I. Oturum

Tarih: 15 Ocak 2007

Yer: BÜMED (Boğaziçi Üniversitesi Mezunlar Derneği)

Katılımcılar^[1] : Ali Kerem Saysel, Alişan Akpınar, Altan Erdoğan,Duygu Çavdar, Fahriye Dinçer, Fırat Bozçalı, Nuri Ersoy, Özlem Aslan, Taner Koçak, Taylan Tosun, Zeynep Kutluata

Tartışma Çerçevesi: Üniversitelerdeki lisansüstü eğitim süreci ve sonrasında gelen akademik kariyer üzerine yoğunlaşılan eğitim tartışmalarının ilk oturumu, öncelikle akademide yer edinebilmek adına içinden geçilmesi "gereken" süzgeçler etrafında şekillendi: Akademi sınırlarını aşan cemiyet ilişkileri, tez konusunun seçimi sırasındaki etkenler ve seçilen konunun ele alınma biçimi söz konusu süzgeçler içinde üzerine konuşulanlar arasındaydı. Bu üç süzgecin gerek sosyal bilimler gerek mühendislik ve doğa bilimleri alanlarında nasıl işlediği; ne gibi benzerlikleri ya da farklılıkları barındırdığı da tartışmanın bir diğer boyutunu oluşturdu.

Akademi İçinde Yer Edinme: Bilgiye Dayalı Olmayan İlişki Biçimleri

Özlem: Boğaziçi Üniversitesi açısından sanırım 1980’ler önemi bir dönüm noktası, çünkü dil barajının kalkması ve okulun farklı kesimlerden öğrencilere açılması bu tarihlere rastlıyor. Uygulamadaki bu farklılaşma ile birlikte üniversitenin önemli bir bileşeni olan öğrencilerin profilinde de kayda değer bir değişimin göze çarptığı söylenilebilir. Daha çok İstanbullu/kentli ailelerin çocuklarının eğitim gördükleri bu üniversite, dil barajının kalkması ile birlikte kırsal kesimden ve alt sınıflardan da öğrenci almaya başladı. Bu bağlamda Boğaziçi Üniversitesi Türkiye’de alt sınıf çocuklara sınıf atlama olanağı sağlayan bir kurum olma özelliğine sahip. Özel sektöre geçenlerin ve bu yolla bir sınıf atlama süreci içerisine girenlerin nasıl bir deneyim yaşadığından çok haberdar değilim. Fakat üniversitede yüksek lisans ve doktora aşamalarına devam ederek akademik kariyer yapmaya yönelen öğrenciler için lisans sonrası dönemlerinde akademi içerisindeki ilişkilerle karşılaşmanın bir yabancılaşmaya neden olduğu söylenilebilir. Çünkü lisans sonrası eğitim, söz konusu akademik topluluğun bir parçası olmaya aday olunan ve yeni bir toplumsallaşma süreci ile karşı karşıya kalınan bir dönem. Burada öğrencinin geldiği sınıf ve toplumsal yapı ilişkiler açısından ciddi bir belirleyiciliğe sahip. Zira alt sınıftan gelen ve İstanbullu olmayan biri için bu toplumsal ortamdaki tek referansı kendisi, dolayısıyla işini iyi yapmanın yanı sıra hocalarıyla ilişkilerini her zaman sağlam tutmak zorunda. Çünkü bir yerlere gelmek için hep birilerinin referansına ihtiyacın var ve bu senin ne kadar entelektüel olduğunun, ne kadar iyi iş çıkardığının yanında nasıl ilişkiler kurduğunla da bağlantılı. Bu bağlamda akademi içerisinde belli bir seviyeye gelene kadar öğrenci, hocaları tarafından sürekli teste tabi tutulduğunu hissediyor ve kendi istedikleri ile akademik topluluğun istedikleri arasında bir gerilim yaşıyor ve bu gerilim kesinlikle eşitler arası bir gerilim olmuyor.

Zeynep: Sosyalizasyon önemli, ama azınlığı temsil eden bir elit-liberal üniversiteden^[2] söz ettiğimizi unutmayalım. Ayrıca genç kuşak akademisyenlerle^[3] o eski kuşak elit hocalar arasında da genellikle sınıfsal bir fark var. Aynı sınıfsal konumda olsalar bile "elit kültüre" "eleştirel" yaklaşıyorlar. Dolayısıyla onların talep ettiği sosyalizasyon daha farklı olabiliyor. Karikatürize edecek olursak, genç kuşak akademisyenlerin öğrencilerle sosyalleşme ortamı, evlerde düzenlenen "kokteyl"ler değil, "party"ler ya da Beyoğlu’ndaki eğlence ortamları olabiliyor. Burada kritik olan bence, bir öğrenciden bu sosyalleşme sürecinin bir parçası olmasının talep edilip edilmemesi. Her ne kadar talep edilmiyormuş gibi görünse de aslında bu tür ortamlar kişisel ilişkilerin geliştirildiği ortamlar olduğu için "kaçırılmaması" gerektiğinin genel kabul gördüğü söylenebilir.

