Kültür – Sanat Alanında "Demokrasi İçin Eğitim"

[12 Ekim 2007 tarihinde, Boğaziçi Üniversitesi İbrahim Bodur Salonu'nda kültür-sanat alanında özgürlükçü eğitim pratiğinin önemini ve bu perspektiften hareketle BGST içinde yapılması gerekenleri tartışmak üzere bir seminer düzenlendi. Noam Chomsky'nin demokrasi, eğitim, öğrenme ve araştırma hakkındaki temel yazı ve mülakatlarının yer aldığı "Demokrasi ve Eğitim" adındaki derleme, Mart 2007 tarihinde BGST Yayınları tarafından yayımlanmıştır. Aşağıdaki metin, bu seminerin öncesi ve sonrasında yapılan tartışma kayıtlarından çözümlenmiştir.]

Ali K. Saysel: Toplantıya başlamadan önce kafamızdaki genel tartışma çerçevesini sizinle paylaşmak istiyoruz. Burada pek çok kişi BGST ve ilişkili olduğu kültür-sanat çevresinin üyesi, az sayıda da davetli öğretmen, belki başka kültür sanat kurumlarında eğitmenlik yapan arkadaşlar var. Burada aktaracaklarımızın özellikle alternatif kültür sanat faaliyetleriyle ilişkisini kurmaya çalışacağız.

Seminerin başlığı "Demokrasi ve Eğitim". Tartışmaya temel oluşturan kitap, Noam Chomsky'nin eğitim, insan doğası, dilbilim, araştırma, bilgi yapıları ve bilgi kurumları hakkındaki yazı ve konuşmalarının derlendiği Demokrasi ve Eğitim kitabı. Demokrasi ve eğitim, özgürlükçü toplum felsefesinin en temel, en eski sorunsallarından ikisi; özgürlükçü paradigmaya göre demokrasi, insanların kendi kendilerini yönetmeleri, eğitim de insanların kendi kendilerini eğitmeleri şeklinde ifade ediliyor.

Bu iki kavram özgürlükçü toplum felsefesi veya özgürlükçü düşünce açısından neden önemli? Basit bir akıl yürütmeyle, daha eşitlikçi, daha adil bir toplum arzu edenlerin bilgiyi ve rasyonel düşünebilme becerilerini toplumun çok geniş kesimlerine yaymak üzere çalışmaları gerektiğini, bilginin ve iktidarın ancak bu suretle bazı çıkar gruplarının tekelinden kurtulup toplumun geneline yayılabileceğini söyleyebiliriz. Dolayısıyla toplumsal değişim arzu edenlerin, topluma eleştirel yaklaşanların, muhalif, sol ve özgürlükçü grupların önemli bir gündemi olması gerekiyor, demokrasi için eğitim. Çıkar ve iktidar sahipleri açısından baktığımızda ise temel itkinin bunun tam karşıtı olması beklenebilir. Bilgi ve rasyonel düşünebilme yeteneği küçük bir azınlığın elinde toparlanabilsin ki geniş kesimler toplumu ve doğayı çözümleyebilecekleri, anlayabilecekleri birtakım araçlardan yoksun bırakılsınlar ve bizlerin ayrıcalıklı konumu devam edebilsin; herhangi bir tehditle karşılaşmadan bu konumumuzu sürdürebilelim.

Peki, eğitimin bağlamı nedir, hangi eğitimden söz ediyoruz? Eğitim süreçlerini enformal ve formel eğitim olarak ikiye ayırmak mümkün. Enformal eğitim daha doğduğumuz andan itibaren içine girdiğimiz aile, büyük aile, cemaat, mahalle yaşantısı içerisinde toplumsallaşmamızla başlıyor. Yaşadığımız süreçlere uygun değerler ve yetenekler geliştiriyoruz. Bu başlı başına bir eğitim süreci. Diğer taraftan formel eğitim kurumlarını da ayrıca ele almak mümkün. Günümüzde ulusal eğitim kurumları içerisindeki eğitimin sorunsallaştırılması da mümkün ve içimizde ilköğretimde çalışan arkadaşlar, üniversite öğretim görevlileri de var. Diğer taraftan hepimiz üniversite mezunuyuz veya üniversite öğrencisiyiz ve formel eğitim süreçleriyle haşır neşiriz. Bunun ötesinde çalışma hayatının sorunsallaştırılması da mümkün. Çalıştığımız işyerlerinde de birtakım eğitim süreçlerinden geçiyoruz, işyerlerinde paylaşımcı süreçler inşa etmeye çalışıyor muyuz? Görevlerimizi bir dayatma ve zorunluluk nedeniyle adeta bir makine gibi mi yerine getiriyoruz, yoksa kendi isteklerimiz, tercihlerimi doğrultusunda, yaratıcılığımızı ortaya koyarak çalışabiliyor muyuz? Bunlar da sorunsallaştırılabilir. Son olarak, muhalif olma iddiası taşıyan, toplumsal değişim arzu eden, içinde yaşadığı toplumun belirli özelliklerini, belki cinsiyetçi, asimilasyoncu yapısını beğenmeyen, yarattığı ekonomik eşitsizliği eleştiren kişi ve grupların inşa ettiği yapılarda da demokrasi ve eğitim sorunsallaştırılabilir ve demokrasi için eğitimin nasıl tesis edilmesi gerektiği konusunda ciddi tartışmalar yürütülebilir. Burada ağırlıklı olarak alternatif bir kültür sanat çevresi içerisinden insanlar olarak bir araya geldiğimiz için yapacağımız tartışmalarda demokrasi ve eğitimin bu son bağlamını öne çıkarmamız faydalı olacaktır.

