bir şey söylüyorum. Uzun zamandır bu piyasanın içindeyim, üniversitenin gönderdiği siparişleri ben toplamakta zorlanıyorsam – 500’e yakın yayını olan bir firma olarak – artık gerisini siz düşünün. Dağıtımcı diyor ki, “abi yayınevine faks çektik, göndermediler.” Ne kadarı doğru? Yayınevi diyor ki, “bana böyle bir sipariş gelmedi.” Bunların değişeceğini düşünüyorum. Ama yabancı yatırımcılar demin dediğim şartlarda gelirler.

Soru: Sizin Literatür Yayıncılık olarak dağıtım piyasasında karşılaştığınız zorluklar neler?

Günübirlik Dağıtımcılık

Kenan Kocatürk: Bizim karşılaştığımız zorluklar diğer yayıncıların karşılaştığı zorluklardan farklı değil. İyi, nitelikli ürün çıkarmak için bütün çabamıza, iyi tanıtmamıza, iyi pazarlama yapmamıza rağmen bizim kitapların da yeteri kadar dağıtıldığını söyleyemem. Neden dağıtılmıyor? İşte oradaki dağıtımcı arkadaşların kendi durumları da var. Birincisi, bazı kitapçılar ödeme yapmadığı için göndermiyor olabilir. İkincisi, kendisinin biçtiği o kitapevi ile ilgili riskleri olabilir; “şu kadardan fazla mal satmamalıyım ki paramı alabileyim’ diye düşünüyor olabilir. Üçüncü olarak, demin belirttiğimiz gibi daha çok başka yayınlara, yüksek indirimle tek dağıtımını aldığı yayınevlerine konsantre olmuş dağıtımcılar olabilir. Ama esasına baktığımızda, ben daha çok yeni çıkan kitaplara konsantre olmuş ve günü kurtaran bir dağıtımcılık sisteminin hakim olduğunu düşünüyorum. Bugün öyle bir hale gelmiş ki, ayın 1 ile 10’u arasında çıkan kitapları dağıtıyorlar. Buradaki sistem de şu; çünkü kitapçı istemiyor, çünkü ayın 30’una kadar hesap kestiği için ayın 1 ile 10’u arasında kitap alıyor, bir daha almıyor. Ama şimdi bu durum değişmeye başladı. Mesela Remzi kitapevi olsun, D&R olsun İnkılap olsun Megavizyon olsun, bu sektöre para koymuş olan insanlar satan ürünlerinin yerine yeni ürünler koyma derdindeler. Haftada bir iki defa sipariş veriyorlar. Dost kitapevi, Türkiye’nin en iyi kitapevlerinden biridir. Her hafta sipariş verir, çünkü o stok takibini de yapar. Buralardaki gelişmeler de yayıncılığı geliştirecek olan etkenlerdir. Eskisi gibi değil ki! Adam kitapları aklında tutuyordu. Buralarda dağıtımcıların ölçeği olmadığı için, günü yaşadıkları için öyle davranıyorlar. Ama ben bunun değişeceğini düşünüyorum.

Mesela, Türkiye’de olmayan bir şey daha belirteyim. Bu da gelişecek, olacak olan bir şeydir. Yurtdışında bargain &remainder veya overstock sistemi vardır Yani nedir; kitabı bastın üç yıl geçti, kitabın ömrü bitti, fiyatı ne kadar? 20 dolar. O kitap hemen 3 dolara kadar düşer. Stok fazlası derler buna. Bizim burada kelepir dediğimiz sistem. Ama sadece bu işi yapan dağıtımcılar vardır, sadece bu işi yapan kitapçılar vardır. İşte İngiltere’de böyle yerler vardır. Zamanında alamadığın kitabı gidip ucuza alabilirsin. Sahaf da değil, kelepir kitap işi, ikinci el. Mesela, üniversitelerde korsan kitabın alternatifi ikinci el kitaplardır. Yurtdışında adamın mühendislikte Calculus [mühendislik öğrencilerinin üniversite birinci sınıfta aldığı matematik dersinin kitabı] kitabıyla işi yıl sonunda bitmiştir; o kitabı 100 dolara almıştır. Adam ona bir fiş verir, “20 dolara senin kitabını aldım, sen Eylül’de bu fişinle beraber gel kitabını benden al” der. Çocuk 100 dolarlık kitabını bırakmıştır; gider ben ikinci el kitap istiyorum, ne istiyorum, “Mechanical Engineering Design” [“Makine Mühendisliği Tasarımı”] kitabını istiyorum, der. Birinci el fiyatı 100 dolar, ikinci el fiyatı 40 dolar. Adam 20 dolar verir, 20 dolarlık da elindeki fişini bırakır, 40 dolarını alır.

