Sinema ve Hakim İdeoloji

Hilmi Atıl Ünal

Günümüzde sinema deyince, ilk akla gelen Hollywood oluyor. Hatta bu durum, son 40-50 yıldır bu şekilde varolagelmiş ve artık kanıksanmış bir halde. Hollywood sineması da bu sanıyı boş çıkarmayacak şekilde, sinema piyasasının neredeyse tamamına hakim durumda. Bu hakimiyet sadece finansal anlamda değil, kültürel alanda da kendini hissetiriyor. Amerika'da komünist avının yaşandığı dönemde Hollywood'un da ava başlaması ve şu anda yapılan filmlerin de -istisnalar bulunsa da[1]- belirli çerçevedeki konuları, belirli bir yere kadar işlemesi yazılı olmayan bir 'görüş birliği'nin göstergesi. Bu noktada; Hollywood sinemasının temel işlevi ve bu işlevi yerine getirme yolları üzerine eğilmek gerekiyor:

Olgular üzerinden tartışmak için son derece bilindik filmler üzerinden ilerleyeceğim. Soğuk savaş yıllarında politik gündemin sıcaklığı ile de paslaşarak; Rocky serisinin, ABD-Sovyetler Birliği çekişmesini konu almaya ve ABD'nin üstünlüğünü ve dürüstlüğünü ve barışçıllığını vurgulamaya başlaması; Rambo'nnun Sovyetler Birliğini'nin işgalindeki Afganistan'ı kurtarmaya girişmesi ve ülkeyi 'işgalciler'in elinden kurtarması en dikkat çeken örneklerdendir. Rambo ve Rocky serilerinin ilk filmlerinin Amerikan toplumuna dair eleştirel bir analiz içerdiğini de göz önüne alırsak böyle bir değişim daha da ilginç bir hale gelir. JFK filmi de -ne kadar iyi niyetle yapılmış olursa olsun- başka bir örnektir: ülkede FBI veya CIA gibi güvenlik kurumlarına güvenin sarsıldığı bir dönemde derin devlet; açılan davalar ve 'artık' açıklanabilecek olan 'top secret' dosyalar aracılığıyla geçmişi ile hesaplaşmış ve 'içlerindeki arazları' temizleyerek 'temiz' bir şekilde yoluna devam ettiği imajını çizmiştir. Ve bu dönemde çekilen JFK bu amaçla yapılmamış olsa bile devlet içindeki 'bir grup kötü'nün hazırladığı komployu anlatır, yani sistem ya da kurumlar değil bireylerdir hataları yapan. Dolayısıyla belirli bir konuda sistemi, devleti ya da iktidarı eleştiren -ama belirli bir çerçeve ve düzeyde- filmler de aslında bilinçli olarak yapılmış, yaptırılmış ya da filmlerin yapılmalarına göz yumulmuştur.[2] Kod Adı: Kılıçbalığı adlı filmin 11 Eylül'den sonra gösterimden kaldırılması da; izin verilebilecek bir filmin değişen politik konjonktürle 'yasaklı' hale gelebilmesine, bir örnektir sadece. Filmlerin temalarının belirlenmesi ya da temalara izin verilmesi sadece politik içerikli filmlerde görünmemektedir. Dünyada ABD'nin kütürel hegemonyasından bahsedilirken, çekilen gençlik filmlerinin özendiriciliği; aşk filmlerinin burjuva ahlakı dayatmaları; bilim kurgu ya da diğer filmlerin teknoloji vurgusu belirli bir ortaklık ve paralellik arz etmiyor mu? Özellikle ülkemizdeki gibi Hollywood'un çöplüğü haline gelmiş sinema endüstrilerinde bu filmler büyük pay toplamaktadır. American Pie; Ah Mary, Vah Mary gibi filmlerin ülkemizdeki popülerliği, bu amaçla yapılmasa da bu filmlerin kültürel etkileşimde ABD lehine iş gördüğünün göstergesidir.

