Geçmişin Yükünü Geleceğin Omuzlarından Almak

İçimizden kim bir teselli verebilir?
Dün ve bugün arasındaki mekanda
Bir melek acıyı hafifletmek için kanat çırpıyor.
Kendi elleriyle melek, geçmişin yükünü geleceğin omuzlarından alıyor,
Ardında iyileştirilemez bir yara bırakarak.
Acıyı hafiflet, unutulmasına izin verme.
İçimizden kim bir teselli verebilir? ^*

(Nelly Sachs, “Wer von uns darf trösten?”)

Hamburglular için soğuk sayılamayacak, ancak İstanbulluları titreten bir kış gününde Hamburg Üniversitesi’nin bahçesinde durmuş, üniversitenin bahçesine yakın binalardan birisi üzerine yerleştirilmiş büyük bir duvar panosunda Nelly Sachs’ın şiirini okuyoruz. Panoda eskiden “Kuzeyin Kudüs’ü” olarak da bilinen Hamburg’da artık geçmişte kalmış canlı Yahudi yaşamını temsil eden bir resim yer alıyor. Resim bir aynanın uğursuz biçimde kırılmasını anımsatacak biçimde parçalanmış ve kırıklardan arta kalan boşluğun içerisine Sachs’ın dizeleri yerleştirilmiş. Bu duvar panosunun altında şakalaşan ve eğlenen grup ise adeta Sachs’ın aradığı teselliyi vermek amacıyla bir araya gelmiş Yahudi ve Alman gençleri.

***

Ulus Özel Musevi 1. Karma Ana ve İlköğretim Okulu 8. sınıf öğrencileri ile birlikte 3-10 Şubat 2007 tarihleri arasında Almanya’nın Buxtehude kentine, Halepaghen Schule öğrencilerine ve öğretmenlerine konuk olduk. Bu ziyaret, Alman öğrencilerle ilk aşamasını 9-16 Aralık 2006’da İstanbul’da gerçekleştirdiğimiz ortak etkinliğin ikinci aşamasını hayata geçirmek için düzenlenmişti. Etkinliğin ilk aşamasında İstanbul’daki Sefarad yaşantısının ayrıntılarını gözlemleme ve anlama fırsatı bulmuştuk. Hamburg’da ise, geçmişte yaşamış ve günümüzde yaşamakta olan Yahudi toplumunun yaşamını incelemeye ve anlamaya çalıştık. Projenin bu ikinci ayağında amacımız Hamburg’da II. Dünya Savaşı’na kadar büyük bir canlılık gösteren Yahudi yaşantısının izlerini keşfetmek, bu sayede savaşın yarattığı yıkımın daha iyi ayırdına varmak, savaşın ardından yeniden oluşmaya başlayan yeni toplumun yaşantısını anlamak ve araştırmamızın sonuçlarını kayda geçerek bir video filme dönüştürmekti. Projemizi Hamburg Müzesi Sefarad Yahudileri Bölümü, Joseph Carlebach Meydanı, eski Yahudi Mezarlığı, Hamburg Sinagogu ve Israelitische Töchterschule (eski bir Yahudi kız okulu) gibi tarihi değer taşıyan, Alman hükümeti tarafından koruma altına alınan ve geçmişte yaşanan trajedinin tekrarlanmasını engellemek amacıyla gençlerin ziyaretine açılan özel mekanlarda gerçekleştirme fırsatını bulduk. Bu yazıda, geçmişin yükünü yeni kuşakların omuzlarından almaya dönük söz konusu projeyi gerçekleştirirken zihnimizde uyanan kimi fikirlerin okuyucularla paylaşılması hedeflenmektedir.

