Sivil Anayasa Tartışmaları ve İnsan Hakları Hareketi Üzerine Eren Keskin'le Söyleşi

22 Temmuz Genel Seçimleri’nden sonra iki temel konunun ülke siyasetine yön verdiği söylenebilir. Askeri rejim altında olmadan yeni, sivil bir anayasa oluşturulması gündeme gelen konulardan biriydi. Diğer yandan Kürt sorununun çözümünde askeri polikaların devreye girdiği, savaş siyasetinin yeniden yükselişe geçtiği, yoğun hak ihlallerinin yaşandığı bir döneme girmiştik. Bu dönemde anayasanın sivilleştirilme tartışmalarının nasıl yürütülebileceği, ülkemizdeki insan hakları hareketinin yaşanan hak ihlalleri karşısındaki tavrı ve hak ihlallerine engel olabilecek sivil bir siyasi açılımı nasıl gerçekleştirebileceğimiz üzerine kadın ve insan hakları savunucusu Avukat Eren Keskin’le görüştük. Görüşmemizin ilk bölümünde sivil anayasa tartışmalarına ve bu tartışmalara dahil olan kesimlerin talep ve önerilerine değineceğiz. Sonrasında yaşanan son gelişmeler ışığında Türkiye’de insan hakları hareketi üzerine bir tartışma yürüteceğiz.

Sayın Eren Keskin, genel seçimlerin hemen ardından yeni ve sivil bir anayasa oluşturma tartışmaları gündeme geldi ve AKP'nin hukukçulara hazırlattığı anayasa taslağıyla bu tartışmalar devam ediyor. Türkiye, ilk defa askeri rejim altında olmadan yeni bir anayasa yapmaya çalışılıyor. Diğer yandan, Kürt sorununun çözümünde ordu siyasetinin yeniden devreye girdiği, Amerika'nın desteğiyle askeri harekâtlar düzenlendiği yeni bir döneme girdik. Bu konjonktürde anayasa tartışmalarını nasıl değerlendiriyorsunuz?

Eren Keskin: Türkiye’de şu dönemde gerçek anlamda sivil bir anayasa yapılabileceğine inanmıyorum. Zaten gerçek anlamda sivil bir anayasa tartışmasının olduğunu da düşünmüyorum. Belki benimki karamsar bir bakış açısı… Böyle bir tartışmanın başlayabilmesi için bana göre konuyu Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nin kuruluşundan itibaren ele almak gerekiyor. Türkiye’de hiçbir zaman sivil bir anayasa yapılmamış zaten bugüne kadar. Ayrıca, Türkiye’de her zaman yazılı hukukla uygulama da birbirinden farklı olmuştur. Türkiye bir hukuk devleti olamamış; meselenin burada olduğunu düşünüyorum. Türkiye Cumhuriyeti Devleti askeri bir cumhuriyet olarak kuruldu ve soykırım kalıntısı bir zihniyet tarafından kuruldu. Bütün bunlar gerçek anlamda tartışılmadan, gerçekten sivil bir hak talebi yükselmeden Türkiye’de sivil bir anayasa olabileceğine inanmıyorum. Cumhuriyetin kurulmasından itibaren militarizmin yasama, yürütme, yargı üzerinde – özellikle son dönemde daha da yoğun hissediyoruz - medya üzerinde büyük bir etkisi ve baskısı olduğunu düşünüyorum. Bütün kurumların militarizme bağımlı olduğunu düşündüğümüzde işin ne kadar zor olduğu bence çok açık ortada.

Türkiye’de bir takım gelişmelerin de yanlış değerlendirildiğini düşünüyorum. Bir dolu darbe oldu Türkiye’de; açık ya da gizli bir sürü darbe oldu. Bu darbelerin bir kısmı demokratik darbe olarak değerlendirildi: Mesela, 1960 Darbesi. Bu darbenin ardından da 1961 Anayasası yapıldı. Bu anayasanın, demokratik bir anayasa olduğu savunuldu. Kendilerini sol olarak tabir eden kesimler tarafından dahi... Oysa bu anayasa, hem bir darbe ürünüydü hem de siyasal yaşamımıza çok önemli şeyler getirdi. Mesela, Milli Güvenli Kurulu 1961 Anayasa ile kuruldu. OYAK, 1961 Anayasası ile... Askerin aynı zamanda sermayenin de sahibi olmasının yasallaştırılması da 1961 Anayasa ile oldu. Mesela bugün anayasa tartışılıyor; ama Milli Güvenlik Kurulu tartışılmıyor; OYAK tartışılmıyor. Bence esas anlamda sivil bir anayasa gerçekten olacaksa önce bu kavramların tartışılması gerekir. Milli Güvenlik Siyaset Belgesi’nin tartışılması gerekir. Türkiye’de bugüne kadar hiçbir hükümet kendi programını uygulayamadı. Hükümet olan partinin önüne hemen Milli Güvenlik Siyaset Belgesi konuldu. Türkiye’nin iç ve dış siyasetinin militarizm tarafından belirlenmesi anlamına gelen bu Milli Güvenlik Siyaset Belgesi’nin dışına çıkılamadı.

Bütün bunları söylerken böyle bir tartışmanın başlamasının bile önemli olduğunu söylüyorum. En azından Türkiye’de darbeciler tarafından yapılmamış bir anayasanın ilk kez gündeme gelmesi bile olumlu. Ama ben Türkiye’de kendilerini muhalefet kesimlerinde tanımlayanların da – tabii ki istisnalar kaideyi bozmuyor, çünkü çok az olduğunu düşünüyorum – gerçek anlamda sivil olduklarını, resmi ideolojiden kopuk olduklarını düşünmüyorum. Örnek vereyim: Bu tartışmaların içinde olan, ismi devrimci olan Devrimci İşçi Sendikaları (DİSK). DİSK’in ya da DİSK gibi başka kurumların gerçek anlamda Türkiye’nin yerleşik resmi ideolojisinden kopuk yaklaştıklarını düşünmüyorum. Bir takım arabulucular var Türkiye’de. Oysa sorunun üstüne gidebilmek için kriz çıkartmak gerekiyor. Ama bunun yapıldığını düşünmüyorum. Kısır bir “sivil” anayasa tartışması yürütüldüğünü düşünüyorum. Çok önemsiz değil, tabii ki önemli. Bizler de bir yerlerinden katkılarda bulunabiliriz; ama yapılacak anayasanın ben gerçek anlamda sivil bir anayasa olabileceğine inanmıyorum. Türkiye’de bu şartlarda Genelkurmay’ın onaylamayacağı hiçbir anayasa yapılamaz. Bunun olabilmesi için Türkiye’de bir sivilleşme talebinin yükselmesi gerekiyor; ancak Türkiye’de böyle bir talebin olduğunu düşünmüyorum. Sorunun da bu, olduğunu düşünüyorum.