Fırat: Kendini unutturmamak önemli çünkü bir sonraki adımda hep bir takım referanslara ihtiyacın olacaktır.

Zeynep: Akademi, "ben, tamam, tezimi yazdım; hadi beni çağırın" gibi bir şey değil ki. Senin tezi eline alıp kapı kapı dolaşman gerekir, bunun için referanslarının olması gerekir. Doktoraya gideceksen onun için veya burada bir yerlere başvuracaksan ona uygun referans mektupları gerekir.

Ali Kerem: Bir süzgeç olarak sosyal ilişkilerin kendisinden bahsediliyor. Peki, eski kuşak elit hocalar ve genç kuşak solcu hocalar, bunlar, birbirinden farklı olarak, aslında ne tür bir kimlik örgütlenmesini talep ediyorlar?

Zeynep: Genç kuşak akademisyenler, o özgürlükçü söylemin altını boşaltabiliyor. Hiyerarşiyi kırmanın bir yolu olarak mesleki çalışma dışında enformel ilişkilere önem verebiliyorlar. Halbuki sen hiyerarşiyi asıl olarak bilgi üretim süreçlerinde kırabilirsin. Öğrencilerle, ki burada yüksek lisans ve doktora öğrencilerinden bahsediyoruz aslında, örneğin, "üniversite yönetiminde nasıl birlikte davranabiliriz" konusuna yoğunlaşmak yerine, "nerelere birlikte gidip eğlenebiliriz" konusuna yoğunlaşmayı tercih ediyorlar. İlk kuşak ise genellikle, var olan hiyerarşiyi korur. Keşke daha elit öğrenciler olsa falan diye bakar.

Özlem: Gerek üniversite içindeki gerekse üniversite dışına taşan enformel ilişkiler ağının özellikle kadınlar için doğurduğu en önemli sorunlardan biri de cinsel taciz. Cinsel taciz Türkiye’de akademilerde halledilememiş bir soru olarak duruyor. Genelde örtbas ediliyor ve bu aşamadaki kurullar çalışmıyor.

Ali Kerem: Sosyal bilimlerde çalışan bazı arkadaşların birer süzgeç olarak ifade ettikleri sosyalleşme süreçlerinin doğa bilimleri ve mühendislik alanlarında çalışan insanlar açısından o derece geçerli olmadığını düşünüyorum.

Bu camia içinde yer alan akademisyenlerin, araştırmacıların toplumsal referansları, ideolojileri, bir toplumsal sorun karşısındaki düşünceleri ve tavırları zaten kendi araştırma nesnelerinin dışında belirlenir. Dolayısıyla sosyal bilimlerde çalışan bir insan, kadın sorunuyla bir bilgi yapısı içerisinde karşı karşıya gelebilir, göç sorunuyla, Kürt sorunuyla vs. karşı karşıya gelebilir; ama mühendislik ve doğa bilimleri alanlarında çalışan insanlar bu konularla akademinin dışında karşı karşıya gelirler ve bu insanlar dışarıda nasıl sosyalleşiyorlarsa, o sosyalleşmenin veya o ideolojik-politik arka planının yansımalarını taşırlar. Mühendislik fakültesinde, özgürlükçü sol refleksler üretebilen, aktivist olmasa bile kafası bu konularda çok net olan ama bunu kendi akademik çalışmasıyla hiç ilişkilendirmeyen insanlara da rastlanabilir.

Ben direkt kendi kişisel deneyimlerim üzerinden konuşacağım. Sosyalleşme anlamında ve içinde bulunduğum kültürel topluluğun normlarına ayak uydurmak anlamında ciddi bir baskıyla karşılaşmadım. Bu tabii benim kişisel pozisyonumla alâkalı bir şey de olabilir. Fakat benim çalıştığım, bulunduğum ortamlarda, benim ÖDP (Özgürlük ve Dayanışma Partisi)’de çalışmamla, imza toplamamla vs., benim bunları yapmamla kimse ilgilenmedi, kimse dikkate bile almadı, merak bile etmemişlerdir bu adam ne yapıyor diye. Ben sonuçta ilgi duyduğum bir alanda çalışma şansına sahip olabildim. Bu üzerinde çalıştığım, kendimi ilerletmeye çalıştığım konu da hiçbir zaman aslında nanoteknoloji gibi, süper iletkenler, biyoteknoloji veya genetik bilimi gibi öyle çok önde gelen, aşırı rekabetçi bir araştırma sahası olmadı. Dolayısıyla ne üzerimde rekabetçi bir baskı hissettim ne de aleni bir sosyalleşme baskısı hissettim.

