Lise Tarih Ders Kitaplarında Kürt İmgesi:
Hiçleştirme-Hainleştirme Politikası ve Bilimsel Etiğin İhlali ¹

1923 yılından sonra tek uluslu, tek dilli, tek kültürlü ve tek tarihli bir toplum oluşturma projesini gündemine alan Türkiye Cumhuriyeti'nde, bu projenin uygulanması için en ciddi sorun Kürtler olarak görünmektedir. Çünkü Ermeniler zaten 1915 yılında İttihatçılar tarafından tehcire tabi tutularak ülke dışına çıkarılmış, Rumlarsa "büyük mübadele" sonucunda Yunanistan'a yollanmıştır. Dolayısıyla ulus-devlet yaratma projesinin önündeki en ciddi engel Kürtlerdir. Nitekim ilk on sekiz yılda yaşanan çatışmalar ve üç tane büyük Kürt isyanının çıkması bu sorunun kolayca halledilemeyeceğini de herkese göstermişti.

1938 yılında en büyük Kürt isyanlarından biri olan Dersim İsyanı bastırılınca, bu konuda yeni bir döneme girilmiştir: Bu yeni dönemin temel politikası ise Kürt varlığını hiçleştirmektir. Kürtlerin aslında Türk oldukları söylense de, yapılan Kürt varlığını belleklerden silmek olmuştur. Çünkü Kürtlerin Türk olduğu iddiası bile gerekmedikçe söylenip kamuoyunda tartışılmamış; Rum, Ermeni ve Yunan devletine ilişkin ders kitaplarında yer alan ayrımcı söylemler dahi Kürtlere reva görülmemiş; Kürtlerle ilgili her şey göz önünden kaldırılarak yok edilmiştir. Hatta iş o boyutlara vardırılmıştır ki bölgeye 11 Haziran 1935 yılında Umûmî Müfettiş [2] olarak atanan Abidin Özmen Kürtlerin eski tarihlerine ait olduğunu düşündüğü bir çok şeyi yok etmiştir. "Yeni bir uygulama uyarlamak üzere kudurmuş şahsiyet Abidin Üzmen (Cemil Koçak kitabında bu ismi Abidin Özmen şeklinde yazmıştır) bu kez Kürtlerin tarihi eserlerini yok etmeye musallat edildi. Ülkede dolaşır ne kadar tarihi esere rastlarsa onu parçalar un ufak ederdi. Faşist Abidin Üzmen'in yok ettiğini öğrendiğim eserler şunlardır;

1. Diyarbekîr surlarında Dostki Kürt Devleti'ne ait kazınmış bir taş eser vardı; o taşı yerinden çıkartarak götürüp kaybettirdi.
2. Batman çayı üzerindeki köprünün güneyindeki ayağının en yüksek yerinde Kürtçe bir yazı vardı. Oraya varmak üzere yeni bir duvar örerek sonuçta o yazıya varılarak çekiçlerle oradan kırarak çıkardı.
3. Dicle Nehri'nin kaynağında Biqlin mağarasında eski çağlara ait yazılar, mağaranın taşlarına kazınmış olarak duruyordu. Bir mağaranın kapısında da heykel vardı. Liceli Hesoye Perişanê'ye 500 kağıt vererek, beş sicim ipi de birbirine bağlayarak salındı ve o eserlere varıp tümünü yok ettirdi. Bazılarının üzerindeki eski yazıları sildirip yerine yenilerini yazdırarak onları müzeye kaldırttı. Bu konuda Irak ve Suriye'de Türkiye'den geri kalmamakta idi… Kürtlere ait her şey elbirliği ile ortadan kaldırıldı." [3]

Bu politikaya bilim adamları da sessizce boyun eğmiş, zaman zaman onaylayıp katkıda bulunmuş ve tarihte böyle bir topluluk hiç olmamış gibi davranılmıştır. Ancak bu politikanın temelleri ve teorik olarak ilk dile getirilişi cumhuriyet dönemi öncesidir.

