27 Nisan Muhtırası, Akademi ve Hayal Kırıklıkları

15 Mayıs 2007'de Sabancı Üniversitesi'nde, Sabancı Üniversitesi Sanat ve Sosyal Bilimler Fakültesi asistanlarının 27 Nisan muhtırasına karşı hazırladıkları basın bildirisinin akabinde, 27 Nisan muhtırası sonrası askeriyenin gölgesi altında siyaset imkanları üzerine "Ordusuz Siyaset?" başlıklı; Ali Bayramoğlu, Ergin Cinmen, Sabancı Üniversitesi öğretim üyelerinden Ayşe Gül Altınay ve Dicle Koğacıoğlu'nun katıldıkları bir panel düzenlendi. Panelin başlığındaki soru işareti aslında panelin genel havasını da yansıtıcı nitelikteydi. Tüm konuşmacılarda son bir yılın gelişmelerinin ardından Türkiye ile ilgili belli bir umutsuzluk (ve yılgınlık) vardı. Aslında 2006 baharında Şemdinli'de başlayan, ama 2007 Şubat'ında Hrant Dink cinayetinden sonra peş peşe -adeta ivme kazanırcasına- yaşananların ardından gelen 27 Nisan muhtırası siyasetin ve demokrasinin üzerindeki Demokles kılıcını çırılçıplak açığa çıkardı.

Bu paneli düzenlemekteki temel maksat, hem Türk akademisi içinde bu süreçte neler yapılabileceğini sesli olarak düşünmek, hem de akademinin 27 Nisan muhtırasına karşı sessiz ve hatta kayıtsız kalmasının ardından bir ses verebilmekti. Panelde hem süreç anlaşılmaya çalışıldı, hem de bu süreçte neler yapılabileceği, neler yapılması gerektiği tartışıldı. Panelin "resmi" bitişinden sonra akademinin bu sürece ilişkin ne yapabileceği, ne yapmadığı ve ne yapması gerektiği üzerine konuşuldu.

Buradan hareketle, 27 Nisan'dan bu yana yaşanan süreçle ilgili bazı hayal kırıklıklarına değinilmeli. Muhtıranın ardından tahmin edilen çevrelerce verilen destek ve alkış, beklenebilir ve ayrıca değerlendirilmesi/kınanması gerekmiyor. Ancak değerlendirilmesi ve üzerine yoğunlaşılması gereken daha çok "demokrat" olduğu varsayılan cenahın tutumuydu. Bu cenahta bazılarının tepki vermekte yavaş davranmakla eleştirilmesi gerekse de, daha vahim bir durum muhtıraya "ne darbe ne şeriat" şeklinde reaksiyon verenlerdi. Bu durum, sadece mevcut statüko odaklarının ne olduğu bile anlaşılmayan "şeriat" klişesini "verili" kabul etme kolaycılığını yansıtmakla kalmayıp ("şeriat" bir öcüleştirme söylemi ve korkutma-cepheleşme taktiğidir, bu abartının tekabül ettiği fiili durum ise "muhafazakarlaşma"dır) aynı zamanda eşit olmayan iki tehlikenin boyutlarını ve "yakın ve açık" olma derecelerini eşitlemekte ve saptırma niteliği taşımaktadır. Biri somut, diğeri soyut iki demokrasi karşıtı eğilimin eşit boyutta tehlike olduğunu ima etmek aynı zamanda siyasal bir bilinçaltını da yansıtmaktadır. Bu "siyasi bilinçaltı" demokrasinin aslında düşünüldüğü kadar hazmedilmediği, bizim olmayan demokrasinin o kadar da kıymetli olmadığı algısını ortaya koymakta ve muhtıraya cevaz ve meşruiyet zemini hazırlayan zihniyetten çok da farklılaşılmadığını göstermektedir. Siyasi olarak "kışla ile cami" arasında bir "tercih" yapma psikozu anlaşılırdır ama bir muhtıra karşısında siyasal etik için bir "tercih" söz konusu değildir, söz konusu olan gayri kişisel bir ilkedir ve savunulması gereken "siyaset"tir.