Alişan: Benim anlatacaklarım daha çok İstanbul Üniversitesi (İ.Ü.) Edebiyat Fakültesi için geçerli. Daha özelde ise Tarih Bölümü ile ilgili. İ.Ü.’deki süzgeçleri anlamak için biraz okula gelen öğrencilerin yapısına bakmak gerek. İ.Ü.’ye gelen öğrencilerin büyük bir kısmı maddi durumu iyi olmayan ailelerden, taşradan gelen insanlar. Büyük bir çoğunluğu düz lise diyebileceğimiz yerlerden geldiği için yabancı dil bilmezler. Böylelikle aslında ilk süzgeç devreye girer. Mastır yada doktora yapmak istiyorsanız mutlaka belirli bir düzeyde yabancı dil bilgisi gerekli. Üniversiteye gelen bir öğrencinin, bir çok bölümde yabancı dil hazırlık sınıfı da olmadığı için, yabancı dil öğrenmesi için kursa gitmesi ve çok kararlı bir şekilde çalışması gerekli. Bunun için de önce kursa verecek parayı bulması gerekir. Dolayısıyla bu ilk süzgeç gerçekten çok etkili oluyor ve akademisyen olmak isteyen ya da sosyal bilimler alanında çalışmak isteyen insanların büyük bir kısmı yabancı dil engelinden dolayı bu hevesini bir kenara bırakıyor.

Diyelim bir şekilde yabancı dil sorununu hallettiniz, bu kez de ideolojik olarak kendinize yakın bir hoca bulmalısınız. Biliyorsunuz İstanbul Üniversitesi, Ankara Üniversitesi Dil Tarih Coğrafya Fakültesi ile birlikte cumhuriyet ideolojisinin yeniden üretimi ve bu üretimi yapacak-dağıtacak insanların yetiştirilmesi için açılmış veya düzenlenmiş üniversiteler. Dolayısıyla, resmi ideoloji konusunda çok ciddi eleştirileriniz varsa ve özellikle de bu eleştirilerinizi çekinmeden yapıyorsanız mastır ya da doktora yapma şansınız çok azalır. Üniversitede, Arkeoloji ve Sanat Tarihi gibi nispeten daha solcu Kemalist hocaların bulunduğu bölümlerden, Tarih gibi Türkçü ve milliyetçi hocaların bulunduğu bölümlere kadar farklılıklar olsa da, dediğim gibi temel mesele resmi ideolojinin yeniden üretimidir. Bu konuda tehlikeli bir tip olarak algılanıyorsanız hiç şansınız olmaz. Zaten bir çok insan bunu fark eder etmez, bu hevesini bir kenara koyar. Ya tamamen bu işten vazgeçer ya da kendisine farklı bir üniversite aramaya başlar.

Diyelim bir şekilde bu süzgeçten de kurtuldunuz. Yani bir şekilde farklı da olsanız bunu çok radikal bir şekilde dile getirmediniz veya örgütlü biri değilsiniz ve olaylara bulaşmadığınız için dosyanız temiz. Çalışkan bir öğrencisiniz, dil sorununu hallettiniz. Bir hoca, sizin yanında mastır yapmanıza onay verdi. Bundan sonra iki süzgeç daha işler. Birincisi, maddi sorunlarınızı halletmiş olmanız gerekir. Eğer aileniz bir an önce sizin mezun olup para kazanmanızı bekliyorsa ve sizi daha fazla taşıyacak gücü yoksa problem var demektir. İkinci olarak tez konusu belirlemede bir başka süzgeç işlemeye başlar. Hocanız, tehlikeli bulduğu, sorun çıkabilecek bir konuyu seçmenize izin vermez. Ancak resmi ideolojiye ciddi bir eleştiri getirmeyecekseniz ya da daha teknik bir mastır tezi seçmişseniz pek sorun çıkmaz.

