Türkiye’de Neler Oluyor: Bir Basitleştirme Denemesi

Yazının başlığından da anlaşılacağı gibi, amacım son günlerdeki siyasi karmaşa içerisinde, durumu basitleştirerek anlamaya çalışmaktır. Ortalığın toz duman olduğu şu günlerde bu basitleştirme denemesinin işe yarayabileceğini düşünüyorum.

1923 yılında Türkiye Cumhuriyeti kurulduğunda, devletin yönetimini eline geçiren kadronun, iki temel anlayışı kurucu ideoloji haline getirdiğini görmekteyiz. Bunlardan birincisi, kurulan devletin, imparatorluk geleneğinden uzaklaştırılarak tek ulusa dayalı bir ulus devlet olması, ikincisi, batılılaşmayla birlikte toplumun İslami görüntüsünün ve zihniyetinin silinerek, “laik” ve “çağdaş” bir toplum yaratılması.

Bunlardan birincisi için çalışmalar zaten yıllar önce İttihat ve Terakki Cemiyeti (İTC) tarafından başlatılmıştı. Başlatılan çalışmanın temel amacı, ülkedeki gayrimüslim azınlığı olabildiğince Türk ülkesi olarak adlandırılan bölgenin dışına atmak, Müslüman azınlık olarak nitelendirebileceğimiz Kürt, Çerkez, Arap gibi grupları da yapabildiği kadar asimile etmekti. Dönemin İTC ideologlarından Hüseyin Cahit’in söyledikleri çok açıktır.

“Genç Türkler de insandır, onlar da milliyetlerine son derece merbutturlar; eğer ellerinden gelseydi, kendilerinin ihtiyarına bırakılmış olsaydı, bu gün Osmanlı İmparatorluğu dahilindeki bütün akvamı bir dakika bile kaybetmeden Türk yaparlardı. Bundan hiç şüphe edilmemeli.” [1]

Ancak I. Dünya savaşının başlaması Müslüman grupların asimilasyonunu bir süre durdurmuştur. Çünkü bu süreçte İslam birliğine ihtiyaç vardır ve böyle bir ortamda asimilasyon söz konusu olamazdı. Oysa dönem gayrimüslimleri ülke dışına atmak için uygun bir ortam sağlıyordu. İTC bu uygun ortamı kullanır ve hepimizin bildiği 1915 “Ermeni Tehcirini” gerçekleştirir. Böylelikle en büyük sorun olarak gördükleri Ermenilerden kurtulmuşlardır artık.

Savaşın beklenmedik sonuçlar doğurması, Osmanlı’nın neredeyse yok olma sürecine girmesi, bu planın bir süre askıya alınmasına neden olmuştur. Ancak 1923 yılından itibaren süreç tekrar işlemeye başlamış, öncelikle “Büyük Mübadele” olarak bilinen olayla ülkedeki Rumlar ülke dışına atılmış ve ülkeyi gayrimüslimlerden temizleme politikası yeniden uygulamaya konmuştur. Zaten daha sonraki yıllarda da bu bir devlet politikası olarak hep uygulamada kalmış, Varlık Vergisi, 1955 yılında İstanbul’da gerçekleştirilen 6-7 Eylül olayları, hep bu amaca hizmet etmiş ve gerçekten de Türkiye gayrimüslimlerden arındırılmıştır.

Olayın ikinci boyutu olarak, ülkedeki en büyük Müslüman azınlığın, yani Kürtlerin asimile edilmesi bir devlet politikası olarak uygulamaya konmuştur. Bilindiği gibi 1990’lı yıllara kadar Türkiye Cumhuriyeti Devleti ülkede Kürt diye bir etnik grubun olduğunu resmen kabul etmemiş, Kürt denen bu insanların aslında Türk olduklarını sık sık devlet politikası olarak tekrar etmiştir.

İslami kesim için ise durum biraz daha farklıdır. Özellikle 1950’li yıllardan sonra devletle İslami kesim diye adlandırabileceğimiz grup arasında zımni bir sözleşme var gibidir. Kamusal alana çıkmadıkları, kamusal alanda faaliyet göstermedikleri müddetçe bu kesimlere dokunulmamış, zaman zaman gelişen “Komünizim tehlikesine” karşı bir müttefik olarak kullanılmış, zaman zaman da Necmettin Erbakan’ın “kadayıfın altı kızarıyor” türünden klasikleşmiş yaklaşımlarıyla Türk siyasetinin bir rengi olarak görülmüş ve siyasetin komik unsuru olarak mizah dergilerinin vazgeçilmez konusu haline gelmiştir.