Kitabın kavramlarına, kitabın özgürlükçü eğitim fikrini felsefi ve bilimsel olarak nasıl temellendirdiğine geçmeden önce demokrasi ve eğitimin bu son bağlamından hareketle, içinde çalıştığımız kültür-sanat çevresinin ve BGST'nin bazı öncüllerine kısaca göz atmak faydalı olabilir. Bu geleneğe baktığımızda aslında bizim burada aktaracağımız özgürlükçü eğitim kavramlarının bizlere hiç de yabancı olmadığını göreceğiz. Ben bu seminer hakkında düşünürken bir taraftan da Ekim'de BGST Yayınları'ndan çıkacak olan Ömer Faruk Kurhan'ın yazdığı Tiyatro'da 20 Yıl'ı okuyordum. Sanırım elimizde, BGST'ye temel oluşturan eğitim süreçlerini ve bunların tarihini kapsamlı ve süreklilik içinde ifade eden temel kaynak bu. Bu kitaptaki anlatıya baktığımızda bizim –kimilerimizin 20 yıldır- etrafında dönüp tartıştığımız konuların demokrasi için eğitim kavramıyla ve özgürlükçü eğitim felsefesiyle ne kadar iç içe olduğunu görmek mümkün. Kitaptan kendimce çıkardığım satır başlarını sıralayayım: Yönetmen tiyatrosu mu, katılımcı bir tiyatro mu? Grup merkezli bir tiyatro pratiği mi, eğitim araştırma mekanizmalarına sahip kurumsal bir tiyatronun inşası mı? Özyönetim becerisine sahip yapılar mı, dışarıdan eğitici talep eden, özyönetim becerisinden yoksun kol faaliyetleri mi? Prodüksiyon merkezli sanatsal faaliyetler mi, kapsayıcı eğitim pratiklerine vurgu yapan bir okullaşma perspektifi mi? Karar mekanizmalarının belirli kişilerde toplandığı, bu durumun diğerleri tarafından kabul gördüğü, son yıllarda koordinatörist olarak adlandırdığımız işleyiş tarzı mı, yoksa demokratik bilincin, katılımcılığın egemen olduğu bir işleyiş biçimini mi? Bunlar, bizlerin uzun yıllardır etrafında tartıştığımız çeşitli başlıklar. Bu başlıkların ötesinde kitap, inşa edilmeye çalışılan tiyatro eğitim ve araştırma pratiğinin özgürlükçü felsefeyle, -Nuri birazdan anlatacak- Platocu epistemolojiyle ilişkili olduğunu da açık bir şekilde ifade ediyor ve hatta önerdiği minimum tiyatro anlayışının tiyatro alanında özgürlükçü bir eğitim metodu olduğu söylenebilir.

Ve şimdi, Demokrasi ve Eğitim kitabında özgürlükçülük ve demokrasi için eğitim, felsefi ve bilimsel anlamda nasıl temellendiriliyor, bunu anlatacağız. Ardından önerimiz, BGST eğitim araştırma pratikleri üzerinden belirli bir tartışma açmak. Tiyatro eğitimi üzerine, dans eğitimi üzerine, müzik eğitimi üzerine, kuramsal çalışmanın nasıl yapılması gerektiği üzerine konuşabiliriz.

[Toplantının bu aşamasında Nuri Ersoy, BGST websitesinde  yer alan seminer metnini sunmuştur.]

Ali K. Saysel: Şimdi burada bulunan insanların deneyimlerinden hareketle bir tartışma açabiliriz. Nuri'nin anlattıklarından öğrendiklerimizi özetleyecek olursak: Demokrasi için eğitim dediğimizde katılımcı eğitsel süreçlerin inşası önem kazanıyor. Bu, o çalışmanın nasıl örgütlendiğiyle, karar alma mekanizmalarının, eğitim mekanizmalarının ne şekilde kurulduğuyla alakalı bir şey. İkinci olarak, insan doğasına aykırı olmayan, insanın yaratıcı yeteneklerini açığa çıkarabilecek belirli eğitim yöntemlerinin geliştirilmesi gerekiyor. Yani özgürlükçü eğitimin, katılımcı süreçlerin inşası anlamında örgütsel bir boyutu var, bir de çeşitli bilgi ve insani faaliyet alanlarında yoğun çalışma, deneyim, deneysellik içerisinde olgunlaştırılması gereken yöntemsel bir tarafı da var. Ben toplantıyı açarken Ömer Faruk Kurhan'ın Tiyatroda 20 Yıl kitabından bazı alıntılar yapmıştım konunun BGST ve kültür-sanat çevresiyle ilişkisi bağlamında. Kitap özgürlükçü eğitimin bu her iki boyutuna da temas ediyor. Örneğin, prodüksiyon anlayışını temel almayan, okullaşma perspektifi güden çalışmaların inşa edilmesi fikri, yönetmen tiyatrosu yerine katılımcı bir tiyatronun tercih edilmesi, reji grubu gibi birtakım konseptlerin ortaya atılması, son yıllarda örneğin yapım koordinasyon konseptinin önerilmesi. Bunlar demokratik-özgürlükçü bir modelin örgütsel ayağının inşası ile ilgili veçheleri. Fakat bir de farklı kültür-sanat alanlarında yöntemsel olarak geliştirilmesi gereken şeyler de var ki kitap, özellikle son bölümünde yöntemsel bir arayışı da ifade ediyor. Yapmak isteyen herkes için tiyatro dendiğinde ve buradan hareketle minimum bir tiyatro anlayışı ortaya konduğunda, insanın doğuştan gelen yeteneklerini, yaratıcı kapasitesini temel alan, Platocu öncüllerden hareket eden bir yöntem öneriliyor tiyatro alanında.

Bu örnekten hareketle, örneğin dans pratiğinde, müzik çalışmalarında, kuramsal çalışmada yöntemsel bazı açılımlar sağlamak mümkün mü? BGST birimlerinin bu yönde araştırma yapması gerekiyor, zira sistemik okullar bu tarz eğitim süreçlerini araştıran kurumlar değil. Özgürlükçü yöntemlerin karşısındaki davranışçı, mekanik yöntemler bireyden neleri bekler? Aktardığımız kitapta örnek dil eğitimi üzerine kurulmuştu; davranışçı yöntem şunu söylüyor: Dil şartlandırma, pekiştirme ve talim yoluyla öğretilir. Bunun alternatifi olan özgürlükçü - insancıl yöntem ise dil eğitiminin, öğrenenin ilginç bulacağı bir kontekst içerisinde gerçekleştirilmesi gerektiğini söylüyor.

Enstrüman çalmakta benzer bir şekilde, şartlandırma, pekiştirme ve temrin yoluyla öğretilebilir ve bu noktada enstrümanın müziksel bir ifade aracı olmaktan çıkması riski vardır. Bunun alternatifi nedir? Örneğin müzik biriminde bir solfej metodu geliştirilmeye çalışılıyordu, vokal ve enstrüman çalışmalarının nasıl yapılması gerektiğine ilişkin tartışmalar yapılıyordu. Bu tartışmalarınızı ve gelinen noktayı burada tartıştığımız özgürlükçü pratik ile ilişkilendirebilir misiniz?