I. Dünya Savaşı'nı kazansa ve iktidarda kalmaya devam etse 1923'ten sonra yapılan bir çok şeyi (buna Kürt politikası da dâhil) aynen yapma ihtimali çok yüksek olan İttihat ve Terakki Cemiyeti (İ.T.C.), 1913 yılındaki Babıâli baskınından sonra iktidarı tümüyle ele geçirir. İktidarı ele geçiren grup, İ.T.C. içindeki Türkçü, merkeziyetçi ve süreç içinde Turancılığa kadar savrulacak olan ve başlarında Enver, Talat ve Cemal üçlüsünün bulunduğu askeri kanattır. I. Dünya Savaşı'nın başlamasıyla iktidarı ele geçiren bu grup, tek uluslu bir devlet yaratma düşüncesini yavaş yavaş geliştirmeye başlamıştır bile. Öncelikle 1915'te ülkedeki Ermeniler tehcire tabi tutularak ülkeden atılır, ardından 8 Mart 1916 yılında Aşâir ve Muhacirîn Müdüriyet-i Umumiyesi [4] isimli bir teşkilat kurulur. Bu teşkilat, ülkedeki Kürtler, Aleviler ve diğer tüm etnik ya da kültürel gruplar hakkında araştırmalar ve incelemeler yapacak ve aslında bu grupları nasıl asimile edeceğine dair politikalarla birlikte bu asimilasyonun temellerini atacaktır. İşte bu süreçte bu komisyonun en önemli işlevlerinden bir tanesi asimilasyona teorik zemin hazırlamak için araştırmalar yapıp yayınlamak olmuştur. Örneğin Baha Said, Aleviler hakkında bir araştırma yapar ve bugün de Aleviler ile devletin çok kullandığı "asıl Türkler Alevilerdir, onlar bozulmamış Türklerdir" teorisini ilk kez ortaya atar. [5] Yine bu komisyonun yayınlarından ilginç bir kitap çıkar. Kitabın adı "Kürdler -Tarihi ve İçtimai Tetkikat-"tır. [6] Yazarı, kitabın üstündeki bilgiye göre Dr. Friç adında biridir ve kitap "Berlin Şark Akademisi" tarafından yayımlanmıştır. İlk bakışta hiçbir sorun yoktur, hatta dönemin bazı Kürt aydınları, Kürtlerle ilgili bir kitabın devlet tarafından yayınlanmasından çok memnun bile olmuşlardır. [7] Ancak kitabın giriş bölümü ve içinde yer alanlar okunduğunda, çok da memnun olunmaması gerektiği gerçeği ortaya çıkar. Çünkü kitap; Kürt diye bir milletin aslında olmadığı, zaten tarihte hiçbir ciddi rollerinin bulunmadığı hatta kendilerine ait bir dillerinin bile olmadığı gibi tezleri çok incelikli bir dille savunur. Böylelikle İ.T.C.'nin Kürtleri asimile etme politikası için teorik bir zemin hazırlanmış olacaktır. Kitapla ilgili bugün bildiğimiz bir başka gerçekse, aslında Dr. Friç diye biri de yoktur ve kitabı aslen bir emniyet görevlisi olan Habil Adem ya da asıl adıyla Naci İsmail Pelister yazmıştır. Ancak kitap ciddiye alınsın diye de bir sahtekârlık yaparak batılı birinin ismiyle "Berlin Şark Akademisi" gibi ciddi ve dikkate değer bir kurumun ismini vererek sanki batıda yazılmış tarafsız bir kitapmış gibi kamuoyuna sunmuştur. "Başta Almanya olmak üzere Avrupa'daki bilim çevrelerinde araştırdık ki, böyle bir bilim adamı ya da orientalist (şarkiyatçı, doğubilimci) yok. Sonradan öğreniyoruz ki, Dr. Friç denen kişi, gerçek adı Naci İsmail (Pelister) olan -söz yerindeyse- bin bir adlı Osmanlı Milli Emniyet görevlisi Arnavut kökenli İttihatçı bir sahtekâr… Belirlenen kadarıyla, İttihad güdümlü bu tür düzmece kitaplarında şu takma isimleri kullanmış: Habil Adem (mütercim sıfatıyla), Dr.Friç, Frayliç, Prof. Cons Mol, Prof. Johns Moul, Bokkert, Prof. Vayt, Prof. Libah (Habil'in tersten okunuşu), Tebrizi Naci İsmail ve nihayet Naci İsmail. Bunlar belirleyebildiklerimiz. Kim bilir daha belirleyemediğimiz kaç isim kullanmıştır." [8]

