III. Oturum

Tarih: 19 Şubat 2007

Yer: BÜMED (Boğaziçi Üniversitesi Mezunlar Derneği)

Katılımcılar^[1] : Ali Kerem Saysel, Alişan Akpınar, Derya Demirler, Ender Abadoğlu, Fahriye Dinçer, Murat Yıldız, Nuri Ersoy, Özlem Aslan, Taner Koçak, Taylan Tosun, Zeynep Kutluata

Tartışma Çerçevesi: Eğitim tartışmasının üçüncü oturumunda -ilk oturumda kısaca değinilen- araştırmaların finansmanı tartışmasına geri dönüldü. Bu oturumda, devlet kurumlarından ya da özel kuruluşlardan maddi kaynak sağlamanın araştırmanın içeriğine ne gibi etkileri olduğu üzerinde duruldu. Konu, hem mühendislik hem de sosyal bilimler alanı üzerinden ele alındı. Oturumdaki bir diğer başlık ise akademi içinde muhalif bir kimliğe sahip olan bölümlerde yürütülen çalışmalar da karşılaşılan engellerdi. Bu bağlamda kadın araştırmaları bölümleri üzerinde duruldu. Oturumun sonunda ise bilgi üretim süreçlerinde –akademi içi ya da dışı- alternatif bir varoluş sergilemenin yollarının neler olabileceği tartışılmaya başlandı.

Araştırmalarda Finansman Sorunsalı

Taylan: Yanlış hatırlamıyorsam daha önceki tartışmalarda finansman başlığımız da vardı. Bu konuyu hem sosyal bilimlerde hem mühendisliklerde tez aşamasını tamamlamış olan öğretim üyelerinin çeşitli kuruluşlar tarafından finanse edilen çalışmalara katılması açısından tartışabiliriz.

Nuri: Doğa bilimlerinde ve mühendisliklerde araştırmanın finansmanı aslında doğrudan bir süzgeç sağlıyor, bir süzgeç işlevi görüyor. Çünkü her şeyden önce bu finansman Devlet Planlama Teşkilatı (DPT) tarafından belirleniyor. Yani aslında Devlet Planlama Teşkilatı Türkiye'de hangi tür araştırmaların finanse edileceğini, mühendislik alanında ya da temel bilimler alanında belirliyor. Şimdi öncelikli alanlar dedikleri bir şey var, bir takım kategoriler var. Bunlara baktığımızda belli başlı kategoriler şunlar: Havacılık ve uzay sanayileri, ileri teknoloji malzemeleri, biyoloji, telekomünikasyon gibi alanlar. Bunların hepsi de tartışmalı diyebileceğimiz alanlar. Mesela biyoteknoloji neden öncelikli bir alan? Bu kadar tartışmalı bir teknolojiyken neden öncelikli bir alan olarak saptanmış? Uzay ve havacılık sanayisi dediğimizde aslında savunma sanayisi kastediliyor. Savunma sanayisi neden öncelikli alan olarak saptanmış? Araştırmaya ayrılan kaynaklar büyük ölçüde bu belli başlı araştırma başlıkları altında önerilen araştırmalara veriliyor.

Son zamanlarda, son on yıldır yine devlet fonlarının özel sektör şirketlerine aktarılmasının başka bir biçimi var. Bu da TÜBİTAK (Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu) tarafından, TÜBİTAK-TEYDEB (Teknoloji ve Yenilik Destek Programları Başkanlığı) tarafından paylaştırılan bir pasta. Burada şirketler yeni bir ürün geliştirmek ya da mevcut üretim şirketlerini geliştirmek için proje teklifleri verebiliyorlar ve bu proje çerçevesinde ortaya çıkan masrafın yarısı devlet tarafından karşılanıyor. Bunun şekli ve içeriği tartışılabilir ama önemli bir nokta var burada: Mesela özel şirketler verdikleri proje tekliflerinde eğer Türkiye'deki araştırma kurumlarından ya da üniversitelerden bir hizmet satın alacaklarını beyan ederlerse ve onun ilişkilerini kurup da proje tekliflerini öyle hazırlarlarsa projeyi almak için şansları daha da artıyor. Dolayısıyla özel şirketlerin de üniversite üzerinde bir baskısı var.

