Esatoğlu Vakası ve Cinsel Taciz Üzerine

BarışaRock’ta Mehmet Esatoğlu’na yönelik feminist protestolarla tiyatro eğitiminde cinsel taciz konusu yeniden gündeme geldi ve çeşitli alanlarda tartışılmaya devam ediliyor. Özellikle gölge tiyatronun web sitesinde konu, taciz tanıklıklarını yok sayan ve konuya dair dezenformasyon yayan yayıncılık anlayışıyla ele alınıyor.

Mehmet Esatoğlu vakası tiyatro eğitiminde cinsel taciz, eğitimcilik ahlakı, muhalif yapılar arasında kurulan hukuk, solda yaşanan dejenerasyon, basın yayın politikaları, habercilik anlayışı gibi pek çok tartışmaya kapı açıyor. Bu yazıda Esatoğlu vakasını tartışırken sadece cinsel tacizin ele alınışı, kadınların tacizi nasıl yaşadığı ve cinsel taciz karşısında neler yapılacileceğine ilişkin görüşlerimi belitmekle sınırlı kalmaya çalışacağım.

Tacizin pek çok tanımı yapılmış olsa da genel anlamıyla bir kadının fiziksel ve ruhsal bütünlüğüne yönelik rahatsız edici ve kadının rızası alınmadan gerçekleştirilen her türlü davranış –fiziksel temas, bakış, söz, ima, şaka, teklif, ısrar…- kadına yönelik cinsel taciz olarak tanımlanır. Dolayısıyla bir davranış cinsel taciz olarak adlandırılırken davranışı gerçekleştiren kişinin ne düşündüğü değil, davranışa maruz kalan kişinin ne düşündüğü, rızasının bulunup bulunmadığı göz önüne alınır.

Cinsel taciz kadınların hayatının bir parçası olmuş durumda o kadar ki çoğu zaman farkında olmadan gündelik hayatımızı karşılaşma olasılığımız olan tacizlere göre organize etmeye çalışırız. Mesela kimi zaman sokağa çıkarken giyeceğimiz kıyafeti seçerken karşılaşacağımız taciz olasılıklarını aklımıza getirir “şu yere giderken bunu giymeyeyim, biri bir laf der, sinirim bozulur” diye düşünerek hareket ederiz. Kalabalık bir otobüste boş yerleri kollamamız, sırtımızı kapıya duvara verecek şekilde ya da bir kadının yanında ayakta durmaya çalışmamız da olası bir tacizden korunma jesti olarak açıklanabilir. Gece tenha bir yolda yürürken vücut şeklimiz bile karşılaşma olasılığımız olan bir taciz vakası için tetikte; –eğer varsa- göz yaşartıcı spreyimiz hemen elimizin altındadır. Ez azından kendi adıma, yolda yürürken karşıdan gelen erkek güruhuyla tatsız muhataplıklar yaşayıp sinirimi bozmamak için çoğu kez karşı kaldırıma geçtiğimi söyleyebilirim. Sokaktaki tacizciyi bir daha görme şansınız çok olmadığı için çoğu zaman sinirlerinizin bozulduğuyla kalırsınız.

Aile, okul, işyeri, cezaevi, üyesi olduğunuz siyasi yapı gibi hayatınızın büyük bir kısmının geçtiği mekanlarda yan yana durduğunuz kişilerin tacizine maruz kalmanız ise hem tanımlanması hem de baş edilmesi çok daha zor bir meseledir. Tacizcinin tanıdık olması ve ilişkinin samimiyet boyutu ya da belli bir hiyerarşiyi içinde barındırması yaşananın “taciz mi yoksa yanlış anlama mı” olduğunun ayırt edilmesini ya da tacizin deşifre edilmesini zorlaştırır. Öncelikle kendinizi suçlar, durumun bir taciz değil yanlış anlama olduğuna kendinizi ikna etmeye çalışırsınız. Çünkü tacizin adını koyduğunuzda ve bu yüzleşmeyi yaşadığınızda hayatınızın büyük bir kısmını geçirdiğiniz o mekandaki kurulu tüm ilişki ağları kadının alehine alt üst olacak demektir. Bu nedenle çoğu kadının güç eşitsizliği, bağımlılık ilişkisi ve sosyal hiyerarşi ile belirlenmiş bu mekanlarda tacizi açıklamayarak susması çok rastlanan bir durumdur.