Muhtıra AKP'ye "verildiği" için herhangi bir ekstra kayıt düşmeden muhtıraya karşı tepki vermenin sanki kaçınılmaz olarak -dolaylı veya dolaysız- AKP'ye verilmiş bir destek olacağı (AKP'ye destek verilmesinin "yanlış" olduğu kesin yargısının zaten "verili" kabul edilmesiyle beraber) "kaygısıyla" ortaya çıkan "ne darbe, ne şeriat" vurgusunda, elmalarla armutlar karıştırılmaktadır. Yani muhtıranın, oyunun kurallarına bir müdahale olması ve kategorik bir reddi zorunlu kılmasına karşı, AKP'nin beğenilmeyen, katılınmayan politika ve uygulamaları (anayasal ve yasal sınırlar içinde kaldığı sürece) "görüş farklılığı"dır. AKP'ye karşı olmanın adresinin, oynanılmaya çalışılan "demokrasi oyunu" içinde seçimlerde tezahür edecek bir çoğunluk olduğu düşünülmemektedir. Burada mesele hepimizin ortak malı olan ve zaten kimsenin malı olmayan, sadece oynumuzun kuralı olan demokrasidir.

Muhtıra karşısında alınması gereken tavır "siyasi" değil ilkeseldir. Yani herhangi bir proje, herhangi bir siyasi angajmanla değil tam tersine böyle bir angajmanın yokluğuyla, olan siyasal angajmanın da dikkatli bir şekilde zikredilmemesiyle, sakınılmasıyla bu tepki ifade edilmelidir. Çünkü savunulan değer siyasi değildir, savunulmakta olan "değer" siyaset karşısında nötr bir alan olan demokrasidir. Belki bundan bile öte muhtıra karşısındaki refleks ahlaki ve vicdanidir. Muhtıraya verilecek tepki bir alternatifini göstermeyi, ortaya koymayı gerektirmediği gibi tam tersine bu tepki ancak ortaya alternatif bir proje konulmadığı sürece anlamlıdır. Burada korunması, üzerinde hassasiyetle titrenmesi gereken demokrasidir ve burada algılanan demokrasi prosedürel manada demokrasidir. 12 Mart ve 12 Eylül yaşandığı halde küçümsenmesi gelenek haline gelmiş "cici demokrasidir". Çünkü ancak prosedürel demokrasinin (elbette içinde barındırdığı ve hatta belki beraberinde getirdiği yapısal sınırlamalarla beraber) tam ve güvenilir işlediği bir zeminde siysal tartışmaların yapılması ve siyasi projelerin uygulanması mümkündür. Prosedürel demokrasi bir amaç değildir ve o yüzden değerlidir, kaldı ki siyasetin bir sonul amacı yoktur. Yani muhtıraya karşı durmak siyasi değil gayri siyasi olmaktadır. Hukukun üstünlüğünü, (beğenilmeyen) anayasayı savunmak sadece demokrat bir tavırdır ve bundan öte başka herhangi bir şey dememektedir. Oakeshott'un meşhur şiarındaki gibi siyaset "ebedi bir sohbet"tir ve burada savunulan sohbetin muhtevası değil sohbetin, tartışma hakkının kendisidir.

Bu manada mesela muhtıranın hemen ardından yaşanan, 1977'ten beri yaşanan en vahşi 1 Mayıs'ında muhtırayla beraber "aynı paket" içinde gündeme getirilmesi üzerinden (elbette 1 Mayıs'ta yaşananlardan dolayı polisi ve AKP'nin hesap vermesi gerekliliğine halel getirmeden) ortaya konan "AKP'ye de gol atma" kaygısının dürüstlük ve samimiyet yoksunluğunu vurgulamak gerekir. Her ikisi de kınanacak değer taşıyan bu iki gelişmede sadece nicelik değil bir nitelik farkı vardır. Bu manada beğenilsin ya da beğenilmesin AKP'nin muhafazakar yönelimli politikaları bu tür bir yönelimi paylaşmayanlarca elbette rahatsızlıkla karşılanmaktadır, ancak bu rahatsızlık siyasi bir rahatsızlık ve siyasi bir muhalefet olarak kalmalıdır. AKP'ye yönelik, bazen bilinçli bazen bilinçaltında hakir gören bir üstünlük duygusu bu manada "devletin hakiki sahipleri"nin algısıyla örtüşmektedir. Bu tür bir algı toplumun farklı sınıfsal, kültürel, etnik ve siyasi kesimlerine karşı Kemalist gayri-demokrat tavırla benzeşir ve "demokrasinin ve siyasetin meşru sınırları" tartışılmasına cevaz vermiş olur. "Ama"lı demokrasi olmayacağı gibi "ama"lı bir demokrasi savunması da olamaz.