Bunun yanı sıra özellikle Ankara'ya gidip gelirken gözlemlediğim bir şey var. Savunma sanayi şirketlerinin çoğu Ankara'da konumlanmış durumda. Bunlar üniversitelere özellikle çengel atmış durumdalar. ODTÜ (Orta Doğu Teknik Üniversitesi) Teknokenti'nde savunma sanayi araştırmaları yapılıyor. Akademiyle şirketler arasında kurulan böyle bir ilişki var. Bunun anlamı şu: Diyelim ki metal yorulması gibi bir konu. Sonuçta bu konu çalışılabilir. Sonuçta mühendislik bölümleri böyle konular çalışıyorlar. Ama o alandaki bilgi birikimine katkı yapacak bir araştırma yapmak yerine sen herhangi bir şirketin ürettiği herhangi bir parçanın analizini yapıyorsan, sonuçta bir mühendislik hizmeti veriyorsun. Orada üniversiteye kalan bir şey ya da bir bilgi birikimi olmuyor.

Taylan: Batı'da ya da gelişmiş ülkelerde bunu yapan laboratuarlar, özel kurumlar var. Üniversiteler yapmıyor değil mi bu işleri?

Nuri: Evet, özel mühendislik şirketleri var, özel consultancy (danışmanlık) şirketleri var. Onlar yapıyor, üniversiteler yapmıyor böyle şeyleri. Dolayısıyla baştaki meseleye dönecek olursak finansman konusunda Devlet Planlama Teşkilatı'nın öncelikli olarak finanse edilecek alanlar olarak belirlediği alanlarda çalışıyor olmak bir süzgeç işlevi görüyor. İkincisi, bu tipten sanayi ilişkileri içinde olmak bir süzgeç işlevi görüyor. Daha üzerine çalışma yapılacak konunun seçimi aşamasında zaten bu süzgeçler devreye giriyor.

Ender: Bir de burada ben bir şey ekleyeyim. Bizim üniversitede karşılaşılan bir durum. Belli proje için finansman bulmak sadece projenin kendisini yapmak yetmiyor. Öyle projeler var ki yaygın kullanıma geçmesi için daha büyük bir finansman gerekiyor. Genelde araştırma projeleri başlığı altında bir şeyler desteklenirken, benim gördüğüm kadarıyla, asıl süzgeç yaygın kullanıma geçeceği, gündelik kullanıma gireceği aşamada çok ciddi bir seçilim oluyor. Bin tane araştırma başvurusu oluyor, beş yüz tanesi kabul ediliyor ama bunların sadece beş altı tanesi üniversitenin dışına çıkma şansı bulunabiliyor. Yapılan araştırmalardan bir tanesi bir kalp pompasıyla alakalıydı, bunun kullanıma geçmesi için ciddi bir rakam gerekiyordu. Benzer bir şekilde nanoteknoloji alanında bir mikro motorlar projesi yapıldı. Bir tanesi tıp alanında doğrudan kullanılabilecek bir şey olmasına rağmen gündelik kullanıma açılmak için ikincisi tercih edildi. Sadece projenin yapılması olarak değil aynı zamanda hayata geçirilmesi olarak da düşünmek gerekiyor.

Taylan: Ben, Derya ve Zeynep'e şunu sormak istiyorum. Özellikle AB (Avrupa Birliği) sürecinin başlamasıyla birlikte, Avrupa Birliği'ne, Avrupalı başka kurumlara ve düşünce kuruluşlarına sosyal bilim akademisyenleri yoğun olarak proje yapmaya başladı. 2000'lerde böyle bir trend oluştu. Bu tür proje çalışmalarının akademisyen kitlesi içinde ciddi bir ağırlık oluşturup oluşturmadığını, üretilen çalışmalar bakımından olumlu ve olumsuz yönlerini biraz açabilir misiniz?