Hamburg’da Yahudilerin Tarihi

Kaynaklar Hamburg’daki ilk Yahudi yerleşimcilerin 16. yüzyılın sonlarında Portekiz’den geldiklerini belirtmektedirler. 1603 yılında resmi anlamda “Yahudi” olarak adlandırılmışlardır. Şehir meclisi kayıtlarından, kimi vatandaşların farklı dinden gelen bir toplumu Hamburg’da istemediklerini ve meclisten bu kişileri Hamburg’dan uzaklaştırmasını talep ettiklerini; kilisenin de bu konudaki taleplere destek verdiğini ve meclisi bu yönde kararlar almaya zorladığını öğreniyoruz. Bu anlamda Hamburg’da antisemitik yaklaşımların neredeyse Portekiz’den gelen ilk kafileyle aynı yaşta olduğunu söylemek yanlış olmayacaktır. Ancak şehir meclisinin önde gelen ailelerinin, Yahudi toplumunun sahip olduğu uluslararası ticaret bağlantılarının şehir için taşıdığı önemi göz önüne alarak bir ara çözüm oluşturduğunu da görüyoruz: Yahudilerin şehir dışında bir getto oluşturmaları ve ibadetlerini gizli bir şekilde sürdürmeleri.

Hamburg’da yaşayan Yahudi toplumu, eşit vatandaşlık hakları elde ettiği 19. yüzyıla kadar sürekli olarak sözü edilen bu antisemitik yaklaşımlara karşı mücadele etmek ve savunmacı bir tavır takınmak zorunda kalmıştır. Politik ortam zaman zaman gerilmiş, zaman zamansa yumuşamıştır. Aydınlanma düşüncesinin de etkileriyle 19. yüzyılda Hamburg Yahudileri yavaş yavaş arzuladıkları kişisel ve dini özgürlüklere kavuşmaya başlamışlar, özellikle 1871 ve 1918 yılları arasındaki İmparatorluk döneminde eşit vatandaşlık haklarını kazanabilmişlerdir. Ancak yine aynı dönemlerde Hamburg’da antisemitik milliyetçi partiler ve örgütler ortaya çıkmaya başlamış ve Yahudileri, Alman modernleşmesinin öncüleri ve Alman geleneklerinin baş düşmanları olarak suçlayan propagandalar yapmaya başlamışlardır. Tüm bu gelişmelere rağmen Dünya Savaşı’na kadar bu haklarda bir değişiklik olmamış, Hamburg Yahudileri İmparatorluğun vatandaşları olarak Dünya Savaşı’nda orduya katılmışlardır. Bu durum 1918 sonrasında Weimar Cumhuriyeti döneminde de başlangıçta değişiklik göstermemiş ve anayasal vatandaşlık statüsü sürdürülmüştür.

Ancak 1933 sonrasında Nasyonal Sosyalist Parti’nin iktidara gelmesiyle durum değişmeye başlamış ve merkezi devletin yönlendirmeleri doğrultusunda Hamburg Şehir Meclisi, Yahudileri toplumsal hayattan dışlayacak kararlar almaya başlamıştır. 1935’te Yahudiler eşit vatandaşlık haklarını kaybetmişler ve Yahudilerin kamu hizmetine girmeleri ve Hıristiyanlarla evlenmeleri yasaklanmıştır. 1938 yılıyla birlikte sistematik şiddet eylemleri başlamış, sinagoglara ve Yahudi okullarına zarar verecek eylemler düzenlenmeye başlamıştır. Bunun doğal bir sonucu olarak ülke dışına göçler başlamış, geride kalanlar da kendi güvenliklerini sağlamak için değişik yöntemler üretmek zorunda kalmışlardır. Ancak bir süre sonra Nasyonal Sosyalist Parti ülke içindeki tüm Yahudilerin seyahat özgürlüklerine net sınırlamalar getirmiş ve 1941 yılı itibariyle onları toplama kamplarına göndermeye başlamıştır. Hamburg Yahudileri öncelikle Riga ve Minsk’e, daha sonra da Auschwitz ve Thereseinstadt’a götürülmüşlerdir. Savaş sonuçlandığında, Hamburg’da savaş öncesinde sayıları 17.000’i bulan Yahudi nüfusundan sadece birkaç yüz kişilik bir grup hayatta kalmayı başarmıştır.