Bu arada, ülkenin gerçek sahibi ve kurucusu olarak kendini gören ordu, kurucu ideolojide yaşanacak en ufak bir esnemeyi dahi kabul edemeyeceğini 1960 yılında yaptığı askeri darbeyle göstermiştir. Bu darbeyle birlikte Türkiye’de demokrasi ve sivil toplum kavramları, kurulan askeri vesayet sistemi tarafından kesin olarak tanımlanmış, bu tanımların dışına çıkıldığı anda da müdahale ederek ilgili kişi ve grupları tanımın içerisine yeniden çekmiştir. Kısa bir yazıda uzun bir alıntı yapmak her ne kadar doğru bir yöntem olmasa da Türkiye’de kurulan bu vesayet sistemini, tamamen dışardan bir göz olarak tanımladığı için Ernest Gellner’in şu satırlarını buraya almayı yerinde buluyorum:

“Türkiye’yi ilk kez, Şerif Mardin’in sayesinde yaşadığım büyüleyici bir olayla yakından tanıdım. 1960’larda, eski ve ilk kuşak Kemalist elitin mensuplarının henüz hayatta olduğu sıradaydı. Toplum ve din üzerine bir konferansa davet edildiğimde, onların ruh halini gözleme olanağını buldum. Davet yazısında oldukça zararsız görünen şöyle bir gerekçe belirtiliyordu: Din müthiş önemli bir olgudur ve incelenmesi gerekir. Buna kimse itiraz edemezdi. Ama Türkiye’ye vardığımda, konferansın içeriğinin çok daha özgül olduğunu gördüm: Köylülerin ve kasabalıların o sırada dinle flört eden partilere oy vermesinin önüne nasıl geçeriz?

Görebildiğim kadarıyla, temel ikilem Kemalist mirasın Batı’nın sosyopolitik sistemine bağlı olmasıydı; bu sistemin uygulanması halinde, dinle flört eden ve Kemalist gelenekten kopan insanlar eninde sonunda seçimleri kazanacaklardı. O halde ya demokrasiden vazgeçip uygulamanız beklenen ilkelere ters düşeceksiniz ya da demokrasinin gereklerini yerine getirip iktidara geldiğinde demokrasiden uzaklaşacak olan insanların seçimleri kazanmasına izin vereceksiniz. Bu ikilemin etkisiyle çevrimli yeni bir siyasal sistem ortaya çıktı ve bir süre için kurumsallaşır gibi oldu. İbn Haldun’un çevriminden epeyce farklıydı. Yeni demokratik geleneğin bekçisi olan ordu özgür seçimlerin yapılmasına izin verir; seçimleri kazanan parti Kemalist gelenekten kopmaya yönelir; bunun üzerine ordu yönetime el koyar ve partinin liderini asar; ama bir süre sonra yönetimi geri verir ve işler aynı çevrimde sürüp gider. Sanırım Mark Twain’in söylediği bir söz var: ‘Sigarayı bırakmak kolaydır, ben birçok kez bıraktım.’ Aynı şekilde Türk ordusu da demokrasiyi yeniden kurmanın kolay olduğunu, bunu birçok kez yaptığını söyleyebilir. Dolayısıyla bu çevrim sanki kurumsallaşmış gibiydi.” [2]

Velhasıl-ı kelam, bu yazının konusu olamayacak kadar uzun ve önemli süreçlerin ardından Türkiye’de 1985 yılından itibaren yeni bir dönemin başladığı, askeri vesayet altında da olsa önce ekonomide, ardından da kaçınılmaz olarak toplumsal alanda ciddi bir liberalizasyon sürecine girildiği görülmüştür. Bu süreçte ülkedeki Kürt muhalefetinin beklenmedik bir çıkış göstermesi ve 1984 yılında PKK’nın başlattığı gerilla mücadelesi, Türkiye’deki ‘sol’ etkiyi kırmak için ordunun dini grup ve cemaatlerin örgütlenmelerine göz yumması, Türkiye Cumhuriyeti’nin gömdüğü iki hayaletin ortaya çıkması durumunu doğurmuştur: Kürtler ve İslamcılar. Bugün de “ulusalcılar” diye adlandırılan grupların sık sık dile getirdikleri şey tam da buna işaret etmektedir: “Bugün Türkiye’nin iki büyük sorunu vardır, birincisi etnik bölücülük, ikincisi dincilik”