Aslında burada “Reform mu? Devrim mi?” tartışmasına girmiş oluyoruz. Siyasal tahakküm mekanizmaları açısından bakarsak Türkiye’de militarist yapının kırılması ve gerçekten sivilleşmeye geçiş -tıpkı Yunanistan ve Portekiz’de olduğu gibi- gerçekten siyasal alana özgü bir devrim olur. Devrim sadece ekonomik alanda değil yaşamın çeşitli alanlarında olabilir. Bir de reform mücadelesi var. Bunlar birbirini besliyor. Daha geniş, devrimsel dönüşümü göz ardı etmeyen bir reform mücadelesinin sivil inisiyatifler çerçevesinde oluşturulması noktasında bir çaba göstermemiz gerekiyor. O bakımdan neler söylemek istersiniz? Mesela 12 Eylül Anayasası gündeme geldiğinde o zamanki çok baskıcı ortama rağmen hukukçular bu anayasanın toplumun başına ne tür çoraplar örebileceğini çıkıp söylemişlerdi. O zaman daha canlı ve daha dinamik bir aydın muhalefeti vardı.

Reformlara bir yerinden katılmamız gerekiyor, ama ben bu tartışmalarda öne çıkmış bir Milli Güvenlik Kurulu karşıtı bir tavır görmedim. OYAK hiç gündeme getirilmiyor. Bunlar da reform; Milli Güvenlik Kurulu’nun tartışmaya açılması da reformist bir çaba olur. Militarizm birdenbire ortadan kalkmayacak. Az önce de söylediğim gibi kendilerini muhalefet tarafında tanımlayanların dahi gerçek anlamda sivil bir bakış açısına sahip olduklarını düşünmüyorum.

Türk Ceza Kanunu (TCK) tartışmaları döneminde, kadına yönelik şiddet konusunda kadınlar önemli çalışmalar yaptılar. Zihniyet çok değişmese de yazılı hukuk anlamında büyük değişiklikler oldu. Bunlar son derece önemli kazanımlar. Ben bir insan hakları savunucusu olarak bu çabaların çok önemli olduğunu düşünüyorum. Az önce siz de söylediniz. 12 Eylül sonrası daha aktif bir aydın tavrı görüyorduk. Bugün belki de Avrupa Birliği (AB) sürecinin de etkisiyle bir rehavet de söz konusu. Reform çabalarının dahi ben gerçek anlamda istenen raya oturduğuna inanmıyorum.

Daha bütünsel dönüşümleri göz ardı etmeyen sivil inisiyatiflerin, gerek insan hakları ihlallerinin önüne geçilmesi gerekse militarist yapının geriletilmesi bakımından anayasada ne tür noktaları öne çıkarması gerektiğini düşünüyorsunuz?

Türkiye’nin kültürel yapısına bakıldığında o kadar çok etnik ve dinsel kimliği içinde barındırıyor ki bir kere bu kimliklerin kendilerini buraya ait hissedebilmeleri gerekiyor. Bunun için, her türlü ulusal, dinsel ve cinsel, her türlü farklı kimliğin eşit vatandaşlar olarak bütün haklardan ayrımsız olarak yararlanacaklarına dair anayasal bir düzenleme yapılması gerektiğini düşünüyorum.

35. Madde, vatandaşlık maddesinde taslakta üç alternatif vatandaşlık tanımı yapılmış:
Alternatif 1
(1) Devlete vatandaşlık bağı ile bağlı olan herkes Türkiye Cumhuriyeti vatandaşıdır.

Alternatif 2
(1) Türkiye Cumhuriyetine vatandaşlık bağı ile bağlı olan herkese, din ve ırk farkı gözetilmeksizin Türk denir.

Alternatif 3
(1) Vatandaşlık temel bir haktır. Kanunun öngördüğü esaslara uygun olarak bu statüyü kazanan herkes Türkiye Cumhuriyeti vatandaşıdır.

Bunlar, Türkiye Cumhuriyetinin çokkültürlü yapısını yansıtacak olan yasal düzenlemelere imkan tanıyan tanımlar mı? Kültürlerin demokratik bir zeminde kendilerini ifade etmesini sağlayabilmek için ne gibi anayasal düzenlemeler yapmak gerekir?

Bence bu üç tanım da Türkiye’de farklı kimliklerin, kimliklerini istedikleri gibi yaşayabilmelerini garanti altına alabilen tanımlar değiller. Bence mutlaka etnik, dinsel ve cinsel kimliklerini koruyarak hiçbir ayrımcılığa uğramadan vatandaşlık bağıyla bağlı olan herkesin bu haklardan yaralanabilmesi gerekir. Bunun anayasada net bir cümle ile ifade edilmesi gerekir. Bu farklı kimliklerin mutlaka anayasal düzeyde garanti altına alınması gerektiğini düşünüyorum.

Temel hak ve özgürlükler konusunda da taslakta ciddi sınırlamalar var. Bu sınırlamaların 12 Eylül anayasasındakilerle arasında ne kadar mesafe olduğu tartışmalı bir husus.

Hak ve özgürlüklerin kısıtlanmasına gerekçe gösterilen genel ahlak, milli güvenlik, kamu düzeni, genel sağlık gibi kavramları tartışmak çok önemli. Bu kavramların esas olarak iktidar tarafından içi dolduruluyor ve her iktidar da kendine göre dolduruyor. Birçok hak, bu gerekçeler nedeniyle kısıtlanabiliyor. Bu tür kavramların anayasada hiç olmaması gerekiyor. Ayrıca anayasada kişi ismi geçmemesi gerekiyor. Örneğin Mustafa Kemal Atatürk’ün adı gibi. Bunların demokratik anayasalarda olmaması gereken şeyler olduğunu düşünüyorum. Yasama, yürütme ve yargı kurumlarının bütünüyle bağımsız olduğu ve bunlara yönelik herhangi bir müdahalenin kabul edilemeyeceğinin demokratik bir anayasada yazılı olması gerekir diye düşünüyorum. Eşcinseller, travesti ve transseksüeller gibi son derece büyük hak ihlallerine uğrayan kesimlerin cinsel yönelim ve cinsiyet kimliği nedeniyle ayrımcılığa tabi tutulamayacağının belirtilmesi gerekir. Vicdani reddin bir hak olarak tanınması gerekir.