Fonların Konu Seçimine Etkileri

Zeynep: Özel üniversitelerde konu seçimi aşamasında Avrupa ve A.B.D. gündemi belirleyici oluyor. Bu üniversiteler genellikle yurtdışı ağıyla fon buluyorlar. AB (Avrupa Birliği) herhangi bir üniversiteye proje yaptırmıyor da elit üniversiteye yaptırıyor. Amerika’ya öğrenci göndermek hocaların prestijini de kuvvetlendiriyor. Oralarda tutan konuları sunmak veya oralarda tutacak şekilde sunmak önem kazanıyor.

Özlem: Bu noktada hangi araştırma konularının önemli olduğu ön plana çıkıyor. AB süreçlerine kadar kimse kurbanlarla, ezilenlerle ilgilenmedi. Ne zaman bunlar büyük devletlerde dert olmaya, kentsel dokuyu bozmaya başladılar, kurbanlar da gündem oldu. Örneğin Türkiye’de göç araştırmaları neden popüler oldu, çünkü beyaz Türkler kendilerini tehdit altında hissediyorlar. Burada tamamen entegrasyoncu bir bakış açısıyla araştırma yapılması bekleniyor tabii. Onlara, birer tarihsel özne gibi değil, bu kente nasıl entegre edilebilirler, nasıl sorunlar yaratıyorlar diye bakman gerekiyor. Onların nereden ve ne sebeple geldikleri seni öyle çok ilgilendiren bir şey değil. Ya da İslam neden araştırılıyor, çünkü AB Türkiye’de İslam’ın ne durumda olduğunu merak ediyor. İslamcı bir burjuvazi geliyor ve merak uyandırıyor. Örneğin kimse sana Barış Anneleri çalışıyorsun diye para vermez ya da bu araştırmayı ilginç bulmaz. Fonlara baktığımızda bunu görürüz. Örneğin birkaç yıldır çingeneler yılı. AB müthiş fon veriyor. Ama sen kalkıp da ben Kürt kadınlarını çalışacağım dersen "onların töre cinayetlerinden başka ne sorunları var?" gibi tepkilerle karşılaşabilirsin.

Taylan: Bu fonlar mastır veya doktora aşamasında nasıl devreye giriyor?

Fırat: Birincisi devlet kaynaklı bazı fonlar var. Yurtdışı içinde bir takım devlet uzantılı kaynaklar var. Zaten buralardan para isteyeceksen çalışacağın konular bellidir. Diyelim sen, Kürtleri çalışmak üzere yurtdışına gideceksen buralara başvurmazsın, çünkü oradan bir şey alamayacağın bellidir. Hatta özellikle başvurmazsın çünkü deşifre olmak istemezsin. İkincisi, bağımsız kuruluşlardan alabilirsin. Mesela Avrupa kaynaklı fonlar. Bunlardan da, genellikle AB ile ilgili bir konuyu çalışıyorsan para alabilirsin. Çalışmıyorsan veya bir şekilde çalışmanı uyarlamazsan alamazsın. Alabilmek için ayrıca orasıyla iyi ilişkileri olan akademisyenlerden referanslar alman gerekli. Üçüncü olarak daha bağımsız fonlar var. Bunların başında genellikle tanınmış akademisyenler olur ve fon alabilmek için onlardan referans alman gerekir. Aslında söz konusu olan geniş bir şebekedir ve iş görebilmek için bu şebekenin içinde olman gerekir.

Metodoloji: Tek Başına Bir Süzgeç mi?

Nuri: Metodoloji açısından ne tür kısıtlamalar söz konusu. Akademik trendlerle, moda olan kavramsal çerçevelere bağlı olarak ne tür süzgeçler devreye giriyor?

Fırat: Metodolojik ve kuramsal kısıtlar pek işlemiyor. Sen tez hocanla anlaşıyorsun ve o, kuramsal tartışmaları senin adına yapıyor. Başka üniversitelerde kuramsal ve epistemolojik tartışma biçimlerine bürünen ideolojik tartışmalar olabilir. Daha liberal üniversitelerde ise bu sınırlamalar tez çalışmalarının önüne geçmez. Postyapısalcı bir yerden bir şey yapmışsan yapısalcı bir iki eleştiri alabilirsin. Ama kimse bu olmamış git baştan yap demez. Kimsenin ikna edilmesi gerekmiyor.

Özlem: Muhalif akademisyenlerin var olduğu, görece liberal ortamlarda seni kollayabilirler ve senin çalışmanı yapmana yardımcı olurlar.

