Rober Koptaş ve Mihran Tovmasyan’la Hrant Dink’i Anma Etkinlikleri Üzerine...

Hrant Dink’i ölümünün birinci yılında anmak üzere Hrant’ın Arkadaşları tarafından organize edilen 19 Ocak etkinlikleri, sonrasında basına da yansıdığı üzere çeşitli tartışmalara, eleştirilere sahne oldu. 19 Ocak günü Agos’un önünde düzenlenmek istenen çeşitli eylem ve etkinliklerin organizasyon komitesi tarafından programa dahil edilmemesi, eylemin kısa tutulması, Lütfi Kırdar’da düzenlenen anma gecesinin çok dar bir çevreye hitap etmesi gibi eleştiriler dillendirildi. Çıplak Ayaklar Kumpanyası ve Dans Buluşma, 19 Ocak günü Agos’un önünde düzenlemek istedikleri performatif eylemi organizasyon komitesinin izin vermemesi üzerine iptal etmek zorunda kaldı. 19 Ocak etkinliklerine ilişkin duyumlarını Agos Gazetesindeki köşesinde dile getiren Rober Koptaş, yazısındaki eleştirilerden dolayı Tayfun Mater’in sert tepkisine maruz kaldı.

Organizasyona ilişkin eleştirileri ve sonrasında yürütülen tartışmaları ifade özgürlüğü çerçevesinde gündeme getirmenin ve somut verilerle tartışabilmenin, hem hak ihlallerinin yaşanmasını önlemek hem de bir sonraki etkinlikleri katılımcı ve demokratik bir zeminde örgütleyebilmek açısından önemli olduğunu düşünüyoruz. Bu nedenle 19 Ocak etkinliklerine ilişkin görüşlerini almak üzere Rober Koptaş ve Çıplak Ayaklar Kumpanyası’ndan Mihran Tovmasyan ile görüşmek istedik. Bu talebimize olumlu yanıt vererek Hrant Dink anma etkinliklerine dair görüşlerini bizimle paylaştılar. Önümüzdeki senelerde Hrant Dink’i anmak üzere yapılacak etkinliklerde benzer sorunlar yaşanmaması amacıyla bu görüşmede de gündeme gelen eleştirilerin dikkate alınması gerektiğini düşünüyoruz.

 

Çıplak Ayaklar Kumpanyası olarak Dans Buluşma ile birlikte Hrant Dink’i anma etkinlikleri için bir eylem planladınız. 19 Ocak koordinasyonu ile yaptığınız görüşmeler sonrasında bu eylemi iptal ettiğinizi duyurdunuz. 19 Ocak’ta yapmayı planladığınız etkinliği ve sonrasındaki süreci anlatır mısınız?

Mihran: Biz, geçen sene Hrant’ın ölümünün hemen ardından Dans Buluşma ile beraber Agos’un önünde performatif bir eylem organize etmiştik. “Gelin, Hrant'ı düştüğü yerde yalnız bırakmayalım, düştüğü kaldırımdan yüzlerce yeni Hrant’lar yaratalım” demiştik. O eyleme BGST’den de, dansçı, tiyatrocu sanat çevrelerinden de katılım olmuştu. 80 kişi diyebileceğimiz bir kitle ile beraber Agos’un önünde yatarak bir eylem düzenlemiş ve basın açıklamamızı yapmıştık. Sonrasında da, bunu her sene başka bir şekilde gerçekleştirelim diye konuştuk. Bu sene de nar eylemi düzenlemek istedik. “Vurulduk bir tane olduk bin tane.” başlıklı bir basın bülteni hazırladık. Hrant’ın vurulduğu kaldırıma nar taneleri saçarak, Hrant’ın Dink’in ölmediği, onun düştüğü yerde daha kalabalık olarak doğacağımız mesajını vermek istedik. Sonra herkesin nar patlatmasının zor olabileceğini düşünerek bir tane nar patlatmaya karar verdik. Ardından da basın açıklaması okunacaktı.

Eylemi ne kadar süre önce organizasyon komitesine bildirdiniz?