Dramaturjik ve ideolojik noktaların yanısıra, kalıplaşmış bir Hollywood estetiği de söz konusudur. Güzel-yakışıklı imgelerinden tutun da, filmlerde kullanılan 'visual' efektlere kadar üzerinde uzlaşılmış belirli kalıplar vardır. Oyunculuklarda ve oyuncularda da belirli kalıplar vardır. Aynı şekilde tiplemeler de de. Örneğin şu anda ülkemizde oynayan sit-com tarzı dizilerin çoğunluğu Amerikan sinemasının televizyona yansıyan etkisinin bir kopyasıdır. Tiplemelerden tutun da esprilere kadar Amerikan kültüründe oluşmuş steryotip kalıpları izleriz, ama Türkiye'de yaşayan ve Türkiye kültüründe yetişmiş bir Türkiyeli olarak. Bize yabancı bir şeyleri izleriz ve güleriz, ama niye ve neye güldüğümüzü bilmeden. Çünkü bu dizilere gülünmesi gerektiğini biliriz. En azından Amerikalılar gülüyormuş diye biliriz ki bu da yeterlidir. Aynı durum romantik-komedi diye sınıflandırılan filmler için de geçerlidir, aşkı yücelten dramatik filmler için de. Neye, nerede, niye ve nasıl tepki vereceğimizi öğrendiğimiz için filmleri beğeniriz. Bu Hollywood'un bize öğrettiği ve üzerinden kendini yeniden ürettiği kendi tarzıdır ve sadece Türkiye'de değil tüm dünyada geçerlidir.

Peki bu tarz neye yol açar? II. Dünya Savaşı'nın ardından kitle insan örgütlenmesine karşı gelişen bireyselleşme vurgusu günümüzde başlı başına bir sorun haline gelmiştir. Bahsini ettiğimizi Hollywood ideolojisi de bu bireyselleşmeyi arttırmaya yönelik hareket etmektedir. İnsanlar bireyselleştikçe; “bana dokunmayan yılan bin yaşasın", “her koyun kendi bacağından asılır" gibi 'atasözleri' ile desteklenen toplumsal olaylara kapalı bir yaşam tarzı oluşmakta ve kolektivist bir yaşamın önü tıkanmaktadır.[3] Filmlerde sunulan 'gerçekler'e inanılması beklenmekte ve filmler bu doğrultuda 'gerçekler'i sergilemektedir. Gerçek 'gerçekler' ise, anti-propogandadır. Eleştirel bir bakış geliştirmeden izlenecek klasik bir Hollywood filminden edinecekleriniz bunlardır.

Peki Hollywood'un bu tarzının ne zararı vardır? Böyle bir tarz; sadece klasik anti-emperyalist anlayışla Amerika karşıtı olunması gerektiği için değil[4], sanatsal ve dolayısıyla ideolojik açıdan belirli bir anlayışın dayatılması yanlış olduğu için zararlıdır. Sanatsal filmler yaptığı iddiasıyla ortaya çıkan Avrupa sineması, karşı-sinema ya da üçünçü sinema farklı sesler vermeye çalışmaktadır. Ancak bu durum gözardı edilmektedir. Bunun en önemli örneklerinden biri Japon sinemasıdır[5]. Son dönem “anime"lerin popülerleşmesini saymazsak; sinemaya ilgisi olan insanların dışında, sadece adları bilinen filmler olarak kalmıştır Japon filmleri. Yönetmenleri ve oyuncuları da aynı kaderi paylaşır.