Hamburg Kendi Tarihiyle Yüzleşiyor!

Savaşın ardından Almanya, içine girdiği yeniden yapılanma hareketine ilk olarak “soykırımı” kabul ederek başlamış. 1945’te Hamburg’da hayatta kalan bir avuç Yahudi yeni bir başlangıç yapmak üzere Hamburg Yahudi Toplumu’nu kurmuşlar. Ardından Alman hükümetinin davetiyle ülkeye gelen yeni Yahudi nüfusunun ihtiyaçları doğrultusunda Hamburg’da 1960 yılında şu anki tek aktif sinagog faaliyetlerine başlamış. Sinangog’da görevli Rabi Barzilay’dan aldığımız bilgilere göre Hamburg’da şu anda 4.000 civarında Yahudi yaşıyor. Bu nüfus içerisinde Hamburg’a ulaşan ilk Yahudiler olan Sefaradların oranı oldukça düşük. Ağırlıklı kesimi Rusya kökenli Aşkenaz Yahudileri oluşturuyor. Şu anda Hamburg’da yaşayan Sefaradlar ise çoğunlukla İran’dan ülkeye gelmişler.

Savaş sonrasında Alman hükümeti, oluşturulan federal sistem içerisinde okullarda soykırım üzerine dersler verilmesi konusunda gerekli düzenlemeleri derhal yapmış. Ancak daha deneyimli öğretmenler Almanya’da eğitim alanında asıl köklü değişimin, savaşın yarattığı bu yenilgi ortamında alınan kararlardan çok, 68 hareketlerinin bir ürünü olduğunu savunuyorlar. Bu anlamda geçmişin yükünü kendi çocuklarının omuzlarından alanlar 68 kuşağının politikleşmiş üyeleri. Bu dönemden sonra tüm ders kitapları daha demokratik bir bakış açısıyla yeniden yazılmış, eğitim sistemi yeniden tanımlanmış. Şu anda Almanya’daki okullarda 9. ve 10. sınıflar düzeyinde 5 ila 8 saatlik bir ders dilimi holocaust’a (soykırım) ayrılıyor ve konunun yerel projeler bağlamında işlenmesi özendiriliyor. Amaç öğrencilerin kendi yaşadıkları bölgedeki tarihi izleri keşfetmesini ve farklı kültürlere yönelik tahammülsüzlüğün yarattığı tarihi yıkımın sonuçlarını anlayabilmesini sağlamak.

Hamburg’a çok yakın bir kent olan Buxtehude’deki bir devlet okuluyla birlikte gerçekleştirdiğimiz faaliyet esnasında Hamburgluların savaş öncesine ait canlı Yahudi yaşantısından geride kalanları ve soykırımın yarattığı yıkımın izlerini saklamak ya da ortadan kaldırmak için herhangi bir girişim içerisinde bulunduklarına tanık olmadık. Tam tersine Hamburglular, Almanya’nın ve insanlık tarihinin bu en kara lekelerinden birisinin her zaman hatırlanması ve bir daha yinelenmemesi için bu tarihsel kanıtları iyice görünür kılmaya çalışıyorlar. Öğrencilerimizden bazılarının bu durum karşısında şaşkınlığa uğradığını belirtmeliyim: Bu kadar ağır bir suç işleyen bir toplumun kendisiyle bu kadar açıkça yüzleşmeyi kabullenmesi, genç kuşakların yeni bir gelecek inşa etmesine de fırsat sağlıyor doğal olarak..