Fahriye: Metod ve moda kavramlarla ilgili olarak bu tür üniversitelerde ciddi bir sorun yaşanacağını sanmıyorum. Önemli olan tez danışmanıyla kurulan ilişkidir. Örneğin, çok yakından bildiğim bir çalışmada danışman tezi hiç okumamış, kurula girildiğinde de tezin kalması yönünde bazı girişleri olmuştu. Fakat bir başka kurul üyesi tezi okuyup beğendiği ve danışmanın sorularına bizzat yanıt verdiği için o tez geçti. Fakat bu örnekte söz konusu olan metodolojik değil tamamen ideolojik bir tartışmaydı. Fakat bu tartışmanın yok edilebilmesi için de tezde savunulanların ciddi bir biçimde ve ayağı yere basarak dile getirilebilmesi gerekiyordu. Tezin tez danışmanı değil de bir başka kurul üyesi tarafından savunulmuş olması biraz da oraya dayanıyor. İdeolojik bir motifin yanı sıra bu durumun da katkısı var.

Görece liberal bir okulda ve görece muhalif bir konu üzerinde yapılan tez çalışmasına dair bir başka örnek de şöyle: Çalışılan konunun terk edilmesi direkt olarak zorlanmamış ama değiştirilmesi yönünde iki kez teklif gelmişti. Öğrenci kabul etmedi. Öğrencinin danışmanı değiştirildi ki bu uygulama öğrencinin talebinin dışında asla olmaz. Ayrıca bölüm, incelenen dönemden odaklanılan yöntem ve çerçeveye kadar süreç içinde çeşitli değişiklikler talep etti. Sonuçta konu değişmedi ama tezin birçok bölümünün neredeyse üç kez yeniden yazılması gerekti. Her seferinde dönem değişti, her seferinde bağlam değişti. En sonunda bu tez, danışmanın makul bir insan olması ve kendisinin de tezin içine girmesi nedeniyle savunulabilir hale geldi ve bölümdeki diğer öğretim üyeleri arasında dönen tartışmalara taviz verilmeden geçti.

Eski kuşak ve yeni kuşak akademisyenler arasında gözlemlediğim farklara geçersem şunları söyleyebilirim: Eski kuşak, özellikle daha çok verilere ve belgelere dayalı sarih bir şeyler görmek istiyor; kavramlar, kuramlar o kadar belirleyici bir yerde değil. Yeni kuşak olarak gördüğümüz kendini daha muhalif bir yerde tanımlayan kesim ise bence kavramsallaştırmayı, muhalifliği örten bir biçimde ön plana çıkarıyor. Yeni tezlere baktığımızda kavramlar içine boğulmuş, karma karışık, ne dediği belli olmayan ve aslında söylemek istediği iki üç muhalif cümleyi o kavramlarla söylemek zorunda kalıp onun altında kaybolmuş örnekler görüyoruz. Bu, hem tezi yazan kişi için son derece tüketici, yaratıcılığı öldüren ve insanın yaptığı işten zevk almasını imkansız kılan bir sürece dönüşüyor; hem de okuyucu açısından çok sıkıcı bir ürünün ortaya çıkmasına neden oluyor. Her şey bir kurama oturmuş durumda günümüzde. Diyelim kimliklerle ilgili konuşacağız, mutlaka oraya bir dipnot vereceksin. En muhaliflerden başlayalım, mesela Stuart Hall’un da bilmem hangi makalesinde belirttiği gibi, falan filan. Ben kendim kimlikle ilgili bir şey söyleyemez miyim? Ben kendi deneyimlerimden yola çıkarak bir şey söyleyemez miyim? Hayır, ben orada muhalif bir şeyler yapıyorum ya, en muhalif yazarın da adını yazmalıyım. O yetiyor ve onun olması tercih ediliyor. Ben onu kendim olarak yazarsam bu ciddi bir problem.

Fırat: Fahriye tezin ikna edici ve ayakları yere basan bir çalışma olmasının önemine değindi. Bu, gerçekten önemli. Mesela belagatınızın çok kuvvetli olması lazım, yaptıklarınızın anlaşılır olması için ve başka insanların yaptıklarını anlayabilmeniz için. Aslında ortada epey bir laf oyunu, numara vs. var. Fakat ayakta kalmak için, yazdığını okutabilmek, okuduğunu anlayabilmek için de bu dili bilmen gerekiyor bir taraftan da. Bu anlamda bugün o "işini iyi yapmak" dediğimiz şeyin anlamının da değiştiğini düşünüyorum ben. Bunu önemsiyorum. Bu dilin iyi çalışılması gerektiğini, bunun için bir mesai harcanması gerektiğini düşünüyorum.

Fahriye: Fakat şunu da unutmayalım: Biz yaptığımız çalışmayı kimlerle paylaşmak adına yapıyoruz? O retorik bizi üç kişi içine sıkıştırabiliyor. O nedenle tartışmayı biraz paylaşım ekseni üzerinden yürütmekte de fayda var.