1961 Anayasası da bir darbe anayasası olmasına rağmen hak ve özgürlüklerin bu kadar keyfi şekilde askıya alınmasına imkan tanıyan maddeler yok. 12 Mart 1971 darbesiyle birlikte temel hak ve özgürlükleri sınırlamayı mümkün kılacak çok sayıda ideolojik sınırlama getiriliyor. Eğer ortada bir devlet düzeni, dolayısıyla bir anayasa varsa elbette özgürlüklere belirli sınırlamalar getirilebilir. Bu noktada siz kısıtlayıcı hükümlerin hangi kriterlere göre düzenlenmesi gerektiğini düşünüyorsunuz? Örneğin ifade özgürlüğü, konut dokunulmazlığı, adil yargılanma, basın yayın özgürlüğü gibi temel hak ve özgürlükler konusundaki kısıtlamaların meşru dayanakları nasıl ifade edilmeli?

Bir başkasının yaşama hakkını ihlal etmediği sürece özgürlüklerin kullanılmasından yanayım. Mesela düşünce ve ifade özgürlüğünü ele alalım. Bence her düşünce özgürce ifade edilebilmeli. Ama başkalarının yaşam haklarını ihlal eden bir noktaya geldiyse o zaman kısıtlanabilir diye düşünüyorum. Genel ahlak, kamu düzeni, milli güvenlik gibi kavramlar bize normal olarak sunulan kavramlar. Bu normal olanı her zaman iktidarlar belirliyor. İktidarların belirlediği normallik, sana göre, bana göre, ona göre normal olmayabiliyor. Bunun bir dayatma olduğunu düşünüyorum. Mesela milli güvenlik kavramını ele alalım. Sadece Kürdistan kavramını kullanmanız bile milli güvenliğin ihlali olarak değerlendirilebiliyor ve bundan dolayı yargılanıyorsunuz. Bir travestinin, transseksüelin sokakta kendi kimliğini ifade eder tarzda yürümesi genel ahlaka aykırı olarak kabul edilebiliyor. O nedenle bu kavramların içi hep iktidarlar tarafından doldurulduğu ve dayatıldığı için demokratik bir anayasada da yer almaması gerekiyor.

1961 Anayasası şimdiye göre kısmen daha özgürlükçü olabilir. Ama bu süreçte ne olduğuna bakmamız lazım: Hak talepleri yoğunlaştı. Sosyalistler, Kürtler oraya çıktı, İslami kesim birtakım hak talepleri ileri sürmeye başladı. Bunun üzerine gizli, açık bir sürü darbeler oldu ve 12 Eylül yaşandı. Ondan sonra hak taleplerinin arttığı görülünce daha kısıtlayıcı bir anayasa geldi. Artık dünya da değişiyor. Ülkeler arasında daha çok iletişim var. Bu durum devletleri biraz değişime zorluyor, ama Türkiye’de temel sorun şu. Belki totaliter devletler açısından en büyük handikap da bu: Halk da devlet gibi düşünüyor. Kendisine sunulanı çok çabuk kabul ediyor. Temel meselenin bu olduğunu düşünüyorum. Mesela biz bugün vicdani reddi konuşuyoruz. Ama bana göre bu toplumun yüzde 95’i tarafından vicdani red reddedilecektir diye düşünüyorum. Çünkü Kürt sorununun bu kadar çözümsüzlüğe itildiği şiddetin bu denli yoğun kullanıldığı, milliyetçiliğin bu kadar arttığı bir ortamda bunu tartışmanın çok uzağındayız diye düşünüyorum.

Hukukçular, insan hakları savunucuları kamu düzeni, milli güvenlik, genel ahlak gibi gerekçelerle temel hak ve özgürlüklerin sınırlanmasının insanların pratik yaşamlarında nasıl karşılık bulacağa konusunda uyarıcı bir mekanizma kurabilirler. 12 Eylül Anayasası gündeme geldiğinde o baskıcı ortamda bile anayasanın doğuracağı sonuçlar, hangi maddelerin nelere yol açabileceği konusunda uyarıcı davranılabilmişti. Mesela gözaltı süresinin uzatılmasının işkencelere kapı açabileceği konusunda halk bilgilendirilmeye çalışılmıştı. Bu konuda neler önermek istersiniz?

Bu konuda çok eksik olduğumuzu düşünüyorum. Hepimiz solculuktan geliyoruz. Bizim değişim taleplerimizin gerçek anlamda rayına oturamamasında egemenimize benziyor olmamızın büyük bir etkisi olduğunu düşünüyorum. Türkiye’de devlete alternatif olarak oluşturulmuş pek çok kurum ve örgütün de son derece erkek egemen ve militer değer yargılarıyla hareket ettiğini düşünüyorum. Bunu 1995 yılında cezaevine girdiğimde çok acı bir biçimde anladım. Hemen hemen tüm örgütlerin –Türkiyeli sosyalist örgütler, Kürt örgütleri –karar mekanizmalarında hep erkeklerin olduğunu, militer değer yargılarının çok egemen olduğunu, düşünce ve ifade özgürlüğünün orada da büyük bir sorun olduğunu gördükten sonra niye bu noktada olduğumuzu daha iyi anladım. Benim için cezaevinde kaldığım o 6 aylık süre gerçek anlamda bir travma oldu. Biz aslında devletten bu kadar şikayet ediyoruz; ama evimizden başlayarak kurduğumuz örgütteki işleyişi kadar her yerde devletin bize dayattığı ilişkiler tarzını benimsiyoruz. Biz hep büyük sloganların arkasına saklanarak iş yaptık yıllarca. Sadece biz solcular, Kürtler gözaltına alınıp işkence görüyor zannediyoruz. Halbuki şimdi artık devrimcilere solculara Kürtlere sistemli işkence yapılmıyor. AB süreciyle ve hak arama bilincinin artmasıyla yöntem değişikliğine gittiler. Ama solcu ya da örgütlü olmayan insanlar daha kolay hedef haline geliyorlar: Festus Okey öldürüldü. Travesti ve transseksüeller korkunç işkence görüyorlar. Bu toplumun çoğunluğu bunu onaylıyor. Bizim yanlışımız şu oldu: Biz sadece bizim gibi olanlar, karşı çıkanlar bu baskıları yaşıyormuş gibi davrandık. Oysaki sokakta yürüyen her insanın başına da gelebilecek bir şey bu. Bu, hem solun hem de insan hakları savunucularının bir handikapı. Bunun yanında elimizde imkanlar da yok. Medyamız, gazetelerimiz yok. İnsanlarımız okumuyor. Bu da bizimle ilgili bir sorun. Devlet tabii ki suçlu, kötü bir devlet; ama biz de ona karşı etkili bir mücadele geliştiremedik. Halkı etkileyecek yöntemler bulamadık. Bugün söylememiz gereken pek çok şeyi AK Parti söylüyor. Belki dürüstçe değil; ama halkı bir şekilde etkileyip yanına alabiliyor.