Yaşadığınız tacizi birisiyle paylaştığınız zaman da tacizi davet etmek için ne yaptığınız, nasıl davrandığınız araştırma konusu yapılır; sorun tacizcide değil; taciz edilende aranır. Bu yaklaşım ise tacize uğrayan kişiye ikinci bir mağduriyet yaşatmaktan başka bir şey değildir ve mağdurun kendini suçlu hissetmesine neden olur, onu yalnızlaştırırken tacizciyi korur ve taciz jestlerinin devam etmesini sağlayan bir ortam kurar.

Tacizi anlattığınızda hikayeniz, pornografik bir öykü muamelesi de görebilir. Kendini kadının cinsel haz nesnesi haline getirilmesi üzerinden var eden ataerkil sistem algıları içinde bir erkeğin fantezi dünyasını süsleyebilir. Bu durum da pek çok kadının yaşadığı tacizi açıklaması karşısında bir engel oluşturur.

Şüphesiz cinsel tacizle mücadelenin yolu cinsel taciz karşısında tepki göstermek, tacizin açıklanıp tacizcinin deşifre edilmesiyle başlıyor. Lambdaistanbul gönüllüsü Yeşim Başaran’ın cinsel tacizle ilgili bir yazısında[1] belirttiği gibi “sorunun çözümü, tacizden kaçmak için sürekli saklanmaktan değil, her karşılaştığımızda konuşmaktan, deşifre etmekten, tacizcinin cesaretlendirilmek yerine hak ettiği cezayı alması için tacize karşı kadın grupları oluşturmamızdan, sadece kendi yaşadığımız olayların değil, çevremizdeki bütün taciz olaylarının müdahili olmamızdan geçiyor.”

Feminist hareket cinsel tacizi bireysel bir sorun değil hayatın her alanında erkeği üstün gören ataerkil sistemin kurduğu kadın ve erkek arasındaki ezme/ezilme ilişkisi sonucunda oluşan toplumsal bir sorun olarak ele alır. Geşiltirilen çeşitli eylemlilikler ve etkinliklerle kadına yönelik şiddetin kamusal görünürlük kazanmasını sağlar ve bunu politik bir mesele olarak hem kadınlar arasında hem de muhalif hareketler içinde tartışmaya açar. Cinsel taciz karşısında ise tacizi açıklayan kadınların ikinci bir kere mağdur edilmemesi için çeşitli yöntemler önerir: Cinsel taciz karşısında kadının beyanı esas alınması ise bir tür pozitif ayrımcılık ilkesidir. Bu, “Bir kadın öyle diyorsa taciz kesin olmuştur, suçlanan da tacizcidir” demek değildir. Şu denmeye çalışılmaktadır: Bir kadın tacize uğradığını söylüyorsa bunu detaylandırmak, ispat etmek zorunda değildir. Erkek egemen yapılarda tacizi açıklamak bir o kadar zorken bir de kadının tacizi ispatlaması ona yaşatılan ikinci bir mağduriyettir. Bu nedenle kadının beyanı temel alınır ve tacizle suçlanan kişinin tacizde bulunmadığını ispat etmesi beklenir. Bu şekilde tacize uğrayan kadının tacizi ispata çalışarak ikinci bir mağduriyet yaşamasının önüne geçilir.

***

2000 yılında ATÇ’de yaşananlara dönecek olursak: Yaşanan olaylara ve tartışmaların gidişatına dair veriler sunan materyaller zaten uzun bir süredir internet üzerinden kamuyla paylaşılmaktaydı[2]. Tiyatro eğitiminde cinsel taciz tartışmalarını gündeme getiren Özgür Sahneli Kadınlar zor olanı yaptılar. Konuyu tartışmaya açarken durumun vehametini gözler önüne seren detaylı tanıklıkları açıklama cesaretini gösterdiler.[3] Ancak buna rağmen meselenin platform içinde doğru düzgün tartışılamaması, taciz vakasını tartışmak isteyenlerin manipüle edilmesi, cinsel tacizin sanatsal çalışma yöntemi adı altında meşrulaştırılmaya çalışılması zaten kadın beyanının yok sayılması anlamına gelir ve tacize uğradıklarını açıklayan kadınlara yönelik bir hak ihlalidir.

Geçtiğimiz günlerde Mehmet Esatoğlu ile BarışaRock protestoları üzerine yapılmış bir röportaj yayınlandı.[4] Röportajı yapan sitede taciz mağduru kadınların tanıklıklarına ve protestoları gerçekleştirenlerin açıklamalarında sundukları verilere değinilmemekte ve bu beyanlar yokmuş gibi davranılmaktadır. Mehmet Esatoğlu’na göre ortada bir taciz vakası dolayısıyla açıklama getirilecek bir mesele de yoktur. Tacize uğradığını söyleyen kadınlar ise kendisine yönelik bir komploda öne sürülen piyonlardır. Bu, iktidarları tehdit altında olan erkeklerin feminist jestler karşısında gelişitirdiği çok tanıdık bir tepki: İktidarlarına karşı tehdit olarak gördükleri davranışlar karşısında direnç örgütlemek; kadınların beyanları yok saymak; inkar etmek. Böylece ortada tartışılacak bir sorun da kalmamış oluyor.