Bu kitapta yapılmak istenen şey, aslında, Kürt varlığını hiçleştirmek, tarihte hiçbir yeri olmayan kendi dili bile başka dillerin karışımından oluşan, kökeni büyük olasılıkla Turani kavimlere dayalı önemsiz bir topluluk imgesi geliştirmeye çalışmaktır. [9] Cumhuriyet döneminde ders kitaplarında Kürtlerle ilgili kurgulanan imge de büyük oranda işte budur, kocaman bir hiçlik. Sadece buna yeni bir şey daha eklenmiştir, hainlik.

Lise 1 ve Lise 2 Ders Kitapları

MEB tarafından önemli tarih profesörlerine hazırlatılmış olan ve gayet ayrıntılı bir Dünya tarihi içeren Lise 1 kitabıyla [10] , yine gayet ayrıntılı ve "titiz" hazırlanmış Osmanlı tarihini anlatan Lise 2 tarih ders kitaplarına [11] baktığımızda bu hiçleştirmeyi görürüz. Koca dünya tarihinde ve Osmanlı tarihinin tümünde Kürt adıyla bir kez olsun karşılaşmayız. Yaratılan imge aslında çok açıktır: Tarihte böyle bir topluluk hiçbir zaman var olmamıştır ve adı bile tarih sayfalarında geçmemektedir. Yukarıda belirttiğimiz gibi, ayrımcı bir söylem, hatta "Kürtler aslında Türk'tür" türünden bir söylem bile bu durumdan daha insani olarak kabul edilebilir.

Burada unutulmaması ve mutlaka vurgu yapılması gereken bir konu daha vardır: Bilimsel etiğin çiğnenmesi. Çünkü bu kitapları yazan kişiler çok açık bir biçimde ortada duran olguları görmezden gelmiş ve yok saymışlardır. Bu tür kitapları yazacak kişiler, ilk olarak karşılaşacakları çok temel olguları kitaplara koymamışlardır. Buna dair birçok örnek vermek mümkün ancak burada bir kaçından bahsedeceğiz:

1. Selçuklu tarihiyle amatör düzeyde uğraşan biri bile, Selçukluların Anadolu'ya girişleri sırasında Bizans'la yaptıkları Malazgirt Savaşında Kürtlerden destek aldıklarını ve ordularında Kürtlere yer verdiklerini bilir. Hatta bu gerçek, Türkiye üniversiteleri tarafından yapılan yayınlarda, geçmiş kronik transkripsiyon ve çevirilerinde açıkça yer alırken, Lise 1 ders kitabında tek satırla bile bahsedilmemiştir. "Kürtler, tarihin çeşitli dönemlerinde kendi topraklarında ortaya çıkan Kürt emirlikleri ordularının birliklerini teşkil ediyorlardı. Ayrıca çeşitli İslami devletlerin ordularının teşkilatlarına da iştirak etmişlerdir. Onların rolü özellikle Selçuklu Devleti'nin ve bu devletten doğmuş olan Atabek emirliklerinin düzenli ve düzensiz askeri birliklerini tanzim etmede ortaya çıkmıştır. Mısırlı tarihçi Rüvadarî'nin, ‘ed-Dürretü'l-Mudiyye fi Ahbari'd-Devleti'l-Fatimiyye' adlı kitabında ‘H.563/ M.1071 yılında meşhur Selçuklu sultanı Alparslan'a 10.000 Kürt savaşçı katılmıştır' dediğini görmekteyiz." [12] Lise tarih ders kitaplarında imzası bulunan bilim adamları hiçleştirme politikasına uyarak en temel bilimsel etik kurallarından birini, olgulara sadık kalma kuralını ihlal etmişlerdir ve herkesçe bilinen bir gerçeği görmezden gelmişlerdir.
2. Yine Lise 2 tarih ders kitabında, Yavuz Sultan Selim döneminden ayrıntılı bir şekilde bahsedilirken, bu dönemi amatörce inceleyecek birinin bile ilk karşılaşacağı gerçek olan, Kürtlerin Safeviler'e karşı Yavuz'u desteklediği bilgisi ortalarda dahi yoktur. [13] Yine herkesin bildiği apaçık bir gerçeği saklamaya çalışmanın gerekçesi ne olabilir? Ve bu hangi bilim etiğine sığar.
3. Lise 2 tarih ders kitabında Osmanlı idari sistemi ve Eyalet yapılanması çok ayrıntılı bir şekilde incelenmiştir. Ancak yine bir bilimsel etik ihlali yapılarak, tüm Osmanlı tarihçilerinin bildikleri bir gerçek bu kadar ayrıntıya rağmen ders kitaplarına sokulmamıştır. Bilindiği gibi Yavuz Sultan Selim Kürtlerin kendilerini desteklemeleri ve hâkimiyetlerini kabul etmeleri karşılığında, onlara karışmayacağını belirtmiş ve gerçektende Tanzimat dönemine kadar Kürt bölgelerinde eyalet sistemi yerine "Kürt Hükümetleri" bulunmuş ve Osmanlı bunların iç işlerine karışmamıştır. Bu bilgi de tek satırla bile kitapta yoktur. Oysa bu konudaki temel kaynaklardan birinde şu ifadeyi hemen görebiliriz: "Bu bölgelere Kürt Hükümeti denirdi. Merkezi hazineye ipotek ödemezdi ve herhangi bir biçimde düzenli askeri hizmetlerle yükümlü değillerdi." [14]
4. Tanzimat döneminde Osmanlı idari sisteminde ve eyalet yapılanmasında yapılan değişiklikler çok ayrıntılı bir şekilde incelenmişken; Türk Tarih Kurumunun kendi kitaplarında bile yer alan "Tanzimat dönemiyle birlikte Kürt hükümetleri kaldırılarak yerine bir Kürdistan Eyaleti kurulmuştur" bilgisi kitaba konmamıştır. "26 Kasım 1847 tarihli Takvim-i Vekayi, ayrı bir gelişmeyi açıklıyor: Kürdistan Eyaleti. Buna göre Diyarbekir eyaleti ile Van, Muş ve Hakkari sancakları ve ayrıca Cizre, Botan ve Mardin kazaları, Kürdistan adlı yeni bir eyaleti teşkil etmişlerdir." [15]

Özetle, Lise 1 ve Lise 2 tarih ders kitaplarında Kürtleri hiçleştirme politikasının yanında çok ciddi başka bir problemle daha karşılaşıyoruz; bilimsel etiğin ihlali olarak kabul edebileceğimiz, tarihle ilgili çok temel olguları kasıtlı olarak görmezden gelme.