Derya: Doğa bilimlerinden farklı olarak sosyal bilimlerde toplumsal analiz yapıldığı için neyin söyleneceği ve neyin araştırılacağının yönlendirilmesinde fon kaynaklarının etkisini tartışmaya çalışacağız. Sovyetler Birliği'nin dağılması sonrasında sivil toplumun biraz daha farklı bir mecraya aktığını görüyoruz. Uluslararası düzeyde ilişkiler ağının geliştiği, sivil toplum alanında profesyonelleşmenin söz konusu olmaya başladığı bir döneme giriliyor. Türkiye'de bu süreç Avrupa Birliği süreciyle birlikte gelişti.

Tanıklık ettiğim kadarıyla gözlemlerimi şu şekilde aktarabilirim: Hangi toplumsal sorunun araştırılması gerektiği konusunda fon kaynakları yönlendirici olabiliyor. Mesela akademi içinde komplike tartışmaları içeren bir analiz daha makbulken, sivil toplum kuruluşları ve düşünce üretim merkezleri (think-tank'ler) nezdinde daha kolay anlaşılabilir, biraz daha hot topic (revaçta) olan mevzulara dair çalışmaların yapılması daha fazla destek buluyor. Peki, sosyal bilimler alanında kimler kaynak veriyor? Aslında üç tane kaynak var: Uluslararası kuruluşlar, vakıflar ve elçilikler. Kaynaklar sadece akademik çalışmaları değil, eğitim çalışmalarını da kapsıyor. Mesela, halka veya meslek gruplarına çeşitli konularda insan hakları vb. eğitimi veriliyor.

AB üzerinden meseleye baktığımızda aslında şöyle bir şey görüyoruz: AB'nin her sene açıkladığı öncelikler vardır. O öncelikler dahilinde projelere destek verir. Aslında araştırma projesi destekleyen çoğu kuruluş öncelikleri doğrultusunda hangi projeye destek vereceğine karar verir. Örneğin; Türkiye'nin sorunlarıyla Avrupa'nın sorunları birbirine hem benziyor hem de benzemiyor. Avrupalılar göçmenlerle ne yapacaklarını bilemiyorlar ve bu, hâlâ gündemde olan bir sorun. Örneğin o noktada İslam dini çok ciddi bir sorun oluşturuyor. Farklı farklı coğrafi bölgelerden gelen bir yığın Müslüman var ve onlarla nasıl başa çıkacaklarını, nasıl bir vatandaşlık mekanizması geliştirmek gerektiğini bilemiyorlar. Zira liberal vatandaşlık kuramı artık işlemiyor. Bu nedenle siyaset oluşturma süreçlerinde belirli tıkanmalar yaşanıyor. O tıkanmalar hangi araştırmanın desteklenebileceğine tahvil oluyor. O anlamda bir yönlendirme oluyor. Dolayısıyla fona başvurmak ve araştırma yapmak isteyen kuruluşlarda, herhangi bir proje ihalesi açıldığında o önceliklere bakılır. Bunun, araştırılmak istenen meseleyi bir şekilde yönlendirdiğini düşünüyorum. Bir proje o önceliklerle uyumlu hale getirilerek oraya sunulmaya çalışılır. AB son iki senedir kamu sektörü/sivil toplum işbirliğine çok fazla önem veriyor. Kamu sektörü/sivil toplum işbirliğine önem vermek şu demek oluyor: Senin bir kamudan –belediyeler filan da buna dahil– bir şekilde destek alman gerekiyor. Mesela Şişli Belediyesi'nde azınlık haklarıyla ilgili bir proje yapılması gündeme gelmişti. O zaman, Şişli Belediyesi projenin partneri olmayacağını, ama projeye destek vereceğini beyan ediyor. Örneğin bu senin kazanma ihtimalini güçlendiren bir şey oluyor. Yargı sistemi bir ara çok fazla gündem oldu. Yargıyla ilgili çalışma yapılması çok fazla desteklendi. Bir ara ordunun reforme edilmesi çok fazla gündem oldu, o konuda çok fazla araştırma projesi desteklenmeye başlandı.