Mihran: 19 Ocak’tan yaklaşık bir hafta, on gün önce bu fikir oluşmuştu. Koordinasyonu e-mail yoluyla bilgilendirdik. Koordinasyona “Biz böyle bir eylem yapacağız izin verir misiniz?” gibi bir şey sormadık. O gün programda başka bir eylem de gözükmüyordu. Bir tek saat 15.00’daki eylem vardı. O gün oraya pek çok kişinin geleceğini biliyorduk. Yine muhtemelen 70-80 kişinin de bizim eylemimize katılacağını tahmin ediyorduk.

Bültenin ardından, ilk olarak Dans Buluşma'ya telefon geldi. Organizasyon, etkinliğimizi iptal etmemizi talep etti. Biz de “Saatini öne alalım.” dedik. Önce eylemi 14.00’da yapmayı planlamıştık, sonra 11.00’da yapmaya karar verdik. Bu sefer bana telefon geldi, çok daha sertti. Tayfun Mater’in telefonuydu. Genç sivillerin eyleminin de iptal edildiğini, o gün sadece 15.00 eyleminin olacağını; eylemi yapmamamızı söyledi. “Emniyet müdahale etmezse biz müdahale edeceğiz” diyen bir telefondu. Pozitif bir yaklaşımla değil de direkt çok negatif bir yaklaşımla bize gelindi. Biz de orada ters düşmeyelim, 19 Ocak günü orada bir arbede, tartışma yaşanmasın, basına da koz vermeyelim diye eylemimizi iptal ettik.

Narın Ermeni kültüründe nasıl bir anlamı var?

Mihran: Bizde nar bereket, paylaşım anlamına gelir. Nar düğün gününde, yeni yıl sabahı, mutlu bir anda patlatılır. Bunu biz Hrant’la birleştirmek istedik. Narı patlatacaktık ve bunun umut anlamı taşıyacağını düşünüyorduk. Sonradan öğrendiğim bir şey vardı: Hrant nar saymış bir gün, içinden 365 tane çıkmış. O da çok uyuyordu. İkisi birleşince hem zarar vermeyen hem de çoğu kişinin katılım gösterebileceği bir eyleme, söze dönüşüyordu. Biz de sözümüzü narı patlatarak söylüyorduk. Uygun bir eylemdi. Yapımı, dağılması rahat kolay bir şeydi. Ama olamadı.

Organizasyon komitesiyle görüştüğünüzde eylemin yapılamaması ile ilgili öne sürülen gerekçeler nelerdi?

Mihran: Gerekçe tamamen emniyet olarak gösterildi. Emniyetin saat 15:00 eylemi haricinde başka etkinliklere izin vermediği söylendi. İkinci gerekçe de güvenlik. “Polis müdahale edebilir, böyle bir şey yaşanmasını istemiyoruz.” dediler. Gerekçeler genelde emniyetle ilişkili gerekçelerdi. “İstiyorsanız gidin başka yerde yapın. Sadece Agos’un önünde yapamazsınız. İstiyorsanız gidip Taksim’de yapın” dendi. “Akşam yedide gitsek olmuyor mu?” dediğimizde “Hayır kesinlikle olmuyor.” dendi. Emniyete gidilmiş, görüşülmüş, anlaşılmış, organize edilmişti her şey. Bize yer kalmamıştı orada.

Emniyeti ikna etmek için bir zorlama olmuş mu?

Mihran: Onu hiç bilmiyorum. Sadece emniyete gidildiğini, konuşulduğunu ve saat 15:00 eylemi dışında başka bir eyleme izin verilmediğini ve bunda çok hassas olduklarını biliyorum. Bizse emniyetle neden muhatap olalım diye düşünüyorduk. Eğer emniyet 19 Ocak günü müdahale edecekse, etsin; bu tavırdaydık biz. Onlar da “Onlar etmezse biz müdahale ederiz.” deyince son noktayı koydular. Artık tartışılacak bir şey yoktu

Güvenlik gerekçesiyle eyleme izin verilmemesini Çıplak Ayaklar ve Dans Buluşma içinde ifade özgürlüğü çerçevesinden nasıl değerlendirdiniz?

