Muammanın Peşrevinde Muallaktayız¹

" belki bir gün 'dündü' deriz
terkimizdeki karanlığa baktığımızda
sürerken atlarımızı
önümüzdeki aydınlığın muğlaklığına "

18 Nisan Perşembe günü Malatya'dan gelen bir haber Türkiye'nin gündemine bomba gibi düştü. Hıristiyanlık üzerine kitaplar yayınlayan Zirve Yayınevi'ne² baskın yapan beş kişi, o esnada yayınevinde bulunanları "ellerini bağlayıp, boğazlarını keserek" öldürmüştü. Rahip Santoro ve Hrant Dink cinayetlerinin ardından Türkiye'nin Müslüman olmayan vatandaşlarına yönelik bir cinayet daha gerçekleşmişti. Hem de bu sefer ırkçılık ve milliyetçiliğin arkasında yatan ataerkil zihniyeti de gözler önüne sererek. Malatya'daki cinayette kurbanların bedeni, ırkçılıkla bezenmiş erkekliğin meydan okuma alanı haline getirildi. Öldürülmeden önce hadım edilenlere³ "Müslüman değilsen, sünnetli değilsen erkek de olamazsın" deniliyordu ve genç erkeklerin vatanlarını "hainlerden" kurtararak rüştlerini ispat ettikleri diğer cinayetlerde olduğu gibi cinayetin ırkçı ve milliyetçi karakterine cinsiyetçilik bu sefer daha da görünür bir şekilde ekleniyordu

İnsanların üzerine düşen her bir bombayı koltuğumuzda oturup seyrettiğimiz Körfez Savaşı'ndan bu yana, bombanın hedefi olmadığının farkında olmanın verdiği rahatlıkla şiddeti seyretmenin nasıl bir durum ortaya çıkardığını; ölümün ve şiddetin medya tarafından nasıl da olağanlaştırılarak yansıtıldığını tartışıyoruz. Malatya'daki ölümler de aynen böyle yansıdı medyaya; birkaç saat önce bizimle aynı havayı soluyan insanların şu anda bizimle olmayışı gerçeği bir çırpıda kabul edildi. Yetkililer Hrant Dink cinayetinde olduğu gibi hemen kendilerini aklayan açıklamalar döktürüverdi. "Tehditler uzun zamandır devam ediyordu, ama koruma isteyen yoktu, yetkililer ne yapsınlardı…" "Bu arada, olayların ardında örgüt bağlantısı yoktu, münferit vakalardı."

"Akıl fikir sahibi" köşe yazarlarımız da ekranlarda boy gösterip bize dayatılan seçim kutuplaşmasında -ki aslında gerçek bir kutuplaşma olmadığını, AKP çoktan kendine çizilen çizgilerin dışına çıkmayacağını, partinin milliyetçi tabanını küstürme riskini göze alamayacağını gösterdi- tuttukları tarafların çıkarlarını savunmak için bir araç haline getirdiler üç kişinin ölümünü.

Cinayetin seçim süreci üzerindeki olası etkileri, misyonerlik çalışmalarının zararları masaya yatırılırken inanç ve ifade özgürlüğü alanındaki kısıtlamaların, bireyin yaşam hakkını elinden almaya kadar giden sonuçlara ulaşabilmesi, cinayetlere zemin hazırlayan politik iklim sorgulanmadı hiç. Özellikle Hrant Dink cinayetiyle, kendin gibi olmanın, yani kimliğini yaşamanın ne kadar imkânsız hale getirilmeye çalışıldığına hep birlikte tanık olmuştuk. Malatya'da yaşanan bu son olaylarla inanç farklılıklarını yok saymanın, inançların ve fikirlerin kendilerini ifade etmesine getirilen engellerin ulaşabileceği vahim sonuçları bir kez daha gördük. Rakel Dink'in ifade ettiği gibi "bir bebekten katil yaratan karanlığı sorgulamaya" ne medya ne de devlet kurumları nezdinde hiçbir niyet olmadığı da apaçık ortada.

Karanlığı sorgulama niyetinde olanlar ise ciddi baskılarla karşı karşıyalar; bu anlamda yayıncılar ciddi bir hedef haline gelmiş durumdalar. Zirve Yayınevi, Hıristiyan dinini tanıtma ve yaygınlaştırma amacıyla kitaplar basan bir yayıneviydi. Dolayısıyla Malatya cinayeti ifade ve yayıncılık özgürlüğü alanına indirilen bir darbe olarak da ele alınabilir. Misyonerlik faaliyetlerinin ‘kötü' sonuçları uzun bir süredir sadece dini kurumlar içinde değil, devlet kurumlarında da tartışılıyordu. Örgütlenme özgürlüğünü savunuyorsak şiddet içermeyen inançların ve fikirlerin daha geniş kesimler tarafından benimsenmesi için yaygınlaştırılmasının ne sakıncası olabilirdi?