Mesela önceliklerden bir tanesi promotion of equality and diversity (eşitliğin ve çeşitliliğin teşvik edilmesi) olarak belirlenebilir. O zaman sen daha çok azınlık haklarıyla ilgili bir çalışma yapmaya yönleniyorsun, ama onu da belirli söylemler içinde yapıyorsun. Bir süre sonra senin dilin de artık o kadar deforme oluyor ki hayatı algılama tarzın da o proje diline çok fazla yakınlaşıyor. Ben kendimde öyle bir deformasyon sezmiştim. Rapor dili, proje dili insana çok egemen olmaya başlıyor.

Benim fon kaynaklarına ilişkin en çok rahatsız olduğum ve etik olarak sorunlu bulduğum mesele AB özelinde bunun bir bürokrasi yaratıyor olması. Şimdi bu fon meselesini biz bir kaynak olarak düşünebiliriz. Sadece araştırma yapmak üzerinden değil, aynı zamanda toplumsal hak arama bilincinin geliştirilmesi ya da -çok sevmiyorum ama- bilinç yükseltme denen şeyin yapılması için, çünkü eğitimler filan da veriliyor. Ama orada şöyle bir şey var: Herkes bu işi yapamıyor, çünkü çok ciddi bir bürokrasisi var. Bu ara bir sektör oluşturdu, örneğin artık danışmanlık şirketleri var. Bu akademisyenler özelinde söz konusu değil. Daha çok sivil toplum faaliyeti yürütmek isteyen insanların önünde bir engel. Danışmanlık şirketleri proje yazıyorlar ve projelerden alınan paralardan belli yüzdelerle pay alıyorlar. Bu etik olarak sorunlu bir durum.

Ali Kerem: Bu konuda örnek vermen mümkün mü? Mesela bir temayı proje diliyle nasıl ifade edersin ya da kendin bağımsız bir çalışma çerçevesinde nasıl ifade edersin?

Derya: Bir projenin temelde birkaç çatısı vardır. Bir kampanya ihalesi açılır. Mesela advancing equality (eşitliği geliştirmek) diyor. İki tane ayağı var diyelim ki. Eşitliği, çeşitliliği artırsın, insan haklarını desteklesin ve kamu sektörüyle sivil toplum arasında işbirliği kursun. Aklındaki proje fikrini uygulamaya çalışıyorsun. Örneğin, zorunlu göç mağdurlarının hak arama bilincinin geliştirilmesi, hukuki eğitimlerin verilmesi. Kamu sektörü bileşenini bir şekilde dahil etmen gerekiyor. Ama mağduriyeti yaratan zaten kamu. Mağdurla, faili veya genel anlamda kamuyu aynı zeminde bir araya getirmek çok zor. Ama sen bir şekilde onu formüle ediyorsun ve bir araya getiriyorsun. Bilmiyorum tam anlaşılabildi mi?

Taylan: Proje seni bunu yapmaya zorluyor demek istiyorsun.

Derya: Evet, projeni o şekilde şekillendiriyorsun. "En az zararla bu işi nasıl kurtarırım" diye düşünüyorsun.

Ali Kerem: Proje almak, finansman almaktan söz ediyoruz ama projeyi çalışanların çok para kazanması gibi bir durumdan da söz etmiyoruz. Bir dolu sosyal bilimci bu süreçlerde ayakta kalmaya, karnını doyurmaya çalışıyor. Bu işlerden zengin olanlar var mı?

Özlem: Bir insan gerçekten araştırma yapmak için para alıyorsa büyük kısmı araştırmaya gidiyor. O parayla bazı masrafları karşılıyor. Asistanının parasını ödüyor. Bazen projenin parası iyi hesaplanmıyorsa kendi cebinden de gittiği oluyor. Ama bazıları da gerçekten uyduruk işlerle para koparma üzerinden proje yapıyor.