Benzer bir soru dans eğitimi hakkında da sorulabilir. Bir dansçı, sürekli tekrarlayarak, sürekli alıştırma ve egzersiz yaparak mı öğrenir yoksa dans, kişinin – grubun kendisini veya bir kurguyu ifade etmesinin bir aracı mıdır, temel dans böylesi bir bağlam içinde mi çalışılmalıdır? Dansçı, kendisi için önemli olan bir ifadeyi canlandırdığını hissettiği zaman mı iyi öğrenir yoksa hep aynı figürleri tekrarlayarak mı?

Bu ve benzeri sorulardan hareketle bir tartışma açabiliriz.

Gökhan Gökçen: İnsan doğasından bahsediyor Chomsky. İnsanda yaratıcı bir cevher, belirli bir potansiyel var. Fakat mevcut eğitim pratiği daha çok davranışçı tezlere dayanarak, koşullandırma, cezalandırma gibi araçlar ile toplumu eğitmeye çalışıyor. İşin enteresan tarafı, büyük ölçüde de başarılı oluyor. Yani burada aslında Orwell'in problemi çözülemiyor, yani insanlar hâlâ o verilen kalıplarda yaşamaya devam ediyorlar. O zaman şöyle bir soru ortaya çıkıyor: İnsanın doğası hakkında Chomsky'nin söyledikleri yanlış mı ki, insanın doğasına aykırı olduğunu düşündüğümüz davranışçı eğitim sistemi başarılı oluyor. Bence davranışçı eğitim beraberinde ciddi anlamda baskı ve şiddete başvurduğu için başarılı oluyor. Otoriter sistemlerde zaten açık seçik şiddet uygulanıyor, demokratik sistemlerde biraz daha devletin ideolojik aygıtları vasıtasıyla -hani şiddet var ama yok- gerektiği ölçüde şiddet uygulandığı için başarılı oluyor, yani ben bu açıdan bakıldığında Chomsky'nin tezinin geçerli olduğunu düşünüyorum.

Diğer bir nokta da, üniversite eğitimi almış insanlarla, üniversite sonrasında kültür sanat alanında muhalif bir çalışma yapıldığında, eğitimden gelen hasarlarla da mücadele etmek gerekiyor. Mesela Tiyatroda 20 Yıl kitabında anlatılanlar gibi, yaratıcılığı kışkırtacak birtakım girişimlerde bulunulmasına rağmen aslında kalıcı sonuçların alınamadığı da görülüyor. Bence hepimizde, geçmiş hayatımızdan, aldığımız eğitimlerden kalan birtakım hasarlar var; bu hasar, bir şekilde inisiyatif almaktan kaçınmak, ödül veya ceza beklemek şeklinde kendini gösteriyor, ki bu yüzden de muhalif çalışma yapanların bu olumsuz hasarları ortaya çıkartmaları ve ısrarla mücadele etmeleri gerekiyor.

Bir de, belki davranışçı modelde de geçiyor, ama bence, bazı beceriler de hakikaten tekrar edilerek kazanılıyor, yani bir çocuğun yazı yazmak için kalem tutma becerisi gibi bazı beceriler tekrar gerektiriyor ama bu, bütün eğitim sisteminin tekrara dayanmasını gerektirmiyor.

Oğul Esen: Teşekkür ederim. Öncelikle şunu sormak lazım: Niye eğitiliyoruz? Niye ben eğitiliyorum, niye Ahmet'i eğitiyoruz. Sistemin eğitmek istediği birileri var, biri birilerinin bir şey olmasını istiyor, sistem buna göre eğitiyor. Amerikan eğitimi kesinlikle çok başarılı, yani siz Amerika'da "şahinlerin" çok baskıcı bir eğitimden geçtiğini zannediyor musunuz? Hayır, çok özgürlükçü bir eğitimden geçiyorlar. Dünyaya ait bir sürü fikirleri var. CIA internet sitesine girin bütün ülkeleri, bütün ülkelerin zaaflarını, başarılarını çok iyi analiz etmişler. Irak'a giriş sebepleri de belli, yani oradaki yönetici sınıf, bence Chomsky'nin ayırdığı özgür düşünen kesim, öğretmenler ve mühendislerden ziyade, sistemin entegrasyonunu ve yeniden üretimini sağlayan düşün sınıfı. Huntington mesela, o çok özel eğitilmiş bir adam, çok iyi eğitimli bir adam. Gerçi bilimsel çalışmalarının çok kötü olduğu iddia ediliyor -Lang diye bir adam var, onun mantık ağacıyla yaptığı çalışmaların çok kötü olduğunu ve saçmalıklar içerdiğini söylüyor- ama netice itibariyle ideoloji üreten ve ideoloji kuran kesimden olduğunu düşünüyorum daha çok.

Türkiye'ye baktığımızda hiçbir öğretmenin entelektüel bir birikim var edip üretmesi ve tanıtması beklenmiyor ve bunun için bir eğitim verilmiyor. Eğitim fakültesi mezunuyum, üç beş üniversitenin eğitim fakültelerini çok iyi biliyorum, saygın üniversitelerden bir tanesinin bir eğitim fakültesi mezununun Piaget ismini duymamış olması beni şaşırtıyor, çünkü zaten disiplini kuran adam Piaget. Bunun ismini duymadan master dereceli eğitimci olarak çıkıyorlar, yani böyle bir beklenti de kurulmuyor esasında eğitimciler üzerinde.

İkincisi şunu söylemek gerekiyor, esasında eğitim sisteminin insan üzerinde kurguladığı problemlerden bir tanesini ben şu an yaşıyorum, onu paylaşayım. Kötü lisans öğrencisiydim, iyi yüksek lisans öğrencisi olduğumu düşünüyorum ama yüksek lisans öğrencisinden üretici bir kimliğe geçmek, yani alan kimlikten üreten bir kimliğe geçmek çok problemli bir şey, yani bunu bizzat yaşıyorum. Ender Abadoğlu ile de konuşurken benzer bir şeyden söz ediyorduk: İnsanın kimliği üretmeyi ve kendi kendine yaratmayı reddediyor, çünkü öyle bir eğitim almışsın ki, şimdi tez yazmam bekleniyor. Ben mutlak matematik, bilim demeyeyim de matematikle uğraşıyorum. Matematikle uğraşırken var olan kitaplardan, makalelerden çalışmaktan yeni bir şey üretmeye geçiş aşaması -Chomsky'nin bize anlatmaya çalıştığı ve belleyici kimlikten, üretici kimliğe geçmek- çok zor bir şey. Türkiye gibi ülkelerde bu eşiğin geçilmesi çok daha problemli oluyor esasında. Nobel ödüllerinin, "Fields Medal"ların Amerika'ya gitmesi, dünyadaki yüzde 90 makalenin Amerika'da yazılıyor olması, bunlar çok rastlantısal şeyler değil. Onlar öyle bir ortam sunuyorlar, yaratıyorlar ve belli bir kesim için uyguluyorlar, o açıdan onlar kendi varlıkları sebebiyle, kendi tanımları sebebiyle başarılı bir sistem yürütüyorlar. Türkiye gibi üçüncü dünya ülkelerinde bu tip kaygılar duyan bir grup yaratma eğilimi bile yok. Belki de bu totaliter ve demokratik rejimlerin eğitim felsefeleri arasındaki fark.