Günümüzde, kalemini söylenmeyenin söylenmesi, görünmeyenin görülmesi için kullanmaya çalışan birçok yayıncı baskı, tehdit, şiddet ve yasaklamalarla yüz yüze bırakılıyor; bizzat ülkenin Genelkurmay Başkanı tarafından canlı yayınlarda hedef haline getiriliyor. Örneğin, Genelkurmay Başkanı'nın basın toplantısından bir gün sonra Nokta dergisi Genelkurmay Askeri Savcılığı'nın emriyle polis tarafından basılıyor, derginin tüm belgeleri aranıyor, bilgisayarlardaki veriler toplanıyor. Gelinen son noktada Nokta Dergisi kendi pimini çekiyor ve yayın hayatına son veriyor. Öte yandan Gündem, Güncel, Azadiya Welat gazetelerine, yayınlarının durdurulmasına kadar giden sansür uygulamaları zaten uzunca bir süredir devam ediyor.⁴

Hepimiz şaşkınlıkla ülkedeki demokratikleşme rüzgarının bir senede, nasıl tersine çevrilebildiğini seyretmekteyiz. Bu nasıl yapay bir rüzgârdı ki birden güneş gitti, geleceğe dair umutların hepsi kocaman soru işaretleri ile dile getirilir oldu? Nasıl oldu da, her yeni ölümde birbirimizin yüzüne biraz daha az bakabilir olduk? Oysa bir yıl önce Avrupa Birliği'ne üyelik süreciyle beraber dokunulmaz, tabu kabul edilen meseleler birer birer ortaya dökülmeye başlanmıştı. Sezer'in deyimi ile, içinde yaşadığımız Cumhuriyet, hiç o zamanki gibi sorgulanır olmamıştı. Ancak Türkiye'nin demokratikleşmesini isteyen tüm çevrelerin farkında olduğu bir şey vardı: Bu süreç, talepler doğrultusunda değil Türkiye'nin yine yüksek siyasette belirlenen dış politikası doğrultusunda şekilleniyordu ki, dış politika dediğin şey yine onu oluşturan uluslararası ve iç dengeler doğrultusunda değişebilirdi. Yani "AB için değil kendimiz için demokratikleşiyoruz" sözü lafta kalmıştı bir anlamda.

AB sürecinin bu handikaplarının farkında olan ya da olması beklenen muhalif hareketlerin ise AB politikalarına, tepeden demokratikleşmeye dair bazen fazlasıyla tepkisel eleştiriler geliştirirken taban inisiyatifini öne çıkaran, aşağıdan demokratikleşme sürecini örebilecek alternatif stratejiler geliştiremedikleri ortada. Ve işte sonuç: Hükümet ve AB temsilcileri arasında sıkışıp kalan demokratikleşme tartışmaları askeri politikaların yeniden devreye sokulmasıyla rahatlıkla kesintiye uğratılabiliyor ve olan Türkiye'de gerçek anlamda demokratikleşmeyi savunan kesimlere oluyor.

Aslında rüzgârın taraf değiştireceği 2006'nın Temmuz ayında çoktan anlaşılmıştı. Bu tarihte bir çırpıda çıkarılıp uygulamaya konulan Terörle Mücadele Yasası, ifade özgürlüğü engellemelerinin sınırlarını fazlasıyla genişletiyor; bu şekilde demokratikleş(me)me sürecinin hukuki dayanakları da yaratılmış oluyordu. Son bir yıldır yayıncılık alanındaki ihlalleri takip ettiğinizde, Türkiye'nin ifade ve yayıncılık özgürlüğü açısından çok da parlak bir dönem yaşamadığını görürsünüz. Bu yasanın kabul edilmesinin hemen ardından yayıncılık alanında pek çok dava açıldı: Edebiyatçılar, hatta çevirmenler bile yargılandı. Atılım, Birgün, Evrensel Özgür Gündem gazeteleri; Özgür Radyo, Anadolu'nun Sesi radyoları; Kaos GL, Özgür Halk, Yürüyüş dergileri zaman zaman ya uyarı aldılar ya yasaklandılar ya da kapatıldılar. İnternet günümüzde bilginin en hızlı kamusallaştığı alanken şu günlerde internet erişimini engelleme potansiyeli olan, ifade özgürlüğüyle bağdaşmayan bir internet yasa tasarısı hazırlanmaya çalışılıyor.

Bu olayların özellikle yaklaşan seçim dönemine de denk gelmesi "Filler tepişirken çimenler mi eziliyor?" tarzındaki soruları akla getiriyor olsa da, filleri kaçıranların da fareler olduğu unutulmasın. Feministlerin, eylemlerinde kullandıkları bir slogan vardır: "Gelsin baba, gelsin koca, gelsin devlet gelsin cop… İnadına isyan, inadına isyan, inadına özgürlük…" Özgürlüklere getirilen sınırları kaldırmak isteyenlerin,, demokratikleşme tartışmalarının nasıl kamusal alana yayılabileceğini, farklı ifade biçimleriyle nasıl daha geniş kesimlere açılabileceği gündemlerine alıp harekete geçmeleri gerekiyor. Politikalarımızı seçimlere endekslemekten ya da olayları seyretme modundan çıkıp hepimizin sahip olduğu imkânlarla mücadeleyi, bizzat kamusal alanda arttırmamız gerekiyor. Özgürlüklerimize çizilen sınırları zorlarken birbirimizi yalnız bırakmadan, bize kalan çimenler de elimizden gitmeden…

---