Ali Kerem: Sen bir işi yolsuzluğa dökeceksen dökersin. Kamu kaynaklarından da aynı şekilde yararlanabilirsin. Ama sistematik olarak baktığında, bu sözünü ettiğimiz kaynaklar sosyal bilimciler karınlarını doyursunlar diye ayrılıyor, oturup zengin olsunlar veya yolsuzluk yapsınlar diye değil.

Derya: Mesela aklında bir proje var. Üniversiteden bunun için kaynak alamıyor. Ama bu projeyi yapmak istiyor. O araştırmayı yaparken maddi destek alması lazım. Mesela sosyal bilimciyse saha araştırmasına çıkması lazım, literatür taraması lazım. Bunların hepsi para gerektiriyor. Öz kaynakların yeterli değilse ve sen o araştırmayı yapmayı gerçekten istiyorsan, bir şekilde nasılını düşünmen gerekiyor. İnsanlar sadece karınlarını doyurmak için proje yapmıyor. Araştırma yapabilmek için de bu paraya ihtiyaç duyabiliyorlar.

Taylan: Ben daha önceki bir yazımda Türkiye'de topluma ulaşmaya çalışan bağımsız araştırmacıların neslinin tükendiğini söylemiştim. AB sürecinden daha önceki bir noktada tükendi aslında. Akademik ilerlemenin bu tür projeler ve finansmanlarla sağlandığını düşündüğümüzde, gerçekten bu alana yönelen akademisyenler ciddi bir sayı tutuyor mu? İkincisi, sonuçta sen devlete bir kamu politikası öneriyorsun. Bu da genellikle bir rapor biçimini alıyor, belirli bir toplantıda deklare ediliyor ve o dönemdeki politik konjonktüre göre devlet bunlardan yararlanıyor veya yararlanmıyor. Ama ben burada toplumu göremiyorum. Muhatap olarak kamu var, ona öneri yapan sen varsın, bir nevi danışmanlık yapıyorsun. Böyle olmasının, akademisyenleri kamusal açılımdan ne ölçüde alıkoyduğunu düşünüyorsunuz?

Derya: Yalnız benim bir itirazım var. Bu kadar genellememek gerektiğini düşünüyorum. Sonuçta bütün bunlar o kadar da sistematik değil. Birileri düğmeye basıyor şeklinde olmuyor. Aslında küresel olarak dengelerin nasıl değiştiği, nasıl belirlendiği önemli.

Diyorsun ya "aslında toplum yok orada", aslında toplumun olduğu örnekler de var. Özellikle hedef gruplarıyla, mesela zorunlu göç mağduruysa zorunlu göç mağduruyla, çocuklarla, işkence mağdurlarıyla daha yakın çalışan ve daha farklı işler çıkartanları da biliyorum. O yüzden makro analiz dedim.

Taylan: Şu çok önemli: Benim gözlemlediğim kadarıyla Türkiye'de gerçekten 2000'lerle beraber –belki daha önce başlamıştır– sosyal bilim alanında, daha önce olmadığı ölçüde, akademisyenler AB'nin, düşünce kuruluşlarının vs. finanse ettiği bu tür projelerde çalışmaya başladılar. Bizim bu iyidir, kötüdür diye ahlaki yargılarda bulunmak gibi bir derdimiz yok, ama sosyal bilimlerde eleştirel bilginin üretiminde bunun negatif bir süzgeç işlevi gördüğünü sanıyorum. Belki toplantının ilerleyen aşamalarında tartışılabilir.

Ali Kerem: Bu konunun alternatiflerle birlikte konuşulmasında fayda var. Sonuçta sosyal bilimciler doğrudan devletle değil, serbest piyasayla muhatap olmak zorunda, oradan belli kaynaklar yaratmak durumundalar bugün. Biraz şöyle bir anolojiyi de kurmak mümkün: Muhalif bir müzik grubu olarak nasıl hem piyasa içinde yer alacaksan hem de muhalif birtakım işler yapacaksan o ilişkilere çok dikkat etmen, bir strateji belirlemen gerekiyor. Bu alana da bu şekilde yaklaşmak, yani bir strateji geliştirmek belki mümkün olabilir, yani bu çerçevede de tartışılabilir gibi geliyor bana.