Sözünü ettiğim geçiş çok kolay olmuyor, insan farkında olmadan reddediyor. Bir sene boyunca ben bu problemi yaşadım, reddediyorsunuz bir şeyi üretmeyi; bir kitap olsun onu çalışayım diyorsunuz, ödev verilmiyor ama bana diye isyan ediyorsunuz. Bu önemli bir şey bence, bu çok ciddi olarak insanı etkiliyor.

Eğitim tartışması içerisinde "anlamak" ve "bilmek" kavramlarının tekrar tartışılması gerekiyor bence. Ahmet'i "A" konusunda eğittik, artık Ahmet "A"yı biliyor önermesindeki "biliyor" ne demek? Ben şunu biliyorum derken, ben bunu anladım derken o ne demek, onun tartışılması gerekiyor. İnsanlara esasında bilmek ve anlamak konusunda yeterli yetiler verilmiyor, problem oradan kaynaklanıyor. İnsanlar anlamayı ve bilmeyi bilmiyorlar, çünkü anlamak ne demek onu öğretmemişler bize. Bloom diye bir adam var, o algılamayı beş seviyede tanımlıyor, Türk eğitim sistemi birinci seviyeyi geçemiyor, oysa gerçek sistem analiz ve sentez noktasına çekilmesi gereken bir sistem, bu mümkün olamıyor, yani mümkün değil, yapamazsınız. Temel olarak neden yapamazsınız? Çünkü liselerdeki eğitim, ortaokullardaki eğitim soruların cevabını bulmaktır, oysa bilimsel eğitim, algılama eğitimi soru sormaktır, yani hiçbir şekilde siz, "bana soru sorun" diye bir sınav yapamıyorsunuz, çünkü sistem ona göre kurgulanmış değil. O yüzden sistem kendisini –ne demeli- halk tabakası için iyi kurgulamış durumda. Belli şeyler veriyor, belli şeyler alıyor, esas oraya parmak basmak gerekiyor.

Son olarak davranışçılık ile ilgili bir şey söyleyeyim. Roger Penrose diye bir adam var, şunu iddia ediyor: Yapay zekâ mümkün değil, çünkü algılama ve yaratma süreci bir bilgisayar için hiçbir zaman olacak şeyler değil, çünkü onlar ne kadar eğitilirlerse eğitilsinler bunu yapamazlar. Bilgisayarlar belli kodlar girip algoritmalar oluşturarak öğrenmiyorlar mı? Eğitim de o değil mi? Bir yapay zekânın insanın yaptıklarını yapabilmesi mümkün değil, Chomsky'nin tezi esasında yapay zekâcılara da bir cevap niteliğinde, bunu da vurgulamak istedim. Teşekkür ederim.

Levent Soy: Gökhan, "geçmişten kalan hasarlar"dan söz etti, disiplin veya birtakım mekanizmalar ortadan kalktığında geçmişten kalan hasarların etkisini arttırdığını söyledi sanırım. Ben o noktada biraz farklı düşünüyorum. İnsanların içinde yetiştiği eğitim sistemi ezberci, cezacı filan olabilir, biz burada farklı bir sistem kurmaya çalışıyoruz. Fakat şöyle bir şey görüyoruz: Bunlar sadece eski eğitimimizin bıraktığı hasarlar değil, senin kurmaya çalıştığın sisteme sistemli bir saldırı var. Toplumun ödül ve ceza mekanizmaları var, rekabet var, bunlar ödüllendirici veya caydırıcı olmaya devam ediyor.

Biz burada kendi içimizde eğitsel bir alan kuruyoruz. O rekabet sisteminden çıkmadıkça, o eleştirdiğin eğitim sisteminin altyapısını oluşturduğu sistemin parametrelerine tabi olduğun müddetçe, senin burada kuracağın sistemin dayanıklı olması, sürdürülebilir olması mümkün değil. Zaten burada da pek çok şeyin aslında sistemden sızan otoriter mekanizmalarla yürüdüğünü görüyoruz.

Ben Folklor Kulübü'nde çalıştırıcılık yapıyorum. Çoğu üniversite 2. sınıf, 3. sınıf öğrencisi insanlarla çalışıyorum. Bu yaz yaptığımız çalışmanın bir değerlendirmesini yaptık. Plan şuydu: Arkadaşlar iki yeni dans alanında –Alevi semahlar ve Karadeniz- çalışma yapacaklar. Bu alanlarda eğitimleri çok az olduğu için dışarıdan hocalar gelecek. Fakat şunu da önerdik: Az sayıda dans öğrenmiş olsanız da, o dansları tam oturtamasanız da üretim yapabilirsiniz. Bunun peşinde gidelim, yani amacınız sadece oturup sürekli öğrenmek olmasın, kısa bir çalışma döneminde aldıklarınızı ürüne çevirmeye de çalışın, bu da sizin için bir eğitim çalışması olsun, yani kendi kadronuzla bunu başarmaya çalışın gibi bir şey önerdik. Şimdi arkadaşların çalışma hakkındaki değerlendirmeleri şöyle: Dışarıdan hocalar gelirken disiplinli bir çalışma ortamımız vardı -bu hoca gelir direk figürleri öğretir aşaması. Dışarıdan bir hoca geliyor, kesinlikle bu konunun uzmanı olduğu biliniyor ve o verecek, sen alacaksın. Bu aşamanın disiplinli yürüdüğünü belirtiyorlar, fakat sonraki aşamada, yani aslında öğrenilen bazı şeylerin üretime çevrilmesi aşamasında zorlanıyorlar. Çalıştırıcı olduğunda daha disiplinli bir ortam kuruluyordu, kendi içimizden birisi çalıştırıcı olunca disiplinsizlik oluşuyor ve katılım, insanların katkısı düşüyor gibi bir açıklamada bulunuyorlar. Aslında katılımcı aşama olması gereken yerde bir iktidar ilişkisi tanımlanmaması lazım, farklı sorumluluk paylaşımları olması gerekli. Fakat çok şartlanılmış bir şekilde oradaki sorunları bir iktidar sorunu şeklinde algılıyorlar. Yani, "çalıştırıcı olmayınca zafiyet oluşuyor, kendi içimizde disiplin kuramıyoruz, hâlbuki ilk gelen hocaya gösterilen saygı gösterilse sorun çıkmayacak" diye düşünüyorlar. Hâlbuki bu, bizim eleştirdiğimiz eğitim anlayışının bakışı. Bizim yorumumuz şöyle oldu: İnsanlar öğretilmeye çok alışmışlar, hep bana birisi öğretsin, bir hoca gelsin, sahneye çıkartsın, bir hoca gelsin beni koştursun diye bakıyorlar. Katılımcı olmak noktasında zorlanıyorlar. Bu kolay kolay da aşılacak bir sorun değil, yani hakikaten bir şeyler gerekiyor, mesela ilk denemede, ikinci denemede filan çok kolay, birden bire tutacak bir şey değil.