Mihran: Biz tam da bu noktadan, ifade özgürlüğü çerçevesinden değerlendirdik. Kendilerine Hrant’ın Arkadaşları diyenler nasıl böyle birşey yapar diye düşündük. Biz bunu bir iktidar mücadelesi olarak gördük. İktidarı ele geçirmişler ve başka hiçbir şeye de izin vermiyorlar diye okuduk bu tavrı. Mutlaka bir mektup yazalım; bu mektubu yollayalım diye konuştuk. Sonrasında, Post-Express konuyla ilgili olarak Çıplak Ayaklar’ı temsilen benimle söyleşi yapınca mektup yazmaktan vazgeçtik. Nasılsa bu tartışma kamuoyuna açılmış olacaktı.

Çıplak Ayaklar Kumpanyası olarak 19 Ocak gecesindeki organizasyona katıldınız. Etkinlik hakkında ne düşünüyorsunuz?

Mihran: Ben gece organizasyonunun bir anlamda içindeydim. E-mail grubundaydım; ilk toplantılara gidiyordum. Kenarından köşesinden yardımcı olmaya çalışıyordum. Hrant’ın Arkadaşları sayılabilecek bir yerde duruyorduk aslında.

Bu organizasyonu aslında olumlu değerlendiriyorum. İlk toplantıya gittiğimde de bunu nasıl daha fazla insana açabiliriz diye düşünüyordum. Bir TV kanalıyla anlaşıp canlı yayın ayarlamak iyi olabilirdi. Ermenice ve Kürtçe konuşmaların, şarkıların olduğu bir programı yayınlayacak televizyon kanalı bulunur mu? Bilmiyorum. Gelecek sene için bu tarz şeyleri düşünmek iyi olabilir.

Post-Express’teki röportajdan sonra organizasyon komitesinden size bir geri dönüş oldu mu?

Mihran: Yok olmadı.

Rober, sen de Agos Gazetesi’ndeki köşende 19 Ocak’ı konu alan “Çokları Teke İndirmek” başlıklı bir yazı yazdın. Bu yazıda değindiğin konulardan bahseder misin?

Rober: Ben 19 Ocak’tan yaklaşık iki hafta sonra yazdım o yazıyı. 19 Ocak’ta burada değildim; üç farklı şehirdeki Hrant Dink anma toplantılarına katılmak üzere Almanya’ya gitmiştim. Burada olanları da telefonla ya da internet üzerinden olabildiğince takip etmeye çalıştım. Geldikten sonra da, çok merak ettiğim için, aklım burada kaldığı için, konuşabileceğim herkesle konuştum. Güvendiğim, çok yakın çevremdeki insanlar üzerinden neyin ne olduğunu, nasıl döndüğünü öğrenmiş oldum. Sonra BirGün’den Ulaş Gürpınar bir yazı yayınladı. O yazıda eylemin kapalı bir çerçevede olduğunu, akşam eyleminin ise çok elitist bir çerçevede düzenlendiğini; gündüz eyleminin kutuplaşmaya neden olduğunu, slogan atmak, etkinliği siyasi bir eyleme dönüştürmek isteyen kesime “Serseri bunlar!” diyerek bir hor görme edasıyla bakıldığını söylüyordu. Yazıda, Hrant Dink’e hitaben, “Senin içinden çıktığın cemaat, mücadele etmeyi öğrettiğin cemaat sesini çıkarmak isteyenlere yan gözle baktı; bize serseriler dedi.” gibi bir hava vardı. Çokları Teke İndirmek yazısını yazmamın sebebi Ulaş Gürpınar’a bir cevap vermekti.

Türkiye’de sol demokrat çevrede şöyle bir sorun sezinliyorum: Belki Ermeni olmamdan ya da kendimi iki yere de ait hissetmemden kaynaklanıyor. Hem tarihte yaşananlardan dolayı hem de Hrant’ın ölümünden sonra Ermenilere karşı geliştirilmiş bir empati, Ermenileri idealize etme durumu var: Ermeniler hep mücadele etmiş ama kendini gerçekleştirememiş, ezilmiş bir üstün varlık. Bu anlayış, genelde de tektipleştirmeyi getiriyor beraberinde. Ben bundan çok mustaripim. Ulaş Gürpınar’ın yazısında da onun izlerini gördüğüm için eleştirme ihtiyacı duydum. Ermeni cemaati bütün başka topluluklar gibi, bütün etnik gruplar gibi içinde her kesimden insanı barındıran, varsılı da olan yoksulu da olan, ezileni de olan ezeni de olan, bir topluluk. Hrant’ın anılması için yapılan bir etkinliğe katılmış olsalar da, bu topluluktan ortak bir tavır beklemek, etnisiteyi çok merkeze oturtan bir tavır. Hrant’ı anmaya gelen Ermenilerin bir çoğu da hayatı boyunca siyasi hiçbir şeye karışmamış insanlar aslında. Onlardan sırf Hrant’ı anmaya geldiler diye belli bir siyasi tavır beklemek doğru değil diyen bir yazı yazmaya çalıştım.