Lise 3, T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük Kitabı

Nihayet Lise 3. sınıfa giden bir öğrenci, Kürt adını bu kitapta bulur. [16] Ancak bakalım Kürt adının, tüm lise ders kitaplarında ilk kez geçtiği yer neresidir. Tabii ki "Milli Varlığa Düşman Cemiyetler" [17] kısmı layık görülmüştür Kürtlere. Zor duruma düşen ve parçalanma tehlikesiyle karşı karşıya gelen Osmanlıyı, bir de yüz yıllardır "hoş gördükleri" topluluklar arkalarından vurmuşlar ve işgalcilerle işbirliği yapmışlardır. Dolayısıyla hiçlik üzerine kurulan Kürt imgesi bu kez de hain, vefasız, arkadan vuran, işbirlikçi bir çerçeveye oturtulmuştur. Hemen ardından bu kitapta ikinci kez Kürt adını gördüğümüzde de, Cumhuriyet devrimlerine karşı çıkan, gerici ve yine Musul'u almak isteyen İngilizlerin kışkırtmalarına gelen işbirlikçi bir Kürt imgesiyle karşı karşıya kalırız. Oysa Kurtuluş Savaşı sırasında birçok Kürt aşiretinin, özellikle Erzurum kongresinden sonra, Mustafa Kemal ve arkadaşlarını desteklediğini, savaşta birçok Kürdün, Türklerle birlikte işgale karşı çıktığını, dönemi inceleyen tüm tarihçiler bilirler. Bu, bilimsel etiğin ihlalinden ve Kürtleri "milli varlığa zararlı", "hain" bir grup olarak kodlamaktan başka nedir?

Sonuç

Son zamanlarda Türkiye'de ders kitaplarının demokratikleştirilmesi gibi çalışmalar başlatılmıştır, ancak ne yazık ki tarih kitaplarının AB standartlarında düzenlenmesi ve yeniden yazılması konusunda yapılan bu girişimlerde de Kürtlerin yine bir hiçlikle karşılaşmak üzere olduklarını söylemek zorundayız. Tarih Vakfı'nın "Ders Kitaplarında İnsan Hakları" isimli projesi incelendiğinde, Kürtlerin ve onlara uygulanan insan hakları ihlallerinin böyle bir araştırmada bile açıkça ortaya konamadığını görüyoruz. Hatta yukarıda bahsettiğimiz Lise 2 kitabı için, "Tarih Ders Kitapları ve İnsan Hakları" adlı makalede, "bilim etiğine uygun, öznel yorumlardan uzak, somut bilgiye dayalı bir yöntem benimsenmiştir" [18] ifadesine bile rastlamak mümkün. Burada söylemek istediğimiz, bu sürece karşı çıkılması ya da engellenmeye çalışılması değil bu sürece müdahil olunmasıdır. Yine Tarih Vakfı'nın, Liselerde okutulmak üzere hazırladığı "20. Yüzyıl Dünya ve Türkiye Tarihi" kitabında da çok farklı bir paradigmayla karşılaşmayız. [19] Bu kitapla ilgili olarak ayrı bir yazı yazmayı düşündüğümüzden burada ayrıntılı olarak değinmeyeceğiz. Kitabın paradigması elbette ki MEB'in ders kitaplarıyla karşılaştırılmayacak kadar liberaldir. Ancak kitapta, koca 20. yüzyıl dünya ve Türkiye tarihinde, Kürtlerle ilk karşılaşmamız bakın nasıl olur: "Bu sırada (Ermeni tehciri sürecinden bahsediliyor) bazı görevliler, İttihat ve Terakki'nin gizli örgütü olan Teşkilat-ı Mahsusa, çeteler ve bazı Kürt aşiretleri de bu kafilelere bazen intikam almak, bazen de mallarını yağmalamak için saldırarak, zaten ölüm kalım koşullarında Şam'a ulaşmaya çalışanların büyük can kayıpları vermesine yol açtı". [20] Kitabın başlarında anlatılan 19. yüzyıl Osmanlı tarihi, I. ve II. Meşrutiyet dönemlerinde Kürtlerin adı bile geçmezken, ilk karşılaştığımız yerin, Ermeni tehciri bölümü olması, burada Kürtlerin bir katliama yol açmakla suçlanması, incelemeye değer görünmektedir. Kitabın diğer bölümlerinde Kürtlerle ilgili yazılanlar ya da yazılmayanlar, yukarıda belirttiğimiz gibi ayrı bir yazının konusu olacaktır.