Senem Yıldız: Ben kendi pratiğimden birkaç örnek vermek istiyorum. Özellikle bu öğrenmenin ve anlamanın ne demek olduğunu öğrencilerimizin hâlâ bilmedikleri düşüncesine katılıyorum. İngilizce öğretmenliği bölümünde ders veriyorum, Boğaziçi'nde öğretim üyesiyim. Verdiğim derslerden belki en önemlisi materyal değerlendirme, yabancı dil öğretirken kullanılan malzemenin -ki bu genelde kitap oluyor- çeşitli açılardan değerlendirilmesi. Bu iki dönem süren bir ders, biz iki dönem boyunca bu kitapların nasıl, hangi açılardan değerlendirileceğini öğretiyoruz öğrencilere. Öğretiyoruz derken tartışıyoruz, konuşuyoruz, çeşitli bakış açılarını konuşuyoruz, gösteriyoruz, en sonunda artık son aşamada, üretim aşamasına geliyor öğrenciler. Bir ders kitabını alacaklar ve bunu çeşitli açılardan, bugüne kadar gördükleri açılardan değerlendirecekler. Ödev bu, önemli bir ödev. Öğrencilerin bana sorduğu ilk soru, "hocam ödevimiz kaç sayfa olacak?" Yani, öğrencinin en önem verdiği şey bu. Hâlbuki siz bir sürü şeyden bahsetmişsiniz, konuşmuşsunuz, ben her seferinde diyorum ki "arkadaşlar, bu benim en nefret ettiğim sorudur, siz bunu gerekiyorsa, eğer ifade edebiliyorsanız 1 sayfada ifade edebilirsiniz ama yok gerekiyorsa 15 sayfada da ifade edebilirsiniz, bu size bağlı". Ama öğrenci hiçbir zaman bu cevapla tatmin olmuyor, her zaman bu sorumluluğun kendi üzerine düşmesinden rahatsız oluyor. O zamana kadar tartışılmış şeyler, her şey önemini yitiriyor. Orada "öğretmen kaç sayfaya acaba değer veriyor" bu çok önemli bir hale geliyor. Bu belki o zamana kadar gelen birikimlerin bir sonucu, o zamana kadar kaç sayfa ödüllendirilmiş, kaç sayfanın altı cezalandırılmış? Belki biz hâlâ benzer bir şekilde bunu yapıyoruz.

Bir başka örnek de yabancı dil eğitiminden. Biz dil eğitiminde gramerden yola çıkmak yerine çeşitli metinleri temel almak, iletişim tabanlı eğitim vermek gerektiğini sürekli söylüyoruz. Herkes de buna katılıyor ama siz eğer yetişkinlere dil eğitimi veriyorsanız ve eğer gramerden başlamazsanız insanlar inanılmaz derecede rahatsız oluyorlar ve onu dil öğrenmek gibi algılamıyorlar. Bütün bunlar aslında öğretmede ve öğrenmede yaratıcılığın nasıl sınırlandırıldığını gösteriyor. Üniversiteye gelen öğrenciler aslında belirli bir birikimle geliyorlar. Yaptığımız aktivitelerde biz, onları katılımcı hale getirmekte çok zorlanıyoruz, özellikle birinci ve ikinci sınıflarda öğrencileri derslere katmak, seslerini çıkartmak çok zor oluyor. Ancak belki ileriki sınıflarda, ama hâlâ oldukça zor.

Ali K. Saysel: Gökhan'ın sözünü ettiği davranışçılığın işe yarıyor olması noktasından devam edebiliriz. Ben şöyle yorumladım: Birincisi, davranışçılık, sistemin ihtiyaçlarını karşıladığı için işe yarıyor, yani hayatta bir değeri var, sistemin içinde bir değeri olan bazı yetenekler, alışkanlıklar edindirdiği için davranışçılık işe yarayabilir. Sahne sanatları ile uğraşanlar bu konuda daha iyi örnekler verebilirler belki ama, örneğin "Dansın Sultanları" ilk başladığında çok hızlı bir şekilde, vücudu düzgün olan çok sayıda insanı sabit bir ücret karşılığında standart ve ritmik bir eğitimden geçirerek sahneye taşımıştı. Bu eğitim tarzı aslında sistemin ihtiyaçlarını karşılamış oluyor, seyircinin milliyetçi duygularını okşayan, dans piyasasını canlandıran bir girişim ortaya konuyor. Ayrıca pek çok insana da cazip bir istihdam sağlıyor. Bu tarz bir dans eğitim anlayışına davranışçılık diyebilirsek eğer, bu anlamda sistemin ihtiyaçlarına hitap ettiği, işe yaradığı söylenebilir. Sistem karşıtı olan, daha özgürleştirici bir sahne sanatları pratiği de -sıfırdan olmasa bile- bunun alternatifini keşfetmelidir.

İkinci bir nokta ise tekrara dayalı işlerin zorunlu olması. Hiçbir müzisyen tekrara dayanmadan enstrüman icra edemez, enstrümanını kendi vücudunun bir uzantısıymışçasına kullanabilen bir Çingene bile sahip olduğu ifade gücünü bir ölçüde tekrara borçludur.

O halde müzik ve dans alanlarında ne tür yöntemlerin geliştirilmesine ihtiyaç duyuyoruz? Tekrar, monotonluk, sıkıcılık ile yaratıcılık ve ifade gücü arasındaki ilişki, denge nasıl sağlanacak?