Ali Kerem: Bu bir süzgeç değil mi?

Fırat: Evet, bir süzgeç ama şunu da görmek gerek: Tezini yazıyorsan ve bunu yapman gerekiyorsa yaparsın. Mevcut kuramların analizini yaparsın, okursun, dilini iyi oturtur ve yazarsın. İdeolojik bazı süzgeçleri aşabilmek için yararlı bile olabilir. Ben bunda politik bir sorun görmem. Yazdığın metnin dilini sunacağın yere, okuyucunun kompozisyonuna göre değiştirebilirsin. Bunu becerebilecek kadar yetkin olman gerekir, benim sözünü ettiğim yetkinlik ve "işini yapmak" böyle bir şey.

Mühendisilik: Rekabet ve Uzmanlaşma

Altan: Ben lisansımı mühendislikten aldığım için oradan örnek verebilirim. İçinde bulunduğum ortam inanılmaz derecede rekabetçiydi. "Siz birbirinizle rekabet ediyorsunuz" ifadeleri sürekli vardır, sürekli böyle bir süzgeç vardır.

Onun haricinde şu anda ilgilendiğim matematik nezdinde şöyle bir süzgeçten bahsedebilirim: Matematik gibi soyut bir alanda tümüyle bir uzmanlaşma alanına yoğunlaşmanız beklenir ve genel eğilim bu alanda başarı sağlamanın tek yolunun kendinizi alanınızın dışında bir çok şeyden soyutlamanız gerektiği yönündedir. Bu görüşün baskın bir görüş olduğunu ve öğrenciyi içinde bulunduğu toplumdan soyutlayarak bu şekilde bir süzgeç teşkil ettiğini söyleyebiliriz.

Taner: Rekabet süzgecinden aslında Chomsky de bahsediyor, çok merkezi bir yerde duruyor. Sosyal bilimlerde de var. O bilgi sana ait olacak. Sen onu başkasıyla paylaşmayacaksın, paylaşırsan elinden gider o. Benzer bir şekilde tezin tamamen sana mı ait, yeni bir şey söylüyor mu gibi bir zorlama var. O sözün ufuk açıcı olup olmadığı, neye değindiği değil yeni olup olmadığı önem kazanıyor.

Nuri: Ben bu rekabet meselesinden girmek istiyorum. Mühendislikteki öğrencileri iki gruba ayırabilirim: İyi liselerden, kolejlerden gelen bir kesim var ve bunlar büyük ölçüde şehirli ailelerin çocukları. Bir de taşranın iyi okullarından gelen iyi öğrenciler var. Bu durumun kendisi zaten rekabetçi ortamı körükleyen bir şey. Öğrenciler bilinçli bir biçimde şunu görüyorlar, özellikle taşradan gelen öğrenciler: Burası bir fırsat, bir atlama tahtası. Kendilerine aslında hedef olarak koydukları şey, Robert Kolej’den gelenlerin konumu. Kolejlerden gelenler ise zaten diğerlerini rakip olarak görmüyorlar. Atlanacak iki yer var: Birisi yurtdışı, yani A.B.D.’de akademisyen olmak ya da Avrupa’ya mühendis olarak gitmek. Diğeri de Türkiye’de büyük şirketlere iyi bir konumda mühendis olarak başlayabilmek. Bu öğrenci dayanışması ortamını çok etkiliyor. Çok keskin bir rekabet var ve aslında sınav sistemleriyle, projelerle vb. büyük ölçüde kışkırtılıyor.

Bunlara ek olarak, özellikle teknolojinin tarafsızlığı konusunda çok ciddi bir beyin yıkama söz konusu lisans eğitimi süresince. Mühendislik pratiğini; her türlü toplumsal bağlamından, ahlaki boyutundan, örneğin çevreyle ilgili sorumluluğundan yalıtma gibi bir eğilim var.

Taylan: Teknolojinin tarafsızlığına ilişkin bir bilinç aşılanıyor dedin. Belki oradan, eskiden Türkiye’de var olan mühendis tipolojisine gelebiliriz. En azından sol akımlar açısından Türkiye’de mühendis tipolojisi daha farklıydı, mühendislik odalarının daha farklı çalışmaları vardı. O dönemle bugünü karşılaştırabilir misin?