Anayasa tartışmalarına dönmek istiyorum. Kadınlar, kadın kurumları, lezbiyen, gey, biseksüel, travesti, transseksüel (LGBTT) bireyler ve kurumları sivil anayasa tartışmalarına müdahil olmaya çalışıyor. AKP'nin anayasa taslağında kadın-erkek eşitliği ibaresinin çıkartılmış olmasının yanı sıra farklı cinsel yönelim ve cinsiyet kimliğine sahip olanların kimliklerini güvence altına alan tek bir ibareye rastlamıyoruz. Anayasa Kadın Platformu, anayasa taslağında yer alan 34 maddeye alternatif önerilerini kısa bir süre önce yayınladı. Öncelikle bu önerileri nasıl değerlendirdiğinizi sormak istiyoruz.

Okumuş olduğum kadarıyla Kadın Platformu’nun önermiş olduğu değişiklik taleplerini olumlu buldum. En azından daha açıcı buldum.

Az önce vicdani red hakkından bahsettiniz. Vatan hizmetiyle ilgili maddede değişikliği talep edilirken ortaya konan gerekçe dikkatimi çekti. Kadınların zaten dezavantajlı olan konumlarının yanında zorunlu vatan hizmeti uygulamasıyla yükümlü tutulma ihtimalini içermesinden dolayı günümüz koşullarında kadınlar açısından ek sorunlar doğuracağı için vatan hizmeti maddesinin değiştirilmesi talep ediliyor. Dikkatimi çeken militer değerler üzerinden tanımlanan vatan hizmeti ele alınırken militarizmin kadınlar üzerindeki etkilerine değinilmeyip meselenin ekstra bir iş yükü olarak nitelendirilmesi. Burada kadınlara yüklemeyin, ama erkelere yüklemeye devam edin gibi bir yaklaşım da var.

Çok farklı kesimlerden kadın kuruluşları bir araya gelerek bu önerileri oluşturdu. Bu önerilerin gerçek anlamda anti-militarist bir yaklaşımla şekillendiğini düşünmüyorum. Ama aralarında oldukça olumlu talepler var. Ben bu taleplerin bile hayata geçirilemeyeceğini düşünüyorum. Vatan hizmeti maddesi için önerilen değişiklik diğerleri arasında çok dikkat çekici. Kendi içinde militarist bakış açısını da barındıran bir yaklaşım bu ayrıca.

AKP’nin oluşturduğu taslakta yer alan vatan hizmeti tanımının, vicdani red hakkına kapı açtığı söylenebilir. Kısa bir süre önce Aysel Tuğluk da vicdani red hakkını gündeme getirdi; ardından da profesyonel ordu çalışmalarının başlatılması gerektiğini söyledi. Profesyonel orduya geçme tartışmaları devletin gündeminde de olan bir konu. Zorunlu askerlikten profesyonel orduya geçilmesinin militarist sistemin geriletilmesine katkı sunabileceğini düşünüyor musunuz?

Vicdani red hakkına dair yasal bir düzenleme yapılmasa bile böyle bir tartışmanın başlaması etkili olur. Türkiye’de böyle bir tartışmanın çok uzağındayız. Ben bu koşullarda ne vicdani red hakkının ne de profesyonel orduya geçilmesinin çok mümkün olabileceğine inanmıyorum Ben insan hakları savunucusu olarak ordunların olmasını savunmuyorum. Vicdani red hakkının tartışılması, askerliğin bir kamu hizmeti biriminde yapılıyor olması var olan sistemin kırılması için etkili olabilir.

Vicdani red hakkının tanınması ve profesyonel ordunun oluşturulması birbirinin zorunlu koşuluymuş gibi tartışılıyor. Oysa, vicdani red hakkının sınırlı olarak tanınması, kamu hizmeti biçiminde askerliğin yapılması konusundaki açılımlarla aslında profesyonel orduya geçilmesi arasında birebir örtüşme yok. Profesyonel orduya geçişi şu bakımdan eleştirenler var. Profesyonel orduya geçildiğinde çatışmalarda, savaşlarda ölen insanlar Türkiye’de olduğu gibi zorunlu olarak askere gönderilmiş halktan insanlar olmayacak. Amerika’nın Irak’a gönderdiği gibi devletle parasal ilişki içinde olan, görevi biraz da ölmek/öldürmek olan insanlar olacak. Bu durum, savaşın daha da vahşileşmesine, savaş sırasında meydana gelen insan hakları ihlallerinin geniş halk tabanından soyutlanmasına, toplumsal hareketlerin sürece yeterince müdahil olamamasına neden olabilir. Bu konuda ne söylemek istersiniz?

Öncelikle, vicdani red ve profesyonel orduyu birbirinin zorunlu koşulu olarak koymamak gerektiğini düşünüyorum. Profesyonel ordu kavramı bana sevimli gelmiyor. Türkiye’de kavramlarla uygulama o kadar farklı oluyor ki bu profesyonel ordu ne amaçla kullanılacak? Nasıl bir yapılanma olacak? Yaşamadığımız için değerlendirmem de zor ama profesyonel bir ordu yapılanması önermek bana doğru gelmiyor.

Ayrıca, Türkiye’de ordu üzerinde hiçbir denetim yok. Alınan kararlar, ordunun bütçesi hiçbir şekilde denetlenmiyor. En azından reformist bir yaklaşımla diğer devlet birimlerinde olduğu gibi ordunun da her türlü kararının, ekonomik gücünün kamusal denetime açılması, askeri personelin yargılanabilmesi gerekir diye düşünüyorum. Bunlar önemli açılımlar olur. En azından militarizmin sorgulanmaya başlandığını da net bir biçimde ortaya çıkarır. Ama bu tartışmaların biraz uzağındayız diye düşünüyorum.

AKP’nin taslağı ile şu an yürürlükte olan anayasa arasında bu konuda bir fark var. Yanılmıyorsam mevcut anayasada, Sayıştay devletin tüm kurumlarının mali yapılarını denetler diyor; ama TSK için istisna getiriyor. Fakat AKP’nin önerdiği taslakta bu maddenin kaldırıldığını görüyoruz.

Bu sadece bir taslak. Ben Türkiye’de Genelkurmay Başkanlığı’nın bu şekilde bir düzenlemeye – hele ki militarizmin son dönemde etkisini arttırmış olduğunu da düşünürsek – onay vereceğine inanmıyorum.