Yani, Türkiye’de yayıncılık sektörünün yapısal sorunları var. Bir de yayıncı patlaması var. Başka sektörlerde batmış, sıkılmış ya da domatesin dibini ayıklamak yerine gidiyor yayıncılık yapıyor. Parayı da batırıyor; hele ilk birkaç kitabı da satıyorsa sanıyor ki bütün yayıncılık hep böyle oluyor. Tabii yaptıkları taktik hatalar çok önemli. Çok satanlar listesinde olan kitabı alıp promosyona verdi yeni giren bir yayıncı. Ne dedi kitapçı? “Ben bir daha bu adamın kitabını almam” dedi. Kitapçı haklı; kitap promosyona gittiğinde şöyle bir durum ortaya çıkıyor: Siz kendinizi bir kitapçı olarak düşünün. Sen kitabı 10 liradan yüzde 35 indirim ile almışsın rafında duruyor. Bir gün gazeteyi açıp bir bakıyorsun işte bilmem kimin kitabı 2 lira. Kitapçı diyor ki “bu kitabı geri al.” Yayıncı “yok, almam” diyor. Şimdi kim haklı burada? Kitapçı haklı mı? Ama aynı zamanda o kitapçı da bazen diyor ki “nasıl olsa bu yayıncılar örgütlü değil, nasıl olsa bu dağıtımcılardan hepsinden alıyorum. Ona ödemem, iki üç ay geciktiririm, öbüründen alırım” diye düşünüyor.

Soru: Benim anladığım kadarıyla siz aşırı derecece kitap üretimi ve özellikle çok-satarlar üzerinden yayıncılık yapmanın uzun süre devam etmeyeceğini, bir yerden sonra uzmanlaşmanın başlayacağını, farklılaşmalar olacağını söylemek istiyorsunuz. Şu andaki sorunların aslında çok fazla kitap yığılmasından ve işlerin çok kısa vadeli dönmesinden kaynaklandığını düşünüyorsunuz.

Yayıncılığın Geleceği

Kenan Kocatürk: Şimdi, aslında Türkiye’nin hangi alanına bakarsan yayıncılığında da onu görürsün. Hani bir ara Fethi Naci, “Türkiye’de ne kadar çok futbol varsa, o kadar roman var” dedi ya. O dönemleri arar olduk. Şimdi çok-satanlar listesine bak, kaç tane edebiyat var? İki adet. Biri Leyla’nın Evi, diğeri de Elif Şafak’ın kitabı [Baba ve Piç], öyle değil mi? Sadece iki tane roman, iki edebiyat kitabı var. Geri kalan kitaplara bak, iki tane biyografi var, biri Latife Hanım. Şimdi iyi edebiyat kayboldu. Bizim yaptığımız edebiyat kitaplarının satışlarına bakıyorum, trend olarak düşmeye başladı. Ama bunun yanında, ben sanat kitapları yaptım, kimse yapmadı, bana “yapma, bu işe girme” dediler. Ben de şunu diyorum; böyle bir çeşitlenme olacak, Türkiye’de yelpaze genişliyor artık. Ben sanat kitabı, coğrafya atlası yaptım, Sosyal Tarih diye bir kitap dizisi yaptım. Tabii karşı çıkanlar oldu. Ama ben de şuna bakıyorum; yayıncı olarak ben çok-satar yakalayamayacaksam benim farklılığım da farklı noktalarda olmalıdır. Herkes aslında kendini bir alanda uzmanlaştıracak. Bu olurken de bugün Türkiye’de çok temel problemler var, daha Türkiye’nin iyi çevirmen, iyi editör sorunu var. Pazarlama sorunları var, yapısal sorunları var. Devletin yayıncılardan aldığı kaynakları geri iade etmemesi meselesi var, okuma alışkanlığı sorunu var. Aslına bakarsan, sermayenin girmemesi için her türlü koşul var. Bu nedenle ben henüz Türkiye’de büyük sermayenin yayıncılığa para yatırdığını düşünmüyorum.

Ben şuna benzetiyorum: Nasıl Türkiye uçlar arasında gidip geliyor. Ben yayıncılığın da bir yerde sağlıklı bir dengeye kavuşacağını düşünüyorum.

Benim belirteceklerim bu kadar teşekkür ederim

---