Oysa cinsiyetçiliğe ve tacize karşı olduğunu belirten bir kişiden kadınların açıklamalarını kaale alarak cinsel taciz ortamları kuran tiyatro çalıştırıcılığı yöntemini -oyuncuyu dokunarak çalıştırması, fiziksel temasta bulunması, cinselliğin çalışma içinde merkezi bir yer alması ve bu durumun kadınlarda yarattığı rahatsızlık- tartışmaya açması beklenir. Hatta taciz mağduru kadınların meseleyi bu kadar detaylandırarak anlatmalarına da gerek yoktur. Kadınların beyanı karşısında duruşunu sisteme alternatif bir yerde kodlayan ATÇ içinde konunun ele alınıp, Mehmet Esatoğlu’nun çalıştırıcılık yönteminin masaya yatırılması, Esatoğlu’nun nasıl bir eğitimcilik perspektifiyle hareket ettiği noktasında bir açıklama yapması gerekirdi. Bugüne kadar hala tartışılmaktan imtinayla kaçınılan mesele budur.

Hatırda tutulması gereken diğer bir mesele ise Esatoğlu hakkındaki taciz suçlamalarının sadece 2000 yılında ATÇ içinde yaşananlarla sınırlı olmadığı. 2005 yılında Toplumsal Araştırmalar Vakfı bünyesinde konservatuar sınavlarına hazırladığı genç bir kadın da aynı mağduriyeti yaşadığında ailesinin durumu TAV yönetimine bildirmesiyle Esatoğlu’nun vakıfla ilişkisinin kesildiği bilinmekte.[5] Bu bilginin yaygınlaştırılması üzerine çeşitli muhalif çevrelerin etkinliklerinde konumlanamadığı da söylenmekte. Taciz meselesini ATÇ içinde kendisine yönelik bir komplo girişimi olarak ele alan Esatoğlu’nun bu “iddialara” da bir açıklama getirmesi gerekmektedir.

BarışaRock protestoları sonrasında yaşanan tartışmalarda bu mesele ısrarla yok sayılmaktadır. Oysa BarışaRock protestolarını örgütleyenlerin kaleme aldığı yazılarda belirtildiği gibi protestoların tetikleyicisi TAV çatısı altında yaşanan tacizin mağdurun alanda tacizcisi ile karşılaşması üzerine yaşadığı travma ve feminist hareket içinde konumlanan annesinin sürece müdahil olmasıdır. Bu olayın da 2000 yılında ATÇ’de yaşanan tartışmalarla hiçbir ilişkisi yoktur; yıllar sonra bambaşka bir mekanda vuku bulmuş bir hadisedir.

***

İşin daha da trajik tarafı Mehmet Esatoğlu’nun kendilerini siyasetin sol tarafında tanımlayan pek çok çevre tarafından kucaklanmasıdır. Muhalefet içinde nasıl bir ortam kurulmaktadır ki çeşitli hak ihlallerinde bulunmuş kişiler hiçbir özleleştiri vermeden burada konumlanabilmektedir. “Solcu biri tacizci olamaz” gibi bir önkabul tacizcilerin cirit attığı, her içki ortamına taciz hikayelerinin meze olduğu, kimin ne olduğunun bilinip de dile getirilmediği bir “sol” piyasada kabul edilmesi mümkün olmayan bir irrasyonalitedir. Bugün Türkiye “solu”, muhalif kimliği kepaze eden, tacizin neredeyse gündelik hayatta bir iletişim biçimi haline geldiği bir dejenerasyon içindedir. Bu bataktan çıkabilmek için, muhalif alanın bu şekilde kirletilmesi karşı çıkan kişi ve kurumların şahit oldukları ya da bildikleri cinsel taciz ya da cinsiyetçi tavırlar karşısında tavır almaları ve cinsiyetçiliği deşifre ederek, bu tarz jestlerin gerçekleştirilemeyeceği ortamlar kurmaları gerekir. Aksi halde sol muhalefetin içeriden kirletilmesinin önüne geçilemeyecek ve ortada muhalif bir sol da kalmayacaktır.

---