Zeynep: En kritik olan bu araştırmayı niye yaptığın ve kim için yaptığın. "Bağımsız araştırmacı yok" diyorsun ya Taylan, ben kesinlikle katılıyorum. Akademisyenlerin kimler için yazdığı, ne için araştırma yaptığı konusunda da bence çok net bir cevap yok. Mesela niye azınlık hakları üzerine çalışır bir akademisyen? CV'sine (özgeçmiş) yazmak için mi, maaşını almak için mi, yoksa belli bir yerlere sözünü iletebilmek için mi? Ve o belli yerler, yüzde doksan konferanslarla ve yine akademi ile sınırlı olan yerler oluyor. Böyle olduğu zaman paranın gelip gelmemesi çok tâli bir sorun gibi kalıyor. AB projeleri de zaten senin hedef kitlen olarak o topluluğu seçmiyor, senin gözlem kitlen olarak o topluluğu seçiyor.

Kadın Araştırmaları ve Bir Süzgeç Olarak Toplumsal Cinsiyet

Taylan: Kadın çalışmaları gibi alanlar var örneğin; bu gibi muhalif alanlarda çalışan akademisyenleri ne tür süzgeçler bekliyor?

Zeynep: Kadın araştırmaları şu açıdan kritik: Hem dünyada hem de Türkiye'de kadın hareketinin kazanımı. Akademisyenlerin meslek içi çalışmalarından çok, yükselen kadın hareketinin akademiye yansımasıdır. Ama hem Türkiye'de hem de dünyada geldiği ve kadın hareketinin eleştirdiği nokta akademiye hapsolup soyut bir iç dil oluşturmuş olmasıdır.

Kadın araştırmaları açısından baktığımızda, sen hareketin gücüyle kurulmuşsun sonra da tüm bağını kopartmışsın. Bir de üstüne üstlük bir objektiflik kriteriyle karşı karşıyasın, yani bir söz söylediğinde neye dayanarak söylüyorsun? "Sen doğru yanlış bunun derdinde değilsin, belirli bir bakış açısını yansıtmaya çalışıyorsun" denebiliyor. Bir de women studies (kadın araştırmaları)-gender studies (toplumsal cinsiyet araştırmaları)tartışması vardır. Bazı feministler gender (toplumsal cinsiyet) lafının feminist söylemi yumuşattığını iddia eder: Women studies demeliyiz çünkü bu bir tavırdır ve bir taraf bildirir. Biz kendimizi sosyal bilimlere kabul ettirmek için mi gender studies diyoruz diye bir tartışma da var. Kadın araştırmaları kürsüleri aslında akademi içinde çok ciddiye alınmaz. Mesela feminist hocalar da dahil sana o kürsülerde master yap ama doktora yapma derler. Çünkü buralardan alacağın diploma senin çok işine yaramaz. Bir taraftan akademi içinde, kendi dünyalarında bir savaş verilir diğer taraftan da dışarıyla ilişkilenme konusunda sorun yaşanır. Bu diğer muhalif alanlar içinde söylenebilir tabii, muhaliflerin en büyük sorunu kendi ürünlerini dışarıyla paylaşmak gibi bir dertlerinin olamaması. Bu kadın araştırmaları açısından çok bariz ve çelişkili bir durum.

Taylan: Kadın araştırmaları alanında kimler hangi çalışmaları yapıyor ve bunlar neden dışarıya yansımıyor? Biraz Amargi ve Toplum Bilim'e falan yansıyor galiba.

Zeynep: Türkiye açısından konuşacak olursak, üretimin zayıf olduğu bir alandır, ama akademik yazıların üretimi o kadar zayıf değildir. Özellikle gender alanında çok fazla konferans olur, o konferansların katılımcıları da bellidir. Çok prestijli bir alan olmadığı için aynı insanlar farklı mekanlarda devinir dururlar.

Hakikati Araştırmak ve Savunmak

Ali Kerem: Bu koşullar altında nasıl alternatif çalışma yürütülebilir? Şu anda alternatif olduklarını iddia eden insanlar neler yapıyorlar, bizim bu anlamda konumumuz nedir?