O yazıya girizgâh yaparken de o günlerde burada olmadığımı ve etrafımdakilerden duyduğum kadarıyla, çevremdeki insanların belli izlenimlerini aktarmaya çalıştığımı açıkça söyledim. Benim duyduğum şeyler olayın kendisi olmayabilir; duyduğum şeyleri olgulaştırarak bir girizgâh yapım. Benimle konuşan insanların ortak bir şikayeti vardı: Agos’un önünde saat 15.00’da yapılan eylemin çok kısa sürdüğünü söylediler: “Hemen dağıttılar bizi. Dolayısıyla bir iç tatmin elde edemedik; içimizi boşaltamadık; deşarj olamadık; dolayısıyla da Hrant’ı layık olduğu şekilde anamadık” şeklinde şikayetler vardı. İkinci şikayet ise, orada bulunan minibüs ve kürsüden kalabalığı yöneten insanın yönlendirmelerinin çok kaba ve insanları rahatsız edecek kadar sert olmasıydı. Hatta duduk dinletisi sırasında duduğun kesilerek mikrofonla birtakım uyarılar yapıldığı; ya da Oral Çalışlar konuşurken konuşmasının kesilip yüksek perdeden bir takım uyarılar yapıldığı söylendi. Dediğim gibi, çevremde konuştuğum herkes bundan şikâyetçiydi. Ben de Ulaş Gürpınar’a eleştirimi dile getirmeden önce, kısaca çevremden duyduğum şikâyetleri dile getirmek istedim.

Bunu da özellikle yaptım tabii ki. Çünkü ben şöyle düşünüyorum: Hrant Dink’ten dolayı, yaşanan acı olaydan dolayı, Agos’a ilgi duyan, Agos’un iyi bir yere gelmesini isteyen insanlar için Agos’un bir dokunulmazlığı var. Bugün Türkiye’de liberal, demokrat, solcu ne olursanız olun Agos’a karşı bir laf söylemek çok kolay bir şey değil; vicdanen çok rahat yapılabilen bir şey değil. Ben bunu seziyorum. Halbuki Agos da, Agos’un içinde olduğu herhangi bir şey de eleştirilebilmeli diye düşünüyorum. Bunu yapabilmenin yolu da eleştiri kanalını içeriden açabilmek. Agos’un içinde olan insanlar olarak bunu biz söylemezsek kimse yapamaz. Bir takım sorunlar çözümsüz bir şekilde büyüyerek devam eder diye düşündüğüm için bahsetmek istedim. Zaten benim yazımdan bir hafta önce Aris Nalcı bir yazı yazmış ve benzer eleştirileri dile getirmişti. Agos’un içinden birinin bu eleştiriyi dile getirmesinin çok anlamlı olduğunu düşünüyorum.

Yazı yayımlandıktan sonra ne gibi tepkiler aldın?

Rober: Aslına bakarsan çok fazla tepki almadım. Ulaş Gürpınar çok nazik bir mail atıp birkaç satırla “Beni yanlış anlamışsın demek istemiyorum çünkü bu suçu sana atmak olur. Bir gün bir yerde buluşup konuşsak ne güzel olur.” dedi. Ben de ona cevap yazdım. Çevremde “Bunu söylediğin iyi oldu, hislerimize tercüman oldun.” diyenler vardı.