1990’lı yıllara gelindiğinde sorun artık gizlenemeyecek kadar büyüktür. Türkiye Devleti durum karşısında kararını verir, cumhuriyetin kurucu ideolojisine sahip çıkılacaktır. Yani “ulus devlet” ve “laiklik” konularında asla taviz verilmeyecektir. 1992- 1999 arasında yaşanan dönem aslında bu kararın bir sonucu olarak yaşanmıştır. On binlerle ifade edilen ölü, binlerle ifade edilen faili meçhul cinayet, milyonlarla ifade edilen Kürdün tehciri, 28 Şubat darbesi vs…Ancak bu yapılanlar durumu değiştirmediği gibi Türk Devleti’ni de büyük bir ekonomik yıkıma uğratmıştır. Bu dönemin ekonomik ve sosyal faturası çok ağırdır. 1999’a gelindiğinde “Cumhuriyetin kurucu ideolojisine ne pahasına olursa olsun sahip çıkma” politikası iflas noktasına gelmişti. Derken olaylar bir birini takip etti, Abdullah Öcalan’ın uluslararası bir komployla yakalanması, yaşanan büyük deprem, AB sürecinin hızlanması, bir anda Türkiye’deki değişim yanlısı sesi ortaya çıkardı ve güçlendirdi. “Cumhuriyetin artık bu kurucu ideoloji mitinden kurtulması gerek”, “cumhuriyeti yeniden tanımlamalı”, “cumhuriyeti demokratikleştirmek gerek”, şeklinde ifadelerle dile gelen ve aslında Türkiye’nin AB süreciyle birlikte demokratikleşeceği ve demokrasiyle birlikte de hem Kürt sorununun hem İslam meselesinin kendiliğinde bir gerilim unsuru olmaktan çıkacağı anlayışı hakim anlayış olmaya başladı. 2000-2004 arasındaki dönem hatırlanırsa, Türkiye’de esen iyimser havanın ne boyutta olduğu görülebilir.

Ancak 2004’ten itibaren bir şeyler değişmeye başladı ve artık yok olduğu sanılan “Cumhuriyetin kurucu ideolojisine ne pahasına olursa olsun sahip çıkma” anlayışı yok olmadığını dile getirdiği gibi, çeşitli yollarla, özellikle orta sınıf içinde örgütlenmeye başladı. Yukarıda da belirtildiği gibi bu yazı, süreci basitleştirerek anlama çabasıyla yazıldığı için, “neden bu böyle oldu?” sorusuna uzun bir cevap vermeyi düşünmüyorum, ancak belirli bazı başlıkları ortaya atmak mümkün. Türkiye’deki değişim ve demokrasi yanlılarının, ülkenin demokratikleştirilmesi sürecini AB’ye havale etmesi ve örgütledikleri atalet, AB’nin içindeki sağcı kanadın giderek güçlenmesi ve Türkiye karşıtı söylemin buna mukabil ortaya çıkması, bununla beraber AB’ye girileceğine dair umudun zayıflaması, ABD’nin Irak’ı işgali ve Orta Doğu’da başlayan yeni süreç, değişim karşıtı grupların, başta AB süreci sonucunda tasfiye olacağını düşünen ordunun inisiyatifiyle yeniden örgütlenerek atağa kalkması (ki bu atağın AB’ye girme umutlarının iyice zayıflamasıyla başladığını görmek mümkün) vs…

Bugün gelinen noktada önümüzde şu sorular duruyor: Türkiye Cumhuriyeti sorunlarını demokratikleşerek mi çözecek? Yoksa kurucu ideolojisinde direterek mi bu sorunları “yok edecek”. İkinci cevabı verenler, kurucu ideolojide direnenler, ordunun önderliğinde var güçleriyle bastırıyorlar. Eğer demokrasi ve değişim yanlısı güçler, kararlı bir irade gösteremezlerse, bu süreçte aktif ve etkili bir çıkış sergileyemezlerse, ki en azından şu anda böyle bir irade ortaya çıkmış gibi gözükmüyor, yeniden 1992-2000 arasındaki döneme benzer bir sürecin başlayabileceği ve hatta Orta Doğu’da olanlar da düşünüldüğünde çok daha vahim sonuçlar doğuracak bir sürece girilebileceği öngörüsünde bulunulabilir. Ancak yukarıda da belirttiğim gibi demokrasi ve değişim yanlılarının sergileyecekleri irade burada belirleyici öğe olacaktır diye düşünüyorum. Çünkü statükocu ihtimalin, özellikle ekonomik olarak bir çıkmazda olduğunu, Türkiye’nin son yirmi yılında ne olursa olsun köprünün altından çok suların aktığını görmek gerekir. Ancak demokrasi yanlısı iradenin ortaya çıkmaması, toplumun, “Ordu mu- İslamcılar mı” şeklinde yapay ve aslında gerçekçi olmayan bir ikilemin içerisine sokulması, üçüncü bir söylem alanının açılmaması, meydanı statükocu güçlere bırakacaktır. Nitekim Ankara, İstanbul ve İzmir mitinglerinde meydanları dolduran kalabalıkların homojen bir yapıya sahip olmadıkları, doğru bir muhalefet örgütlenmesi ile (en azından önemli bir bölümünün) değişim yanlısı bir mecraya da akabilecekleri görülmelidir.

---