Hamburg’un zengin Yahudi geçmişinin ve Dünya Savaşı sırasında yaşananların izlerini en açık biçimde görebileceğiniz yerlerden birisi Hamburg Müzesi’nde Sefarad Yahudileri’nin tarihi üzerine düzenlenen sergi. Bu sergi fikri 1970 yılında ortaya çıkmış ve şu anda, çok geniş bir kullanım alanına sahip olan bu müzenin büyük salonlarından birisi, daimi olarak bu sergiye ayrılmış durumda. Sergi bir zamanlar Yahudi toplumunun bu şehrin ne kadar da değişmez bir parçası olduğunu ve ardından 1930’ların sonundan itibaren yaşananların ne denli büyük bir yıkım olduğunu ana hatlarıyla ortaya koymayı amaçlıyor. Königstrasse’de bulunan ve Naziler döneminde kısmen zarar gören eski Yahudi mezarlığı şu anda koruma altına alınmış durumda. Ziyaretimiz sırasında bize çok önemli katkılar sunan ve İstanbul’da yayınlanan Şalom Gazetesi’nin Ladino sayfasının yazarlarından birisi olan araştırmacı/yazar Michael Halevy bu mezarlıktaki taşlar üzerinde yaptığı çalışmalarla kaybolmuş bir geçmişi yeniden yaşama döndürüyor ve eski Hamburglu Yahudi ailelerinin tarihçelerini oluşturuyor. Karısı ve dört çocuğu ile birlikte Riga’ya gönderilen ve orada ölen Hamburg Yahudileri’nin son hahambaşısı Joseph Carlebach’ın adı Hamburg Üniversitesi’nin yakınlarında bir meydana verilmiş. Bu meydan, bir maketini Hamburg Müzesi’nde görebileceğimiz, Naziler tarafından tahrip edilen eski büyük sinagogun var olduğu yer aslında. Sinagogdan en küçük bir iz bile kalmamış durumda ama sinagoga bağlı okul şu anda Yahudi toplumunun kullanımına sunulmak üzere restore ediliyor. Savaş öncesinde en önemli kız okullarından birisi olan Israelitische Töchterschule’nin binasının ilk katı bugün halk eğitim merkezi olarak kullanılmakta, ancak üst kat yine bir daimi sergiye ev sahipliği yapıyor: Hamburg’daki Yahudi toplumunun eğitim yaşamını anlamamızı sağlayan bir sergi bu. Tıpkı Hamburg müzesinde olduğu gibi burada da işlenen insanlık dışı suçu örtbas etmeye yönelik hiçbir çaba göremiyoruz. Her şey ortada: Rakamlar, listeler, toplama kamplarına gitmeden önce öğrencilerin yazdığı mektuplar...

Gerek Alman gerekse Yahudi öğrenciler, yaşanan trajik olayların kanıtlarıyla dolu bu mekanlarda kol kola geziniyorlar, yaşadıkları üzüntüyü birbirleriyle paylaşıyorlar. Bu çok doğal, çünkü yaşanan geçmişin sorumlusu 14-15 yaşlarındaki bu gençler değil ve geçmişin yükünü de omuzlamak zorunda kalmamalılar. İki farklı toplumdan gelen ve aynı tarihsel olaylarla farklı biçimlerde ilişkilenen bu öğrenciler, sonuçta birbirleriyle empati kurabiliyorlar ve geçmişte yaşanan trajik olaylara aynı taraftan bakmayı başarabiliyorlar. Onların geçmişin yükünü kendi omuzlarında hissetmediklerini ve çok farklı bir geleceği yaratma potansiyeline sahip olduklarını en iyi anladığımız an, havaalanında yaşanan hüzünlü ayrılık dakikaları oluyor. Hayatlarının sadece 15 gününü birlikte geçirmiş bir Alman ve bir Yahudi öğrencinin, birbirlerinden ayrılacakları için gözyaşı döktüklerini görmek, insanların hala dünyayı değiştirme potansiyeline sahip olduğunu anlamamıza hizmet ediyor. Belki de söz konusu eğitim projesinin hepimize verdiği en büyük ders de bu.

---