Onun dışında, birkaç hafta sonra, ortak bir dostumuz, Tayfun Mater’in kendisine “Bu Rober Koptaş kim?” diye sorduğunu; yazımla ilgili şikâyette bulunduğunu söyledi. O da “Rober’in çalıştığı yer size çok yakın, git bir gün konuş. Rober konuşulmayacak bir insan değil. Konuşup anlaşırsınız.” demiş. Bu konuşmaya referansla, kendisi, Tayfun Mater’in bana gelebileceğini söyledi. Ben de gayet normal karşıladım. Bu konuşmadan yaklaşık 1 hafta sonra Tayfun Mater işyerime geldi. Önceden telefon açmamıştı, randevu almamıştı, o an benim burada olup olmadığımı da bilmiyordu. İçeri buyur ettik, odama aldım. Son derece sinirli bir edayla bu yazıyı niye yazdığımı, niye kendisi hakkında eleştiri dozu yüksek bir yazı yazdığımı sordu. Bunu neden yaptığımı anlayamadığını söyledi yüksek perdeden, sert bir tonla. Eleştirisinin temeli benim etkinlikte olmamam üzerineydi: “Orada olmadığın bir şeyi nasıl yazıyorsun? Görmediğin, birinci elden tanık olmadığın bir şeyi nasıl yazıyorsun? Bu gazetecilik ahlâkına sığmaz.” gibi şeyler söyledi. Ben de kendisine açıklamaya çalıştım: Benim illa orada olmam gerekmiyor. Ben zaten konuştuğum insanların tepkilerini dile getirdiğimi açık açık yazıyorum. Eğer birebir orada olduğumuz olayları yazıyor olabilseydik hiçbirşey yazamazdık. Hatta verdiğim örnekleri de hatırlıyorum: 1915’te de orada değildik; ama ne olduğuna dair kendimize göre bir görüşümüz var. Maraş Olayları’nda da orada değildik; ama ne olduğunu biliyoruz. Gazetecilikte duyumlar da değerlidir. Onları çeşitli çapraz sorularla teyit ettirebildiğiniz zaman, bunun da bir anlamı var. Bu da bir vakadır. Ben bunu yazdım. Bana “Böyle siyaset yapılmaz; bunu açık açık yazmak hiç hoş değil.” gibi şeyler söyledi.

Onun temel argümanı şuydu: “Orada çok ciddi bir güvenlik sorunu vardı. Kan dökülebilirdi. Hrant’ın davası adına, her şey adına çok kötü olurdu orada bir kavga çıksaydı. Oraya olay çıkarmaya gelmiş gruplar vardı. Onlara müsaade etseydik çok kötü olurdu bizim adımıza. Biz bunu engelledik” dedi. Ayrıca polisin Agos’un önündeki o toplantıya bile izin vermediğini, kendilerinin uğraşarak bu hakkı elde ettiğini söyledi. “Siyasi serseriler olay çıkarmaya gelmişlerdi ve bunlara engel olmamız lazımdı” benzeri sözler etti. Benim de kendisine cevabım, eğer öyle bir tehdit varsa, olay çıkma riski varsa kürsüden bunu açık açık söylemek, ilan etmek gerektiğiydi. Birtakım tehditler varsa bunları açık açık söylemek gerekir ki insanlar bunlardan haberdar olsun. Ayrıca kürsüden yapılan uyarıda da bir üslup sorunu olduğunu, insanlara bazı şeyleri düzgün bir biçimde anlattığınızda kimsenin zarar verici bir şekilde davranmayacağını, kürsüden gerekli yönlendirmenin doğru yapılmadığına inandığımı söyledim. Eğer alanda kavga çıkması söz konusuysa mitinglerde olduğu gibi görevliler olaya müdahale edebilirdi. Görevliler müdahale ettiğinde belki de 2 kişiyi ilgilendirecek bir olayın kürsüden anons edildiğinde ve on bin kişi sizin sesinizi duyduğunda farklı bir yere gittiğini, burada da çok ciddi bir üslup sorunu olduğunu söyledim. Bu noktada uzlaşamadık. Karşılıklı sesimizi yükselttiğimiz anlar oldu. Genel olarak çok kavgacı bir tartışma olmadı; ama ikimiz de sinirliydik, ikimiz de gergindik. Çok insani bir konuşma da olmadı. Ben kendisini daha önce şahsen tanımadığım için bir şey anlatırken “Beyefendi, bakın” diye konuştuğum zaman “Bana beyefendi deme” gibi bir tavırla karşılaştım. Sonra geldiği gibi kalktı ve gitti.