Üçüncüsü, kalıcı hasar konusunu evet, sabaha kadar konuşabiliriz. Ben de üniversitede yüksek lisans dersleri veriyorum, hem kendi üzerimdeki kalıcı hasarı, hem de öğrenciler üzerindeki kalıcı hasarı size uzun uzun anlatabilirim. Herkesin bununla ilgili söyleyecek birtakım şeyleri vardır. Fakat bu tartışmadan yararlı sonuçlar çıkaracaksak, bu kalıcı hasarın üzerinden biz nasıl gelebiliriz, o noktada bir şeyler söyleyebilmemiz gerekiyor. Örneğin, Folklor Kulübü'nde BGST danışmanları yazın bir çalışma anlayışı önermiş ve buna karşı bir direnç oluşmuşsa, insanlar ısrarla başlarında bir eğitmen talep ediyorlarsa, bu hasara, bu kalıcı hasara karşı biz ne yapabiliriz, bununla nasıl başa çıkabiliriz, bunu konuşalım.

Gökhan Gökçen: Davranışçılığın işe yaramasını şu açıdan söylemiştim: Sistem içinde ceza ve şiddet ya da işten atılma korkusu gibi çeşitli mekanizmalarla beraber işe yarıyor, yani doğal olarak işe yaradığını kastetmemiştim. Bir de, birtakım becerileri kazanmak anlamında yöntem olarak tekrar kullanılabilir ama o illa ki davranışçılık değildir, yani davranışçı modeli savunmak gibi bir derdim yok.

Olumsuz eğitim sürecinden kalan hasarlarla mücadelede Chomsky'nin önerdiği katılımcı, demokratik eğitim modelinde ısrar etmek gerekiyor. Eğitimci pozisyonundayken katılımcı bir ortam kurduğunuzu düşünebilirsiniz ama bu ortamın katılımcılar tarafından değerlendirilmediği, bütün çabanıza rağmen katılımcıların direndiğini gördüğünüz bir yerde, isyan ettiğiniz durumlarda kendinizi aslında karşıt olduğunuz şeyleri yapar bulabilirsiniz. Sabır ve ısrar çok önemli, yani siz ortamı kurarken bir taraftan da bu çocuklar o ortamı değerlendirmiyorlar diye sinirleniyorsanız, orada sizde de bir problem olabilir.

Berna Kurt: Ben biraz dans eğitiminden bahsetmek istiyorum. Tiyatro müzik ve dansta belirli bir formasyonun edinilebilmesi için sıkılmadan tekrar yapmak gerekir. Fakat bunun yanı sıra, hangi dansı çalışırsanız çalışın, insanların belirli bir yetkinliğe ulaşması ve bunu severek yapması için katılımcılık ve yaratıcı bir boyut da gerekiyor. Ben farklı yaş gruplarından folklorcuları çalıştırdım. Örneğin bugün tiyatroculara ilk kez ders verdim ve orada şunu fark ettim: Öğrenciler inkılâp tarihi gibi zorunlu derslere zorla katılıyorlar, fakat dans eğitiminin kendileri için gerekli olduğunu biliyorlar ve buna istekli katılıyorlar. Mesela kendileri birtakım öneriler getirebiliyor ya da daha ilk derste "tamam, şimdi dans öğreneceğiz, doğaçlayacağız, bir şeyler yaratacağız filan ama dans piyasasında şu anda ne oluyor?" diye soruyorlar. İnsanın istediği şeyi öğrenmesine yardımcı olmak çok önemli, o insan onu öğrenmeyi gerçekten istiyor mu? Burada öğreten insana düşen görev şu: temel bilgiyi öğretmek ama bir yandan da öğrencinin kendini geliştireceği kapıları açmak. Öğrencinin belirli yönelimleri olabilir, bir şeyler öğrenmek istiyordur, ona doğru adresleri göstermek gerekir. Yolu açmak önemlidir ama eninde sonunda o insanın bireysel yönelimi önemlidir. Bir öğrenci daha az alırken, daha meraklı bir öğrenci daha fazla alır. Dolayısıyla eğitim sistemi çok belirleyici, yani öğrenci onu isteyerek mi alıyor?

Tarih eğitiminde olumsuz örnekler daha fazla, çünkü zorunlu dersler veriyorum ve bütün üniversite öğrencileri alıyor, eninde sonunda bundan geçmek zorundayım diye bakıyor. Meraklı olan daha fazla çalışıyor, daha çok okuyor.

Ülker Uncu: Anadolu Ateşi örneğinin alternatifi olarak Kardeş Türküler veya folklor kulübü çalışmaları hakkında yüksek sesle düşünebiliriz. Kardeş Türküler ya da şu anda yapılan Folklor Kulübü çalışmaları, Türkiye'deki etnik müzikler ve danslar üzerinden belirli bir prodüksiyon hedefiyle başladığında, insanlar buraya sadece ve sadece bölümlerinde okuyup aynı zamanda kulüpte çalışmak üzere gelmişlerdi. İlk geldiğim yıllarda bir çalıştırıcıya bağımlı çalışmayı nasıl terk edeceğiz diye bir tartışma vardı. Çalıştırıcı terk edildi fakat bir iki sene boyunca ciddi bir müzik eğitimi geliştirilemedi ve bir süre sonra yeniden müziği iyi bilen insanlardan bir şeyler öğrenmemiz gerekiyor diye düşünmeye başladık. Solfej, enstrüman çalışmaları başladı, herkesin ders aldığı bir eğitim sistemi kurulmaya çalışıldı. Temel eğitimin bu şekilde düzene konması zorunluydu belki fakat Anadolu Ateş'inden farklı olarak, hazır bir şeyi alıp bire bir yorumlamakla yetinmiyorduk. ‘Kardeş Türküler'in ayırt edici tarafı, Türkiye'deki etnik kültürlere dair insanların kendilerini keşfetme sürecine girmiş olmalarıydı. Herkes okumaya ya da kendi ailelerini araştırmaya başladı ve işin sadece müzikal bir çalışmanın dışında teorik bir eğitimle de ilişkisi kuruldu. Etnik edebiyat taranmaya, oradan hareketle Türkiye tarihine dair bir şeyler öğrenilmeye çalışıldı ve bir çalışma alanı ortaya çıktı.