Anayasada ailenin korunması diye bir bölüm var. Neden ailenin anayasal olarak korunması gerekiyor? Aile neden toplumun temeli olarak anayasada tanımlanıyor? Bu aile modeli kadın ve erkeğin birlikteliği üzerinden, heteroseksüel bir ilişki üzerinden tanımlanarak anayasal güvence altına alınıyor. Bunu nasıl değerlendiriyorsunuz?

Ailenin korunmasının anayasal bir başlık olmaması gerektiğini düşünüyorum. Anayasal değişiklik talebinde bulunan, kişiler genel olarak muhalif kesim içinde yer alıyorlar. Ben hala Türkiye’de kendilerini muhalif kesimler içinde tanımlayanların bile heteroseksüel ilişki dışındaki ilişki biçimlerini onayladıklarına şahsen inanmıyorum. Hala eşcinselliği, travesti ve transseksüelliği içine sindiremeyen o kadar çok alternatif kesim var ki... Mesela bu durum Sovyetler Birliği’nde kanunla yasaklanmıştı; cezalandırılması gereken bir şeydi. Talepte bulunurken de yine devletin zihniyetine benzer bir zihniyet taşıdığımız için bu tarz talepleri göremiyoruz. Ne ailenin korunması demokratik bir anayasada olabilir ne de heteroseksüel bir ilişkiyi dayatan bir yaklaşım anayasada yer alabilir. Bunları talep etmesi gerekenlerin de çok farklı düşündüklerini sanmıyorum.

LGBTT bireyler de bir anayasa platformu oluşturup, anayasanın eşitlik maddesine cinsel yönelim ve cinsiyet kimliği ibarelerinin eklenmesi için başvuruda bulundu. Toplumun buna hazır olmadığı gerekçe gösterilerek LGBTT bireylerin anayasal güvence talepleri reddedildi. Diğer yandan LGBTT bireylerin toplumsal dönüşüme katkı sunma adına yürüttüğü örgütlenme çalışmaları engellemelerle karşılaşabiliyor. Mesela Lambdaistanbul, LGBTT bireylerin yaşadığı ayrımcılığı, mağduriyeti görünür kılmaya ve kendi hak mücadelelerini örgütlemeye çalışırken “genel ahlaka” uygun bulunmadığı için kapatılmak isteniyor.

Bir değişim talebinde bulunuluyorsa bunun zamanını beklemek diye bir şey söz konusu olamaz. Biri dile getirecek ki diğerleri için de bir değişim süreci başlayacak. Edward Said’in sözü burada da geçerli: Toplumu kriz çözenler değil, kriz çıkaranlar değiştirirler. Birileri bir şeyleri söyleyecek ki diğerleri düşünmeye başlasın. Biz bundan 30 yıl önce Kürt sözcüğünü kullanamıyorduk; ama bugün hangi noktadayız.

Kadın haklarının ve temsiliyetinin anayasal güvence altına alınmasında detaylı bir çalışma yürüten Anayasa Kadın Platformu’nun önerilerinde iki noktada daha yetersiz bir yaklaşım olduğu söylenebilir. AKP’nin hazırladığı taslakta ve Anayasa Kadın Platformunun önerilerinde siyasi partilerin kapatılmasına ilişkin esaslar aynen korunuyor. Siyasi partilerin kapatılmasını zorlaştıran bir öneride bulunulmuyor. İslami ve kürdi partiler içinde örgütlenmeye çalışan ve kamusal alana çıkmakta zorluk yaşayan Kürt kadınları ya da islami çizgide duran kadınlar parti kapatılınca daha fazla mağdur oluyorlar.

Eğitimle ilgili esasları düzenleyen 45. Madde de, AKP taslağının ve Anayasa Kadın Platformu önerilerinde anadilde eğitime muğlak bir kapı açılsa da konunun net olarak dillendirilmediğini görüyoruz. Bu noktada her iki önerinin de Türkiye toplumunun çok dilli yapısının tanınması ve toplumunun demokratikleşmesi anlamında daha kapsayıcı pozitif değişiklikler önermesi bakımından yetersiz de olduğu söylenebilir.

Alternatif kesimler ne kadar kopuyorlar ki resmi ideolojinin bize dayattığı bu noktalardan. Ben bu tarz bir kopuş içinde olunduğunu düşünmüyorum. Olumlu talepler var ama bunlar kriz çözmeye yarayan öneriler. Sistemin temel noktalarına tavır koyan öneriler değil kriz çözmeye, durumu daha normalleştirmeye yarayan öneriler. Ama önemsiz olduklarını düşünmüyorum. Hiçbir şeyin konuşulmadığı, hak taleplerinin bu kadar sınırlı olduğu bir toplumda bu öneriler de önemli.

Şuna değinmek istiyordum. Kadınların medeni kanun döneminde yaptıkları çalışmalar, yürüttükleri kampanyalarla, bilinç yükseltme çalışmalarıyla az da olsa olumlu sonuçlar alındı. İnsan hakları, temel hak ve özgürlükler alanında bilinç yükseltme çalışmaları yapılabilir. Mesela Polis Vazife ve Selahiyat Kanunlarının somut yaşamdaki karşılıkları hakkında bilinç yükseltme çalışmaları yapılabilirdi. Bildiğim kadarıyla bazı Batı ülkelerinde hukuk alanında halka dönük olarak bilinç yükseltme çalışmaları yapan gruplar ya da inisiyatifler var.

Bizim böyle bir imkanımız bu ana kadar olmadı. İnsan hakları savunucuları olarak raporlar hazırlamak, basın açıklamaları yapmak, sokakta eylemler yapmak gibi çalışmalarımız oldu. Ama yaptığımız çalışmaların halka çok fazla ulaştığını zannetmiyorum. Önümüzde büyük bir medya engeli var; yaptığımız şeyler halka ulaştırılamıyor. Bunun için mutlaka yazılı ve görsel güçlü bir alternatif medyaya ihtiyaç var. Bu konuda eksik olduğumuzu kabul etmek gerekiyor. Bunun tabii maddi olanaklarla da çok fazla etkisi var. Bizim en büyük sorularımızdan biri de bu. Müthiş maddi imkansızlıklar içinde yapıldı çalışmalar. Ama yine de şunu da göz ardı etmemek gerekiyor. Bugün Türkiye’de ve Kürdistan’da kontrgerilla cinayetleri olduğunu, köylerin yakıldığını, gözaltında insanların kaybedildiğini, düşünce ve ifadeleri nedeniyle insanların yargılandığını ortaya çıkaran ve bütün dünyaya duyuran da insan hakları savunucuları oldular. Ama hala ben sokaktaki insana yeterince ulaşamadığımızı düşünüyorum.