Bundan da öte, "AKP politikalarına payanda olmamak" tavrında, "sınıfsal" bir koku duymamak; Haso'ya ve Memo'yu "onlar devleti yönetirlerse ancak böyle yönetecekleri için" hakir görme şeklinde bir kültürel ırkçılık sezinlememek de mümkün değildir. AKP'nin karşı çıkılan muhafazakar uygulamalarına uysun uymasın belli şablonları uydurmak ve giriftlikleri düzleştirmek için bir kolaycılık ve gayri samimiyetsizlik içinde İslamcı yaftası yakıştırılmaktadır. Bu şekilde AKP'ye muhalefet de siyasal tartışma zemininden çıkartılmaktadır. Buradan hareketle muhtıraya mevcut itiraza "AKP'ye de karşı olunduğuna" ilişkin bir kayıt düşme ihtiyacı duyulmaktadır. Bu şekilde ise farkında olunmadan muhtırayla aynı dil inşa edilmekte ve konuşulmaktadır zira her ikisi de aynı algı prizmasından neşet etmektedir. Mesele sadece Haso'nun Memo'nun hakkını savunmak, onların yanında olmak değildir aynı zamanda Haso'yu Hasan Bey, Mehmet'i Mehmet Bey olarak görmek ve onları korunacak "zımmiler" olarak değil ülkeyi yönetmeye ehil kişiler olarak görmektir. Çünkü demokrasi bu demektir. Her şey yerli yerine oturtulduktan sonra demokrasiye sahip çıkmak için demokrasi dilini de oturtmak gerekmektedir. Bu manada bu tepeden bakan "dengeci" tavırda ve her alanda tarafını ayırma kaygısında yeni, sofistike ve daha köklü bir Kemalizm görmemek mümkün değildir.

Özetle tüm yukarıda yazılanlar, aslında bir hayalkırıklığını ifade etmek için yazıldı. Belki de Türk demokrasisinde kritik sorun ve açmaz "olağan şüpheliler"de değil, demokrasiyi savunduğunu iddia edenlerin demokrasilerinin "selektif" olmasında ve demokratlıklarının dar kalıplarında aranmalıdır. Bu durum, böyle bir demokrasiciliğe "zor zamanlarda" güven olmayacağını ortaya serdi. Bu manada bu muhtıra süreci sonrasında belki de ilk eleştirilmesi gerekenler "olağan şüpheliler" değil "demokrat" cenahtır. Bu manada "muhalifler" aslında ne kadar "muhalif"tir? Bu muhtıra sonrası "demokrat cephenin", farklı ve benzer mülahazalardan kaynaklanan sebeplerle solun ve liberallerin parlak bir sınav verdiği hiçbir şekilde söylenemez. Bu manada 27 Nisan süreci daha yeni başlarken, bu tür bir hassasiyet önümüzdeki aylarda daha da önem taşıyacak.

Son olarak akademi için muhtıraya karşı sessiz kalmamak ayrıca önem taşımaktadır. Zira bilim (hele sosyal bilim) yapabilmek için ilk şart tam bir özgürlük ortamıdır. Sosyal bilimler ancak her türlü fikrin serbestçe söylenebildiği ve tartışılabildiği bir ortamda mümkündür. 2005 yılının "Ermeni konferansı" hafızalarda tazeyken, bilimin üzerine çöken "milli güvenlik teyakkuzu"nun "tabu" konulardan genişletilerek giderek sosyal bilimin her alanına taşınması ve her tür sosyal bilim alanına giren konunun "sakıncalı" addedilmeye başlanması sürecinde, akademi dünyasının sadece yurttaşlar olarak değil aynı zamanda mesleklerini korumak ve geliştirmek gibi endişeler duyan "profesyoneller" olarak da bu kanaldan tepkilerini ve hassasiyetlerini göstermeleri gerekmektedir. Zaten YÖK mevzuatına tam uyulduğu bir ortamda Türkiye'de sosyal bilim yapmak söz konusu bile değildir.

Sabancı Üniversitesi asistanları olarak bu gelişmeler karşısında kayıtsız kalmayarak mümkün olduğunca bir duyarlılık ve tepki yaratamak, sürdürmek ve geliştirmek için düzenlediğimiz panelin ardından, başta 12 Eylül'den kalan, aslında hiç kalkmamış ama 28 Şubat sürecinden sonra sıkılaştırılmış ve kalıcı hale getirilmiş YÖK üzerinden yürütülen akademi üzerindeki askeri vesayete karşı bilinçli ve aktif bir muhalefet yürütmeyi amaçlıyoruz. Özellikle YÖK yönetmeliğindeki son değişiklikle, yurtdışında görülen yüksek öğrenimin denkliği için yurtdışında alınan derslerin içeriğinin "YÖK amaç ve ilkelerine aykırı" olmamasının gerekliliğinin düzenlenmesiyle bu durumun aciliyeti daha da artmıştır. Bu yukarıda da denildiği gibi bir keyfiyet değil geleceğin akademisyenleri olarak bir refleks olarak sahip olmamız gereken bir duyarlılıktır.

---