Bizim burada anlatmaya çalıştığımız, elbette ki, Kürtlerin ne kadar önemli bir millet olduğunun, tarihte ne kadar büyük işler başardığının ve Türklere sadakatle bağlı olarak her zaman birlikte ne büyük işler yaptıklarının anlatıldığı tarih kitaplarının yazılması değildir. Öncelikle tarih derslerinin ve genelde tüm eğitimin, devletin ideolojik aygıtı olmaktan çıkarılması gerekmektedir. Eğitim, insanların özgür gelişimleri için uygun ortamların yaratıldığı, özgürlükçü ve demokratik bir anlayışla gerçekleşirse ancak bu tür sorunlar ortadan kalkabilir. Bu nedenle çözüm, birilerini sürekli öven, ulusalcı ve homojenleştirici tarih anlayışının tasfiye edilmesiyle bulunabilecektir. Tarih dersleri, ne olursa olsun, tüm ideolojilerin doktirinizasyon aracı olmaktan bir an önce çıkarılmalıdır. Tarih dersleri, öğrencilerin olgularla ve bunlarla ilgili farklı görüşlerle karşılaştığı, olguları ve tarihsel malzemeleri inceleyerek kendi görüşlerini geliştirebildikleri, tarih hakkında çok farklı görüş ve düşüncelerin olabileceğini görüp bunları tartışabildikleri ortamlar olarak görülüp düzenlenmelidir. Tarih dersleri, hafıza yaratma politikalarının aracı olmaktan çıkarılmalıdır. Noam Chomsky, "nasıl bir eğitim?" sorusuna, Demokrasi ve Eğitim kitabında çok açıklayıcı bir yanıt veriyor. "… Bana öyle geliyor ki en iyi öğretmen, sahayı tanıtan ve öğrencinin karmaşık bir malzeme içerisinde kendi yolunu bulmasına izin veren öğretmendir. Tabii ki rehberliği elden bırakamazsınız, çünkü bunu herhangi bir şekilde değil, belirli bir şekilde yapmaktasınızdır. Fakat çok fazla rehberlik ediyorsanız orada bir uyarı bayrağı kalkmalıdır, çünkü amaç öğrencinin bir şeyleri kendisi için, düşünerek çözmesidir. Önemli olan öğrencinin şunu ya da bunu bilmesi veya anlaması değil, ortaya çıkacak bir sonraki şeyi anlamasıdır. Demek ki, eleştirel çözümleme ve sorgulama becerilerinizi geliştirmek ve yaratıcı olmak zorundasınız. Bu, ikna yoluyla ya da insanlara bazı şeyleri dayatarak olmaz. Bunun klasik bir ifadesi vardır: Öğretmek bir vazoya su dökmek değil, bir çiçeğin kendi bildiği yolda büyümesine yardımcı olmaktır. Bence çok doğru…" [21]

Demokratik ilkelere saygılı, özgürlükçü, kültürel çoğulcu, kendi benini, düşman ötekiler üzerine kurmayan, dünya üzerinde yaşayan her kimliğe saygılı ve eşit oranda önem veren bir eğitim anlayışı için, yukarıda bahsettiğimiz durumların derhal değerlendirilerek ders kitaplarında yapılacak değişikliklerde göz önünde bulundurulması gerekmektedir. Çünkü bilimsel yaklaşımın, toplumların kültürel olarak çoğul yapılandığını ve kültürlerin en azından asgari ölçüde birbirleriyle iletişim ve etkileşim içinde olduğunu kabul etmesi gerekir. Oysa homojenleştirici tarih, bilimsellik kisvesi altında, milli varlık gibi kavramlar üreterek bunlara uydurma bir tarih dayanağı inşa ediyor. Bu süreçte de düşmanlar ve hainler yaratıyor.

---