Buradan güncel gelişmelere geçmek istiyoruz. Gündem Türkiye’de çok hızlı değiştiği için son dönemde yaşanan olaylara da değinmek istiyoruz. En son Diyarbakır’daki bombalama olaylarıyla birlikte Türkiye’nin yeni bir döneme girdiğini düşünüyor musunuz ve bu durumu nasıl değerlendiriyorsunuz?

Aslında devlet açısından bakarsak Kürt meselesinin çözümsüzlüğü konusundaki tavrın hiç değişmediğini; cumhuriyetin kuruluşundan bu yana İttihat ve Terakki, Teşkilat-ı Mahsusa geleneğinin cumhuriyetle birlikte devam ettiğini görüyorum. Türkiye’de sistemin farklı kimliklere tahammülü yok. Sadece Kürtler değil. Mesela Çerkez dilini konuşan insan neredeyse kalmamış. Lazca, artık çok az insan tarafından konuşulabiliyor. Aleviler, Yezidiler sorun yaşıyorlar. Bu kimlikler ya kabul edilmiyor ya da yok sayılıyorlar. “Herkes Türktür” deniyor. Bu, İttihat ve Terakki’nin Türkleştirme mantığı ve halen devam ediyor. Buna en çok itiraz eden kesim Kürtler olduğu için cumhuriyetin kuruluşundan bu yana çok yoğun baskılar yaşadıklarını düşünüyorum. Özellikle Yaşar Büyükanıt’ın Genelkurmay Başkanı olmasıyla birlikte bu sürecin daha da derinleştiğini düşünüyorum. Esas olarak Türkiye’de hem fiili savaşı hem de psikolojik savaşı yürüten Özel Harp Dairesi’nin belirleyen olduğunu düşünüyorum. Yaşar Büyükanıt’ın da Özel Harp Dairesi Başkanı olduğunu; bu kimliğiyle son derece rahat davrandığını; AK Partiyle aralarındaki çelişkiyi de kullanarak bütünüyle sivilleri ve özellikle Kürt meselesinde AK Partiyi tam teslim aldıklarını düşünüyorum. Çözümsüzlük politikası giderek daha çok dayatılıyor. Burada Kürt Hareketi’nin de yanlışları var. Türkiye’de militaristlerin kontrol edebilecekleri kadar güçlü bir silahlı muhalefete ihtiyaç duyduklarına inanıyorum. Çünkü bu muhalefet üzerinden kendilerini daha güçlü kılıyorlar. Tabii ki bir insan hakları savunucusu olarak ve kendini anti-militarist sıfatıyla tanımlayan biri olarak şiddete dayalı çözümü zaten öneremem. Ben bu süreçte kullanılacak en doğru tarzın Ghandi tarzı olduğunu düşünüyorum. Bu, bir dolu insana garip gelebilir. Kürtler gerçekten çok mazlum bir halk. Yaşamın tüm alanlarında baskıya maruz kalıyorlar. Bunu bence sadece sözle, sessiz eylemlerle ifade etmenin daha çarpıcı olacağını düşünüyorum.

Son dönemde Özel Harp Dairesi üzerine Ecevit Kılıç tarafından bir kitap yayınlandı. Bunun çok önemli bir çalışma olduğunu düşünüyorum. Türkiye’de gündemin nasıl onlar tarafından belirlendiği, insanların öldürülerek bir sistemin nasıl güçlendirildiği, 6-7 Eylül olayları gibi pek çok konuya değinen çok iyi bir çalışma. “At izi iti izine karışmış” diye bir laf vardır. Artık neyin kim tarafından yapıldığını bilemiyorsunuz. 1 hafta önce Genel Kurmay’ın amonyum nitrata dikkat çekip bir hafta sonra Diyarbakır’ın en işlek yerlerinden birinde bu madde kullanılarak bir eylem yapılması bana ilginç geliyor. PKK askeri bir hedefe saldırabilir belki ama bunu niye Diyarbakır’da öyle bir yerde yaptı? Bütün bunlar kafanızda karışıklığa yol açan şeyler. Ne yapmak gerekir bütün bunlara fırsat vermemek için? Böyle bir şansımız var mı? Bilmiyorum. Ama çok tehlikeli bir gidişat olduğunu düşünüyorum. Maalesef, Türkiye’de muhalefet kesimlerinin bu konuda çok sessiz kaldıklarını düşünüyorum. Aslında bu yeni bir şey değil. Kürdistan’da bir sürü aydın, entelektüel katledildi. Bu durum tartışılmadı bile. Hrant Dink’in ölümü bize bu devletin değişmediğini çok yakıcı bir biçimde gösterdi. Bundan yıllarca önce bir dolu insan öldürüldü. Keşke o zaman da başka bir tarz geliştirebilseydik. Şu an yaşadığımız durumu çok iç açıcı görmüyorum. O nedenle çok acil bir şekilde barışcıl talepleri dile getiren oluşumların ortaya çıkması gerekiyor. Bu konuda bir şeyler yapmaya çalışan Barış Meclisi, İnsan Hakları Dernekleri olsa da bunların çok yeterli karşı çıkışlar olduğunu düşünmüyorum. İnsanlar öneride bile bulunamıyor. İnsanlara müthiş bir korku salınmış. Biz sistemi daha iyi tanıyan insanlarız. Bu konular üzerine konuşuyor, eylemler yapıyoruz; ama örgütlü mücadelenin içinde olmayan vatandaşa büyük bir korku sunulmuş durumda.

Bir noktadan sonra kimin yaptığını tartışmak çok da anlamlı olmayabiliyor. Sizin bahsettiğiniz sivil itaatsizliğin yapılabileceği alan o kadar çok daraltıldı ve Kürtler öylesine hedef tahtasına kondu ki... Son askeri operasyonlarla ve DTPlilere yapılan baskılarla Kürt sorununda sivil mücadele alanı çok daraltıldı. Böyle yapılarak zaten şiddet tohumları ekilmiş olmuyor mu?