Nuri: Ben mühendisliğe giriş dersini vermeye başladıktan sonra mühendislik etiği diye bir konu ekledim derse. İki hafta filan bunun üzerinde duruyorum ve bunu keyif alarak yapıyorum. Mesela TMMOB’un (Türk Mühendis ve Mimar Odaları Birliği), Amerikan Mühendis Odaları’nın benimsediği bazı etik ilkler var. Önce bu etik ilkeleri aktarıyorum, sonra o olayda o etik ilkeler nerelerde ihlal edilmiş onun üzerinden bir tartışma yürütüyoruz. Teknolojinin kullanımıyla ilgili bir tartışma söz konusu olduğunda -nükleer silahlar, nükleer teknolojinin kullanımı vb.- sınıfın önemli bir kısmı "mühendisin sorumluluğu işini iyi yapmaktır, teknolojinin iyi ya da kötü yönde kullanımı üzerinde bir tasarrufu olamaz" diyor.

Alişan: Mühendislik bölümlerindeki öğrencilerin profili belli ki çok değişmiş, çünkü 80’lere kadar Türkiye’de, hem devlet yönetiminde hem sol akımlarda en ciddi kadrolar hep mühendislikten gelirdi. ODTÜ’den gelenler var, İTÜ’den Demirel, Erbakan, Özal hepsi mühendistir. Ama 80’den sonra bakıyoruz, hakikaten burada da ciddi bir değişiklik var. Mesela bugün baktığımızda mühendislerin politikaya çok ilgi duymadıklarını, daha, şirketlere filan önem verdiklerini görüyoruz. Herhalde orada ciddi bir kırılma olmuş gibi geliyor.

Nuri: Tabii, kalkınmacı paradigmanın çökmesiyle ilgili. Eski mühendis imgesi radikal de olsa, solcu da olsa kalkınmacıdır.

Ali Kerem: Hakim pozisyon ülke kalkınmasıyken, şimdi hakim olan pozisyon şirketlerin kâr etmesi, daha rekabetçi olması vb.

Doğa Bilimleri ve Mühendislik Alanında Yüksek Lisans Çalışmaları

Nuri: Yüksek lisans çalışmaları aslında daha farklı bir beklentiyle başlıyor. Bizim zamanımızda bir öğrenci belli bir konuda çalışma isteğini ortaya koyup, bu konuda bir ön araştırma yapıp teklif götürebiliyordu hocalara. Şu anda tez konuları büyük ölçüde hocalar tarafından belirleniyor. Ve burada birinci hedef o araştırmanın orijinal olması, yani yayın yapma hedefi. Yayın yapma baskısı konu seçiminde çok belirleyici oluyor. Yayın yapabileceğin belli konular var. Mesela nanoteknoloji konusunda çalışıyorsan yayın yapabilirsin. Sonra biyoteknoloji konusunda çalışırsan yayın yapabilirsin. Bir takım hot-topicler (revaçta olan konular) var. Bu konular çerçevesinde bir konu seçmişse zaten öğrenci teşvik ediliyor; hatta böyle bir konu veriliyor.

Ali Kerem: Üniversite camiası yer yer yayın performansıyla ilgili bir tartışma açar. Bu Türkiye’de, YÖK (Yüksek Öğretim Kurulu)’ün de dayattığı, bütün üniversitelerin birinci performans kriteridir. Yani hakemli dergilerde ne kadar yayın yapıyoruz. Ve bu tartışma açıldığında aslında sosyal bilim topluluğunun bunun dışında kaldığını, buraya mesafeli yaklaştığını görmek mümkündür. Buraya daha çok mühendislik ve doğa bilimleri alanında çalışan insanlar ilgi örgütlerler, bu belki de bir ölçüde bu alanlarda yayın yapmanın daha kolay olmasından kaynaklanıyor da olabilir. Sonuçta sen hesaplamalı ya da deneysel bir çalışma yapıyorsan yöntemsel bir belirlilik vardır. Ben şuna inanmıyorum: Yapılan işin orijinal olması, zeka pırıltısı göstermesi falan, öyle bir şey yok. Hesaplamalı ve deneysel alanlarda doğru bir şey yapıyorsan bunu dünyadaki hakemli dergilerden birinde yayımlatabilirsin. Bu ölçülebilir bir performans kriteri sağlıyor.

Şimdi bu yayın kriteri esasen YÖK’ten sonra olmakla birlikte, 90’ların ortasında o zaman yaşanan tartışma süreçleriyle beraber çok ön plana çıktı ve şu anda bu, öyle bir noktaya geldi ki artık yayımlanabilir çalışma birincil kriter haline geldi ve bu apolitik bir mühendis, apolitik bir doğa bilimci kimliğini şiddetle kışkırtmaya başladı. Çünkü aslında bir üniversite topluluğunun performansı tartışılıyor ve bu tartışma neredeyse tümüyle yayın kriteri etrafında yürütülüyor. Yapılan çalışmanın etik-politik imaları nedir, ne değildir bunu kimse dikkate almıyor. Bilimsel-mesleki etik açısından doğruluğu, geçerliliği nedir, yani akademik-etik boyutu dahi çok ciddi bir şekilde ihmal ediliyor. Toplumsal etik ise hiç tartışılmıyor.