Ender: Süzgeç dediğimiz şeyden ben iki şey anlıyorum. Birincisi, belirli hakikatlerin ortaya çıkmasını engellemek. İkincisi, belirli hakikatlerin yerine bazı söylemleri geçirmek, bu bütün bilgi yapılarında işleyen bir problem. Ben temel bilimler üzerinden bu ikincisi üzerinde durmayı düşünüyorum. Bizim yaptığımız iş hakikati araştırmak ifade etmek ve savunmak. Filtre dediğimiz şey bilgi üretim sürecinde nerede işin içine giriyor. Hakikati ifade etmek yerine bunun yerine geçecek belirli söylemler üretmek şeklinde işliyor.

Matematik alanından bir iki örnek vereyim: Hepimiz çocukluğumuzdan beri iki kere ikinin dört ettiğini biliriz. Bir hakikat vardır ve bunu ifade edersiniz. Bu hakikati sınıfta öğretmen ifade eder ve bunun arkasında kocaman bir formalizm vardır. Bütün eğitim süreci boyunca bu böyle işler. Ben bir araştırmacı olarak çalışmaya başladığımda, iyi matematikçi dediğimiz insanlarla oturup konuşmaya başladığımda işlerin hiç de böyle olmadığını, matematiğin hiç de bundan ibaret olmadığı gibi bir tablo ortaya çıktı. Bu insanlar belirli bir formalizmle değil hakikatle uğraşıyorlar, temel kriter olarak belirli bir formalizme veya belirli uzman görüşlerine bağlı kalmayı değil, hakikati temel alıyorlar. Ben bunun çok önemli bir tavır olduğunu düşündüm ve bu insanlardan çok fazla şey öğrendim. Geometri alanında çalışırken ortada öyle iki kere iki dört eder gibi bir hakikat olmadığı, aslında hakikatin farklı temsilleri olabileceği ve asıl araştırmanın da bunların arasındaki ilişki olduğu ortaya çıkıyor. Ama matematik böyle öğretilmiyor. Bir öğretmen vardır hakikati o söyler ve onun da dayandığı bir bilgi yapısı vardır, bir formalizm vardır. Oysa ki hakikatin farklı temsilleri vardır, siz de kafanızda hakikatin farklı temsillerini geliştirebilirsiniz ve onu sistematik bir şekilde ifade ederseniz, bu da diğeri kadar meşru olur. Matematiksel hakikat dediğimiz şeyi ifade etmek için aslında birden fazla temsilin gerekli olduğunu iddia edenlerde var ki bu bana daha doğru geliyor. Fakat bunun yapılabilmesi için bizim küçüklüğümüzden beri öğrendiğimiz bütün pedagoji yapısının değişmesi gerekiyor. Dolayısıyla bence alternatif bir yapı oluşturmak için yapılması gereken ilk şey, gerçekten burada bizim uğraştığımız işlerin insanlara kendi fikirlerini geliştirebilecekleri bir şekilde öğretilmesi mümkün mü?

Buradan bakıldığında bana alternatif olarak iki şey var gibi geliyor: Birincisi akademi dışında belirli bir aktivist kimliğin üretilmesi önemli, ama bunun kadar önemli olan bir diğer nokta da akademinin içerisinde, çalıştığımız alanda belirli bir özgürlükçü anlayışı gündeme getirip getiremeyeceğimiz.

Son olarak meslek ahlakı kısmına gelmek gerekiyor. İşin iki boyutu var: Birincisi hakikatin araştırılması konusunda dürüst davranmak, ikincisi hakikatin savunulması konusunda dürüst davranmak. Hakikatin araştırılmasında dürüst davranmak etik bir tartışma değil. Nihayetinde bir araştırmadır, bir sürü yanlış şey yapabilirsiniz. Ama ortaya çıkmış bir hakikatin savunulması etik bir konudur. Meslek ahlakının böyle iki tane boyutu var, bu meslek ahlakını akademinin içinde hatırlatmak gerekiyor. Etik komisyonların işletilmesine bakacak olursanız, makale çalmak gibi ayyuka çıkmış rezaletlerle uğraşıyorlar. Ama hakikatin ifade edilmesi konusunda etik komisyonlar işin içine girmiyorlar. Bu bir etik tartışması sayılmıyor.