Tabii ki çözümsüzlük şiddeti dayatıyor. Şiddetle aramızda çok ince bir çizgi olduğunu düşünüyorum. İstediğimiz kadar şiddet karşıtı olalım, bir an geliyor ki şiddeti savunur bir noktaya geliyorsunuz. Ben bunu şahsen yaşadım. 92’de gözümüzün önünde köy yakıldı. Ben o köyde yanan insanları gördüğümde ağlayarak “Önüme çıkan ilk Türk’ü şu an öldürmek istiyorum” dedim. Yanımızda bulunan Cezmi Ersöz “O zaman beni öldür.” dedi. Sonra “Nasıl bu lafı söylediğim?” diyerek kendimi yargıladım. Yani böyle bir duyguyu yaşatıyor. Ben Kürdistan’a her gittiğinde silahlı mücadele ne kadar haklı düşüncesiyle dönüyorum. Sonra oturup şiddetsiz bir tarz geliştirmek üzerine düşünüyorum. Çözüm olarak şiddet dayatılıyor ve dayatılan bu şiddet sistemin kendini güçlendirmesi için kullanılıyor. Bizim buna karşı başka bir yöntemi yaygınlaştırmamız gerektiğini düşünüyorum. Muhalefet içinde PKK çok eleştiriliyor; ben de PKK’nin eleştirilecek çok yanı olduğunu düşünüyorum. Ama “Kürt halkı ile PKK’yi ayıralım” zihniyeti çok tehlikeli. PKK, bu halkın çocukları; kimisinin babası, kimisinin çocuğu, kimisinin kız kardeşi, kimisinin yeğeni. Meclisteki insanların dahi akrabaları var orada. Muhalefetin insanları dağa çıkaran koşulların tartışılmasını sağlamasını gerekiyor.

Ahmet Türk kimyasal silah kullanımıyla ilgili bir açıklama yaptığında Ali Bayramoğlu “Kimyasal silah kullanıldığını açıklamanın zamanı mı?” diyebiliyor. Bunun zamanı olur mu? “Kimyasal silahlar mı kullanılıyor?” diye Türk aydınlarının sorması gerekiyor.

Örneğin gerilla cenazeleri son Terörle Mücadele Yasası’ndan (TMY) sonra ailelere verilmiyor. Bunlar hak talebi değil mi? Ama gündeme bile getirilmiyor. Kendilerini muhalefet kesiminde tanımlayanların da gerçek anlamda bir tartışmaya yol açmadıklarını düşünüyorum. Bu olmadığı sürece devletin çözümsüzlük politikası devam ediyor. Mesela Diyarbakır olayını ele alalım. Bu olayı devlet de yapmış olabilirdi, PKK de yapmış olabilirdi. Kimse bunu sorgulamıyor. Olayı PKK’nin yaptığı bir ön kabul olarak ele alınıyor. Şemdinli’de yaşanan olayı ele alalım. Suçüstü yakalandılar. Bu olay ne kadar ele alındı? Bir kişi de çıkıp “Şemdinli’de de bunu yaptılar, belki Diyarbakır’da da yapmış olabilirler. Bunu bir düşünelim” demiyor. Düşünebiliyor musunuz, Şemdinli’de iki asker suçüstü yakalandı; “Onlar iyi çocuklardır” denildi! Kimse doğru düzgün konuyu sorgulamadı. Davayla ilgilenen savcı ifadelere dayandığı için – ifadelerde Büyükanıt’ın ismi geçiyor. Bir savcı bunu değerlendirmek durumunda – adamın hayatını bitirdiler. Bugün geçmişte bu tarz olaylar olmamış gibi bir önkabulle suçlu ilan ediliyor. Milliyetçilik yükseliyor. Muhalefet kesiminde de bu tarz düşünmesi gereken insanların çok az olduğunu düşünüyorum. Bu çok umut kırıcı geliyor bana.

Bugün şiddet döngüsünün güçlendiği ortamda sivil mücadele alanını genişletmek adına Kürt halkını temsil etme sorumluluğunu üstlenen kurumların, siyasi partilerin hak ihlallerini, Kürtlerin taleplerini gündeme taşımak konusundaki çalışmalarını yeterli buluyor musunuz?

Kürt hareketi için de, Türkiye muhalefeti için de bu açmaz geçerli. Biz sadece gündemi takip ediyoruz. Gündemin bize dayattığı üzerinden iş yapıyoruz. Ben bugün 1915 olaylarını gündemine alan, o tarih geldiğinde eylem yapan bir sol siyasete rastlamadım. ABD mallarını boykot ederken OYAK mallarını da boykot eden bir sol siyasete rastlamadım. Bu durum Kürtler için de geçerli. Militarizmi o kadar içselleştirmişiz ki sivil siyaseti biz de üretemiyoruz. Tabii ki devlet çok kötü kıstırıyor. Bu ayrı bir şey. Ben legal siyasetin daha farklı yapılması gerektiğini düşünüyorum. Bana da milletvekili olmam konusunda teklif geldi. En basitinden mecliste edilen yemin demokratikleştirilmeden Kürtler mecliste hiçbir şey yapamazlar. Sana, sen olmaktan çıkmana dair bir yemin ettiriyor ve meclise öyle kabul ediyorlar. 12 Eylül Anayasası kabul edildikten sonra anayasanın değişmesi, demokratikleştirilmesi hep söylenir; ama hiç doğru düzgün bir anayasa taslağı oluşturulup tartışmaya açılmamıştır. Bu, geniş kitleler tarafından, yüksek sesle önerilmemiştir. Bugün her yer bombalanırken 100 kişilik eylem yapıyoruz. Kendimize de dönüp bakmamız lazım. Sivil siyaset ve insan hakları alanında çalışma yürütenler gerçek anlamda halka güven verici ne kadar iş yapabiliyor. Mesela bir gün boyunca, barış talepli genel grev yapılsa devlet çözümsüzlük politikasını bu kadar rahat dayatabilir mi? Ama bunun çok uzağındayız.

Bugünkü gibi her gün insanların öldüğü bir ortamda şiddet zemininin ortadan kaldırılması için, güçlü insan hakları hareketlerinin ortaya çıkabilmesi ve taban kazanabilmesine yönelik önerileriniz ya da somut olarak yapılmasını düşündüğünüz çalışmalar var mı? Örneğin benzer çatışmaların yaşandığı ülkelerde sadece insan hakları ihlallerini izleyen ve şiddet zemininin kendisini ortadan kaldırmak üzere çalışmalar yürüten bağımsız, siyaseten taraf tutmayan örgütlenmeler oluşmuştu. Türkiye insan hakları hareketi bu açıdan ne gibi eksikler barındırıyor?