Akademik yayın kriterleri bütün dünyada, kendisini doğrultmaya çalışan, dünya üniversite sistemine entegre olmaya çalışan bir sürü ülkede çok güçlü bir şekilde teşvik ediliyor. Türkiye’de parasal olarak da teşvik ediliyor. Bir gelir kapısı haline gelince ve bütün bir üniversite topluluğunun birincil kriteri olarak bu konunca gerçekten tüm insanlar yayımlanabilirlik üzerinden araştırma yapıyorlar. Bence yayımlanabilirlik; ileri teknoloji üzerine çalışıyor olmak, en ileri yöntemleri uyguluyor olmak, en orijinal şeyleri yapıyor olmak değil. Çünkü yayın yapmak konusunda bir talep var ve bu olduğu müddetçe yeni dergiler kuruluyor yeni dergiler ayakta durabilmek için çok sayıda yayın almak durumunda ve kriterlerini aşağıya çekmek durumundalar. Bilmem kaç bin tane derginin hakemliğini yapacak kalitede insan yok, herkes hakemlik yapıyor. Yayın yapmak kolaylaştığı için bu sefer deniyor ki yayın adedi kriterlerini yükseltelim. Üç değil de beş tane isteyelim deniyor. Halbuki bu beşe çıkınca talep artacak, dergi sayısı artacak, hakem sayısı çoğalacak, kalite düşecek. Bu içinden çıkılmaz bir hale gelmeye başladı dünyada.

Taylan: Yayın kriterlerini, Türkiye’deki üniversitelerin dünya standartlarına uyma çabası kışkırtıyor. Peki bunun arkasında ne gibi bir finanssal mekanizmalar var? Üniversitenin çıkarı ne?

Ali Kerem: Senin proje alabilmen, projelere dahil olabilmen bu şartlara bağlı. Mesleki faaliyeti çevirebilmenin, üniversiteye finansman sağlayabilmenin şartı olmaya başlıyor. Benim bu konudaki düşüncem şu: Sayısal olarak ölçülebilir kriterler içerisinde en iyi kriter hakemli dergilerde yayın kriteri, fakat bunun son derece eksikli olduğunun herkes farkında. Ama tartışma bir türlü üniversite topluluğunun genel performansı anlamında bilimsel ve toplumsal etikle ilgili, araştırmacının bilimsel sorumluluğuyla ilgili bir çerçeveye kavuşamıyor. Benim çevre bilimleri ve çevre teknolojisi alanlarında gördüğüm kadarıyla bunun genel etkisi; iyi tanımlanmış problemler içerisine hapsolmak, genel olarak çevre problemleri dendiğinde, dünya problemleri dendiğinde bunlardan yabancılaşmış, antientelektüel bir tavır örgütlemek şeklinde.

Ben doktorayı bitirdiğimde doktora tezinden bir tane makale yazardık. Doktora içinde bir makale yazanlara gıpta ile bakardık. Şimdi doktora tezi içerisinden 7-8-9-10 tane yayın çıkıyor. Evet, bir bilgi sahasında çalışıyorsan yayımlanabilir bir iş yapmak, bir tartışma açmak, hakemlerden görüş almak falan gerçekten çok zevkli ve güzel bir şey. Ama bunun monoton bir şekilde kışkırtılması, araştırmacı akademisyen profiline ciddi anlamda zarar veriyor. İnsanlar üniversitenin başarısını şirketlerin performansıyla bir tutabiliyorlar. Bir üniversitenin de tıpkı bir şirket gibi performans kriterleri uygulayabileceğini düşünebiliyorlar.

Nuri: Eskiden daha farklı akademik kriterler vardı onlar unutulmaya başlandı. Mesela, bir üniversitede belli bir konuda araştırma geleneği oluşturmak. Senin bir alan açıp o alanda yetişmiş birkaç kişiyi bir araya getirmen, yeni öğrenci yetiştirmen; daha doğrusu kalıcı bir bilgi geleneği, kendinin yenileyen bir bilgi geleneği oluşturman önemliydi. Bu o kadar değersizleşmedi belki ama unutulmaya başlandı.

---

---

Giriş │  Oturum 2 │  Oturum 3