İkincisi, halk müziklerinin konservatuar ve TRT yorumu dışına nasıl çıkılacak, bunun için nasıl bir eğitim gerekiyor, bunu düşünmeye başladık. Yerel tavırlar nasıl edinilecek gibi kaygılar oluşmaya başladı. Çünkü mesela Feryal bir ara konservatuara gidip oradaki vokal eğitiminden yararlanmayı denemişti. Ama konservatuar eğitiminden yola çıkıp biz bir şey yapamadık. Belirli ölçülerde yararlandık ama şu tartışma hep devam etti: Bunu nereye kadar götüreceğiz, nerede duracağız, bu halk müziklerinin tavrını ne şekilde oluşturacağız? Halen de tartışmaya devam ediyoruz. Son zamanlarda eski musiki sistemlerini ustalarından gidip birlikte çalışarak öğrenmeye, onları doğrudan taklit etmeye çalışılıyor. Sorun daima şu: Biz halk müzikleri üzerinden ve üstelik de Anadolu gibi farklı, çok farklı bölgelerde, çok farklı müzik tarzlarının, tavırlarının olduğu bir coğrafya üzerinde nasıl bir eğitim sistemi oluşturacağız? Derken farklı bölgeler üzerinde farklı insanlar çalışmaya başladı, çalışmaların katılımcı bir şekilde devam ettiği çalışma bölgeleri diğerlerine göre daha başarılı oldu.

Feryal Öney: Benim vokal eğitimiyle ilgili bazı kişisel tecrübelerim var. Bir de BGST müzik biriminde hâlâ yapılan ama hâlâ sorunlar içeren bir tartışma var. Benzer sorunlar enstrüman çalışmaları için de geçerli. Biz BGST yeni kurulduğu dönemlerde bir araya gelen ve Kardeş Türküler Projesi'nde çalışan insanlar olarak hep şunu tartıştık. Tamam, biz konservatuarı reddediyoruz, konservatuarın ağırlıklı olarak temrine dayanan, terbiye edici eğitim biçimlerini reddediyoruz. Bir dönem konservatuara devam ettim, sadece İtalyan operaları söylediğim bir dönemdir, gelip burada Kardeş Türküler repertuarını icra etmeye çalışıyordum. Müthiş bir çelişkiydi ve ben çok arada derede kaldım; arayışım hep sürdü ve yıllar içinde dört tane şan hocası eskittim. Ben geleneksel müziklerle uğraşıyorum, beni ona göre eğitmeye çalışın diyordum. Örneğin Şebnem Başar vardı, Ezginin Günlüğü'nün vokalisti. Onlar da geleneksel şarkılar icra ediyorlardı ama İtalyan operası eğitim tekniği ile söyleyen bir vokalistti. O ona yetiyordu, bana yetmiyordu; böyle böyle birçok şan hocasıyla çalıştım. Türkiye'de geleneksel müziklerle ilgilenen bir vokalistin müzikal tarihi bu tür arayışlarla geçiyor. Bu zor süreçlerde edindiğim tecrübeleri de burada, Folklor Kulübü'nde çalıştırıcılık yaparken ya da BGST'de vokalist arkadaşları yönlendirmeye çalışırken değerlendirmeye çalıştım.

Biz BGST'de aramızda "Batı'nın, Batı eğitim tarzının işte o terbiye edici, düzleştirici eğitim tarzına karşıyız" deriz. Peki, biz onun karşısına ne koyuyoruz? Bir tarz oluşturduk, bir yaklaşım geliştirdik ama uygulamada ne kadar başarılı olduğumuz, bu tecrübeleri ne kadar yaygınlaştırdığımız hâlâ tartışmalı. Formasyon çalışmalarına, kişisel çalışmalarımıza ağırlık verirsek belirli bir yere geliriz, dedik. Şimdi bir baksak kim, ne kadar o eğitim çalışmasının üzerine gidiyor, kim ne kadar vokalini geliştirmeye çalışıyor? Bu yaşa geldik, hâlâ oralarda tam bir netice elde edemediğimizi düşünüyorum ya da avangard olmaya çalışırken bir eğitim disiplinini de terk etme eğiliminde olduğumuzu düşünüyorum.

Ali K. Saysel: Kardeş Türküler ve daha sonra vokal eğitimi üzerinden bir tartışma açıldı. Bence ‘Kardeş Türküler'in ilk çıkış yakaladığı dönem, 93'te bir proje olarak ortaya çıkışı ve kendisini kanıtlaması, yani sürdürülebilir olacağına dair birtakım ipuçlarını vermesi, o dönem, o çalışmayı yapan grubun geliştirdiği özyönetim becerisi ile dışarıdan talep edilen uzmanlık arasında iyi bir denge sağlanmış olmasına bağlıdır diye düşünüyorum. Yani bir taraftan çalışmaları sahiplenmek ve götürmek adına özyönetim beceresi gösterebilen bir grup, bir sorumluluk paylaşımı, bir taraftan da uzmanlık ihtiyacının belirdiği noktada dışarıdan uzmanlık talep edilmesi. Bu denge projenin başlangıcında yapılan çalışmaların olumlu sonuç vermesinin nedenlerini kısmen açıklıyor. Tabi ki sağlam bir dramaturjiye dayanması ve o çalışmanın içinde olan insanların hayata bakışlarını değiştirebilecek bir faaliyetin içinde olduklarını hissetmeleri etkiliydi, ki zaten özyönetim becerisi, sorumluluk paylaşımı da bu şekilde gerçekleşti. Ama örneğin müzik eğitimi açısından 93'teki başlangıç grubun aslında oldukça serbest bırakıldığı bir dönemdir, çok serbest bırakılmıştır. Feryal Azeri müziğine yatkınsa, güzel söylüyorsa bırakalım söylesin, bunun eğitimiyle falan uğraşmaya –en azından şimdilik- gerek yok şeklinde yaklaşılmıştır. Vedat Kürt müziğine yatkın, Kürt diline hakim, onu seslendirsin denmiştir. Sanırım Vedat'ın da vahşi bir vokal eğitimi deneyimi olmuştu ve bu süreçte sesini kaybetme tehlikesi falan yaşadı aslında. Bunu şunun için söylüyorum: Belirli bir metot geliştirilmemiş olmasına rağmen kişilerin kendi doğuştan gelen yetenekleri, yatkınlıkları, becerileri bir huzura kavuşturulmuştu, serbest bırakılmıştı ve orada hangi yetenekler varsa o sahneye taşınmış oldu. Benim vokal eğitimi hakkında çok konuşmam biraz garip olacak ama temel prensip olarak şu söylenebilir sanıyorum: Yerel yatkınlıkları olan bir sesin o özelliklerinin değerlendirilmesi, vahşi ve aykırı bir eğitim sisteminden geçirilmemesi, farklı tarzların o kişiye zorla dayatılmaması gerekir. Ama bir taraftan da o ağzın nasıl geliştirilebileceğine dair akademik birtakım yöntemlerin geliştirilmesi gerekir. Müzik birimi alternatif bir okullaşma perspektifi taşıyorsa bu yönde belirli keşifleri olması gerekir.