Bana eskiden sokakta bir eylem yapmak ve bunun basına yansıması yeterli gibi geliyordu. Oysa mahallelere gitmek gerekiyor. Bu, eskiden çok küçük gördüğümüz bir şeydi. Mesela ben Romanlar’ın en ezilen, en yok sayılan, en ötekileştirilen halklardan biri olduğunu düşünüyorum. Geçen gün, roman mahallesinde bir projede çalışan bir arkadaşım ne kadar Kürt karşıtlığının geliştiğini anlattı. O kadar ince politikalarla halklar birbirlerine düşürülmeye çalışılıyor ki o anlamda mahalle çalışmalarının artık çok önemli olduğunu düşünüyorum. Biz bütün İstanbul’un, Galatasaray meydanına gelip dolaşan insanlar olduğunu düşünüyoruz; ama öyle değil. İnsanlar, televizyonlar onlara ne veriyorsa onu biliyor ve onun doğru olduğunu kabul ediyor. Bizim küçümsediğimiz ve bugüne kadar yapmadığımız bu çalışmaların çok önemli olduğunu düşünüyorum. Mesela AK Parti mahallelere, tek tek evlere giderek kazandı. Türkiye’de öyle bir insan gücüne ulaşmak gerekiyor. Sadece medya desteğini bekleyerek sokakta bildiriler dağıtarak olmayacak bu iş. Bu çalışmaların maddi imkanlarla da çok alakası var. Yine de bu kararlılığın gösterilmesi bile çok etkili olacaktır. İnsanlara ulaşmak ve anlatmak gerekiyor. Bazen bir taksici ile bile konuşmanın ne kadar etkili olduğunu düşünüyorum. Bir şekilde o insan sana cevap veremez noktaya geldiğinde “Doğru söylüyorsun abla” diyor. Bir kişinin en azından kafası karışmış oluyor. İnsanların kafalarını karıştıracak çalışmalar yapmak gerekiyor; bu da bizim bugün yaptığımız yöntemle olmuyor.

Gerçekten bağımsız bir insan hakları inisiyatifinin ortaya çıkabilmesi için nasıl bir çerçeve benimsenmesi gerekiyor sizce? 12 Eylül’den sonra yaşanan işkencelerini gündeme getirerek kitleselleşen bir insan hakları hareketi vardı; 90ların ortasına kadar insan hakları hareketi hâlâ bir ölçüde kitleselliğini korudu. Daha sonra hem devletin baskısıyla hem de başka nedenlerle bu kitle tabanı gittikçe daraldı. Günümüzde, bu deneyimler ışığında bir çıkış yakalayabilecek bir insan hakları hareketinin örgütlenme tarzı size göre nasıl olmalı?

Gerçekten insan hakları hareketinin güç kazanması – tabii ki ezilenlerden yana taraf ama objektif bir insan hakları hareketinin güç kazanabilmesi – için illegal örgütlerin insan hakları hareketinden ellerini çekmesi gerekir diye düşünüyorum. Herkesin alanı farklı. Herkesin silahlı bir örgütün yandaşı, onun üyesi olma hakkı vardır. Ama insan hakları hareketinin içinde olmamalılar; belirleyen olmamalılar diye düşünüyorum. Bu görüşümü her zaman açıklıkla söyledim. Bu nedenle de çok eleştirildim. Ben yine onların hakları için, onlar haksızlığa uğradığında mücadele edeyim. Ama onlar insan hakları hareketi içinde belirleyen olmaya başladıktan sonra o hareket insan hakları hareketi olmaktan çıkıyor.

Son yaşadığım bir olaydan örnek vereyim: Bir arkadaşımız ayrımcılığa karşı komisyonda misyonerliğin ne olduğunu tartışmayı önerdi. Çünkü bu insanlar hak ihlaline uğruyor, Türkiye’ye girişleri yasaklanıyor, öldürülüyorlar. Bir başka arkadaşımız “Ama arkasındaki emperyalist bağlantı” diye söze başlıyor. İnsan hakları hareketinin işi bu değil. Misyonerliğin arkasındaki emperyalist bağlantıyı çözmek politikacıların işi. İnsan hakları hareketi “Misyonerler Türkiye’de hak ihlaline uğruyorlar mı? Neden uğruyorlar?” sorularıyla ilgilenir. Bunu anlayanlar insan hakları hareketinden çekiliyor. Ben adı İHD ile anılan birkaç insandan biriyim; ama artık geri çekildim. Ben karşıma gelen bilmem ne örgütünün merkez komitesi yöneticisiyle insan hakları hareketi içinde çalışmak istemiyorum. Onun seçimine saygı duyarım. Ben onun hakları için canımı bile verebilirim. Bunun örneklerini de yaşadık. Bu ayrı bir şey. Ama insan hakları hareketi bağımsız olmalı; hiçbir örgütün orada bir dayatması olmamalı. Bu olduğu anda o hareket insan hakları hareketi olmaktan çıkıyor. Daha önceki yıllarda çok açık dile getiremediğimiz temel sorunun bu olduğunu düşünüyorum. Bu yüzden bağımsız insan hakları savunucuları kaçıyorlar.

Öyleyse siyasal hareketlerin insan hakları alanına dönük farklı politikalar geliştirmesini mi beklemek mi gerekiyor?

Çözüm nasıl olur bilmiyorum. Ben yönetimlere girmemelerini öneriyordum. “Bizim alanımız farklı biz insan hakları hareketi içinde belirleyen olmamalıyız” diyerek bunu yapan siyasetler de var. Çünkü onlar da örgütlü bir iktidar gücü; dolayısıyla onlar da hak ihlalleri yapabiliyorlar. Yıllar önce bir örgüt kendi içlerinden bir arkadaşlarını öldürdü. Biz bunu protesto ettik diye polis işbirlikçisi ilan edildik. Sadece, devletin öldürdüğüne mi karşı çıkacaksın? Ben cezaevindeyken bir örgüt tarafından gözümün önünde birisine işkence yapılıyordu. Bunu oradakilerle, bütün örgüt yöneticileriyle konuşmaya çalıştım. Kadının bağırtılarından uyuyamıyorduk. “Ne yapacağız; ne olacak?” diye soruyordum. Konseyde görüşüyoruz dediler, ama konseyde görüşülmesi bitmedi. Sonunda o insan itirafçı oldu. Ben o insana kızmıyorum. Belki de itirafçı olmaktan başka bir şansı yoktu. Orada o kadına işkence yapan kişi bir süre sonra gelip İnsan Hakları Derneği’nde yönetici olursa ben o kuruma olan güvenimi kaybederim. Bunlar maalesef bizde açıkça tartışılmıyor; ama ben temel sorunun bu olduğunu düşünüyorum. Mesela ölüm oruçları sürecini hala tartışamadık. Biz düşünce ve ifade özgürlüğünü hep devletten bekliyoruz. Ama alternatif örgütlerin içinde düşünce ve ifade özgürlüğü var mı?

---