Ali Kerem: Ben muhalif akademik kimlik üzerine tartışırken kendi kafamı biraz berraklaştırmak açısından basitçe araştırma ve eğitim faaliyetlerini ayırarak konuşmakta fayda görüyorum. Muhalif bir mesleki kimliğin, mesleki etikten, o mesleğin içinde alınan muhalif ve özgürlükçü pozisyondan ayrı düşünülemeyeceğini düşünüyorum. Sen mesleğini her gün hangi şartlar altında yaparsan yap, saat beşte kapını kapatıp çıktıktan sonra git en büyük aktivist ol. Böyle bir şey olamaz. Bu tutarsız bir muhalif kimlik olur. Muhalif bir akademik kimlik olmaz başka bir şey olur. Mesleki kimlikle onun dışındaki sosyal evrenin tamamen ayrıştırıldığı bir şey olur ki bu koşullar altında o mesleki çalışmanın kendisini bir alt kültür olarak tarif etmek belki mümkün olabilir. Dolayısıyla muhalif bir akademik kimliğin tesis edilmesi anlamında direkt mesleki faaliyetin kendisi üzerinden düşünmek gerekiyor.

İkincisi, eğitim ve araştırmayı ayrıştırmak gerekiyor. İkisinin dengesinin önemli olduğunu düşünüyorum. Eğitim ve araştırma faaliyetinin denge içinde olması gerekiyor, eğer ki bir üniversite akademisyeninden bahsediyorsak. Bu belki Ender'in dediği gibi hakikatin araştırılması ve savunulması şeklinde de ifade edilebilir. Araştırma dendiğinde "ben hakikati araştırıyor muyum", savunma dendiğinde "ben hakikati savunuyor muyum, nasıl savunuyorum, kimlere savunuyorum?" diye düşünmek gerekiyor. Bu ikisinin dengesi çok önemli, çünkü özellikle toplumsal muhalefetin yükseldiği dönemlerde ayrıcalıklı entelektüel konumlardaki insanların kolayca muhalefete dahil edilmeleri ve asli mesleklerindeki fonksiyonlarını, asli mesleki faaliyetlerini unutarak bir takım hareketlerin sözcülüğüne savunmaları çok kolay. Aslında geniş kesimlere mal olmuş, uzmanlık gerektirmeyen bazı bilgilerin ucuz savunucu konumuna da düşebilirsiniz. İyi araştırıldığında geçmişte bizim ülkemizde de toplumsal muhalefetin yükseldiği dönemlerde bu tür arızaların yaşanmış olabileceğini düşünüyorum. Bu bir anlamda akademi içindeki entelektüelleri koordinatörizme davet etmek. Mesela ben işi gücü bırakıp herkese bu küresel ısınma meselesini anlatacağım desem, beni davet edecek, egomu okşayacak bir takım alt kültürler yakalamam mümkün.

Hakikatin savunulması anlamında akademik sınırlarını zorlayan, dışarıya açılmaya çalışan insanların, meslek alanlarının dışındaki insanlara seslenmek anlamında zorluklar yaşadıklarını düşünüyorum. Açıkçası insanlar, davet edilmeyi bekliyor olabilirler. Burada kurucu bir faaliyet yürütebilmenin önemi ortaya çıkıyor. Senin egonu tatmin edecek alt kültür mekanları dışında bir yer bulamayabiliyorsun. Ya da içine kapanıp küskünleri oynayabiliyorsun. Benim o taraklarda bezim yok, ben konuşmam diyebiliyorsun. Bunun çıkış noktası kurucu bir faaliyet içine girebilmek ve bilginin paylaşılabileceği alternatif platformların kurulması aşamasında insanların aktif çaba göstermesi.

---

---

Giriş │  Oturum 1 │  Oturum 2