Feryal Öney: Biz vokal eğitiminde belirli prensipler oluşturduk aslında ama herkesin yararlanabileceği, tekrarlayabileceği bir sistem oluşmamış gibi görünüyor. O gelişim biraz bireysel inisiyatiflere kalmış durumda.

Ayhan Akkaya: Müzikle uğraşan bir insan için, "Ben müzikle kendimi nasıl ifade edebilirim?" sorusu önemlidir. Bu soru gündeme geldiği an, yapılan müzikle aranızda kurduğunuz kültürel bağ devreye girer. Eğer yaptığınız müzikle kültürel bir bağ kuramıyorsanız, bence ortada bir sorun var, demektir. Ne yazık ki, kültürel yatkınlıklarımızın bir bir ortadan kaldırıldığı bir eğitim sistemi içinde, kendini rahat ifade edememe türünden sorunları sıkça yaşıyoruz; yaptığımız işlerle kültürel bir bağ kurmamız gittikçe zorlaşıyor. Sadece Batı'lı bir eğitim alarak ya da bu coğrafyada tek bir milletin yaşadığı hayaline dayanan bir eğitim sistemi içinde, bu coğrafyayı konu alan ifadeler geliştirmeye çalışıyor ve çoğu zaman sıkışıp kalıyoruz.

İnsanların kültürel yatkınlıklarını ve de eğilimlerini ortaya çıkarabilecekleri, alternatif bir sistem kurmak önemli bir yerde duruyor. Biz 45'lik Şarkılar kitabını çıkardık geçen sene. Orada Atilla Özdemiroğlu, 70'li yıllardan, yani bundan 40 sene önceki deneyiminden yola çıkarak bize şunu söylemişti,: "Biz o zamanlar çok iyi müzisyendik; ama sadece Batı müziğini iyi bilirdik. Örneğin jazz konusuna çok hakimdik; ama kendi makamlarımızı hiç bilmezdik". Diğer taraftan aynı kitapta Vedat Yıldırımbora, "Kendimizi Mısır müziklerine, Arap müziklerine verdik; ama Batı sistemini hiç bilmiyorduk" diyor. Moğollar gibi gruplar da durumu idare eden kesim, yani "Hem Batı'yı biliyoruz hem Doğu'yu; biz senteze dayalı bir müzik yapıyoruz" diyorlar; ama onlarda da müthiş bir derinleşememe sorunu var. Birkaç akorla durumu idare etmeye çalışmışlar... E şimdi bugüne baktığımızda, biz de bugün aynı sorunları yaşıyoruz. Üstelik artık hayatımızda çok daha belirgin bir Batı gerçekliği var. Belki geleneksel müzikleri popüler formlarla buluşturma noktasında bir takım adımlar atılmış durumda; ama hâlâ geleneğin içinden, onun kendi dinamiklerini ortaya çıkarmaya çalışan çalışmalar çok az. Örneğin, elimizde şu an karma bir metot yok. Yani makamsal solfej ve Batılı solfeji, bu ikisini bir potada eritmiş, ikisini birden karşılayan bir metot yok. İnsanlar oturup beş sene birini öğreniyorlar; sonra fırsat bulabilirlerse, en az bir beş sene de diğerini. Kültürleri etkileşime açık değerler olarak yorumlayıp, eşit ifade olanaklarına kavuşturabilirsek, çok daha pratik ve verimli yolların bulunabileceğini düşünüyorum.

Özgür: Ben Eğitim-Sen'de çalışma yürüten Tiyatro Eğitim Araştırma Birimi'nden (TEAB) katılıyorum. Eğitimle ilgili Chomsky'nin kitabını biz de bu aralar okuyoruz, şu an içinde bulunduğumuz konumu anlamaya çalışıyoruz. Biz de eğitim camiasından geldiğimiz için kitabın argümanları, anlatmak istedikleri az çok tanıdık geldi bize. Ben Chomsky'nin eğitimdeki durumu anlamak noktasında yardımcı olduğunu ama durumun çözümü noktasında pek de bir şey söylemediğini, çözüm bulamadığını düşünüyorum.

Bizler için Paulo Freire'nin Ezilenlerin Pedagojisi daha fazla yardımcı olabilir gibi geliyor bana, çünkü Chomsky'nin argümanları daha çok Amerikan eğitim sistemi hakkında. Türk eğitim sisteminin demokrasi ve iktidarla ilişkisini açıklamak noktasında yararlı olabilir ama ezen-ezilen ilişkilerini pek çözemediği için çözüm olmak noktasında yetersiz kalacaktır. Ben bu eksikliğin, Paulo Freire'yi okumakla, onun kitaplarını Türkçeye çevirip insanlara açıklamakla, eleştirel-diyalogcu eğitimin Türkiye'de tanınmasına katkıda bulunarak ve bu alanda bilim insanlarının oluşmasıyla birlikte bir şekilde aşılacağını düşünüyorum.

Bu bize çok yararlı olacak, çünkü burada demokratik bir eğitim almış hiç kimse yok. Hepimiz bir şekilde bu eğitim sürecinin bir ürünüyüz, ancak bir parça üniversitede ve biraz da bu tip yazarları tanıyarak, kendi çabalarımızla bir şeyleri anlamaya çalışıyoruz. Ama şimdiye kadar bazı hasarlar oluştu -hasarlı demeyelim aslında, egemenlere göre normal olan bir şey, onlar bizi böyle istiyorlardı, biz de böyle olduk- şimdi rahatsız olduğumuz için bu durumun üstesinden gelmeye çalışıyoruz. Bu kaynaklar da bize çeşitli kapılar açıyor. İşte bu kapılardan bir tanesi bence Paulo Freire'dir. Teşekkür ederim.

Ali K. Saysel: Herkese katkıları için çok teşekkür ederiz. Vakit oldukça ilerlediği için toplantıyı kapatmayı öneriyorum. Bu oturum, demokrasi ve özgürlükçü eğitim tartışmalarına bir giriş niteliğinde oldu. Bu tartışmaların BGST birimlerinde derinleştirilmesi ve yöntemsel arayışlara temel oluşturması gerektiğine inanıyoruz.

---