Bu tepkileri ve Hrant Dink organizasyonunu ifade özgürlüğü çerçevesinde nasıl değerlendiriyorsun?

Rober: Bu organizasyona katılan, katkı koyan, emek veren herkesin iyi niyetli olduğunu baştan kabul ediyorum. Herkes eminim çok iyi niyetlerle, bir şeye hizmet ettiğine samimi olarak inanarak katılmış ve katkı getirmiştir. Ben yapısal bir sorun olduğunu düşünüyorum esasen. Katılıma daha açık, bileşenleri daha belirli, tartışmaları daha açık, kimin sorumlu olduğu kamuoyunda net bir şekilde görülebilen bir yapılanmaya gidilmesi gerektiğini düşünüyorum. İsme o kadar karşı değilim ama Hrant’ın Arkadaşları şeklinde bir yapılanma buna çok müsaade etmiyor. Ne katılıma açık, ne şeffaf ne de sorumluları belli.

Bunun kötü taraflarını şöyle görebiliyoruz: Bu etkinliğe dair bir eleştiri getirdiğiniz zaman çok kişisel algılanıyor. Tayfun Bey’in “Sizin bizimle ne alıp veremediğiniz var?” diye sorması bunun ne kadar kişisel algılandığını, belki de başka tartışmaların içindeki bir resme oturtulduğunu gösteriyor. Çok kişisel bir zemine çekiliyor. Demokratik diyebileceğim bir katılım olsaydı, belki bana kendisi gelip hesap sormaya kalkmayacaktı ya da benim neden öyle yazdığımı bu şekilde öğrenme ihtiyacı duymayacaktı. Belki daha kurumsal bir şekilde “Rober Koptaş bunu yazmış, bakalım muradı neymiş?” diye bir toplantıya çağıracaklardı.  O zaman birçok insanın olduğu bir zeminde tartışabilirdik. Herkes fikrini söylerdi. Bundan herkes faydalanırdı, ben de dahil olmak üzere. Bu şekilde dışa kapalı, biraz da kerameti kendinden menkul bir şekilde olunca “Bu adam yazdı, demek ki benimle bir derdi var” şeklinde anlaşılıyor. Benim en büyük şikayetim bu.

Emniyetin karşısına da bir yapı olarak çıkmak önemli.  Siz bunu birey olarak yaptığınızda emniyet sizi kendi istediği çerçeve içine sıkıştırabilir ve her türlü tehditin varlığına ikna edebilir. Siz, daha örgütlü bir şekilde karşılarına çıkabilirseniz o zaman durum farklı bir çehreye bürünebilir. Gerçekten eğer bir pazarlıksa bu; en azından pazarlık gücümüzü yükseltmiş oluruz.

Son olarak ekleyeceğiniz bir şeyler var mı? Bundan sonra tartışmalarınızı nasıl bir çerçevede yürütmeyi düşünüyorsunuz?

Rober: 19 Ocak organizasyonun tartışılmasının anlamlı olduğunu düşünüyorum. Bunu gerçekten bir iç tartışma olarak kendi aramızda yürütmemiz lazım. Bu dava sürecini, anmaları nasıl örgütleyeceğimiz, nasıl bir dil tutturacağımız çok önemli. Yıldönümleri, dava günleri yapılan eylemler, kamuoyunda farkındalığı artırmak için önemli imkânlar. Bir sonraki yıldönümünde, bir sonraki dava günü nasıl daha kalabalık olabiliriz, bunun üzerinde düşünmek gerek. Bütün çabalara karşın, birinci yıldönümünde iyi bir sınav verebildiğimiz kanaatinde değilim. Bu sadece Hrant Dink davasına ilişkin bir mesele değil, kendimizi siyasi olarak nasıl var edeceğimize dair bir mesele. Tüm kurumların ve örgütlerin içinde yürümesi gereken bir tartışma.

Mihran: Ben de buna katılıyorum ve bu iç tartışmanın gelecek seneki eylemin yapısına çok önemli katkı sunacağını düşünüyorum. Eminim ki böyle bir tartışmanın yürütülmesi gelecek seneye katılımı çoğaltabilecek ya da insanları tatmin edecek bir eylem yapılmasını sağlayacaktır.

---