Japon sineması ile Hollywood'u teknik açıdan karşılaştırmak gerekirse, ilk göze çarpan Japon sinemasının anlatım üslubundaki sadeliğidir. Kurgu buluşları (episodik anlatım, anlatıcı kullanımı, flashbackler, finaldeki sürprizler) yerine var olan hikayeyi en basit ve sade şekliyle seyirciye ulaştırmayı hedefleyen bir anlayış hakimdir. Seyircinin gözünü boyamaya çalışmadan, öykünün (ki Brechtyen dramaturji ve anlayışına göre oyunun özü öyküde gizlidir) anlaşılması daha ön plandadır. Popülist bir itki tercih edilmez, ama yine de popüler bir hale gelebilirler, tabi ki engellenmedikleri sürece. Bu popülerlik sadece eleştirel bir sinema isteyen seyirci için değil, herkes için geçerlidir, çünkü filmlerin estetik seviyesi en az Hollywood kadar yüksektir. Hatta kanıksadığımız kalıplar kullanılmadığı için çok daha etkileyicidir. Örneğin –Hollywood içinde bir istisna olan Stanley Kubrick'in Shining'ini ve çocukken izlediğim korku filmlerini saymazsak- gerçekten korktuğum korku filmleri Japon korku filmleridir. En çok etkilendiklerim ise Karanlık Sular ve Mezarlık. Çünkü, Hollywood'un artık klişeleşmiş ve Cem Yılmaz'ın bile ti'ye aldığı kalıplarının (sessiziliğin ardından ani çığlıklar veya sesler, kameranın katilin yüzünü göstermemesi, “aaa, katil uşakmış" klişesi, zoom in-out çekimler ve daha bir çokları) yerine öykünün, durumun yarattığı korku hissi seyirciye ulaştırılmaya çalışılır. Yani durum korkusu yapılır, yani Moliére'i diğer komedi yazarlarından ayıran en önemli özelliğinde olduğu gibi. Moliére, kelime ya da tip komedisi değil, durum komedisi yapar. Aynı durum Hollywood'un ve Japon sinemasının mizah anlayışın karşılaştırıldığında da görülür. Zaman zaman kelime oyunlarına da başvursa da genelde tip komedisi merkezli olan Hollywood'un karşısında Japon filmlerinin mizahı öyküye dayanır. Ve birçoğu da aslında traji-komiktir. Burada güldürürken düşündürüyor gibi bir klişeden söz etmiyorum, ama sadece güldürmediğini söylemeye çalışıyorum. Mesela, Yedi Samuray filmindeki Yahei karakteri film boyunca empati duyulan, özünde komik bir karakterdir, ama bu komikliği içinde bulunduğu trajedisi ile birlikte vardır. Onun böyle bir 'tip' olması içinde yaşadığı toplumsal koşullardan kaynaklanır, özünden değil.

Aslında benzer kullanımları Stanley Kubrick'de de görürüz. Sade bir anlatım, ve öykünün ön plana çıkması. 2001-Space Odyssey filmi tek başına öykünün merkeze oturduğu bir filmdir mesela. IBM harflerinin bir anagramından oluşturulan HAL 'karakteri' ile astronotların iktidar çatışması ve bilinmeyene yolculuk. Tüm teknolojik efektler bu öyküye hizmet etmektedir. HAL'in konuşabilmesi, astronotların boşlukta tek başlarına kalmasını vurgulayan uzun (ama tabiki çok etkileyici) uzay çekimleri ve finaldeki bilinmeyene yolculuk sahnesi. Tüm bunlar öykünün arka planını oluşturduğu için var edilen teknik buluşlardır, göz boyamak için değil. Aynı durum Eyes Wide Shut'da da geçerlidir. Mutlu bir çekirdek ailenin yaşamındaki güven duygusunun altının ne kadar boş olduğunu anlatan ve bir yandan da gizli seks ayinleri düzenleyen bir grubun ilişkilerini işleyen film; en sade haliyle bu konulara eğilir. Bunu yaparken aşırıya kaçmayan bir doğallık kullanır. Bu doğallık; filmin erotik, hatta porno olarak algılanmasına izin vermeyen, sadece öykünün anlatımı için gerekli olan sahneleri kullanan; seyircinin farklı bir haz duygusuna kapılmasına izin vermeyen bir anlatıma yol açar.

Aslında Kubrick'in oluşturduğu tarz, bir şeyler anlatmaya çalışmasından kaynaklanmaktadır. Tüm sanatlarda olduğu gibi gişe kaygısı ile yapılınca işin içine popülist eğilimler karışmaktadır. Tabi popülist eğilim de hakim ideolojiye doğru bir eğilimi de beraberinde getirir. Buna çarpıcı bir örnek, 1980 sonrası sinemaya döndükten sonra yönettiği kadın filmleri ile dikkat çeken Bilge Olgaç'ın 1965-75 arası çektiği filmlere dair söyledikleridir; Bilge Olgaç, “(…) Tam on yıl aralıksız çalışır ve çoğu avantür olan, isimlerinden de anlaşılabileceği gibi “erkek kahramanlar"ın öne çıktığı “erkek filmleri" çeker. Bilge Olgaç, “Biz işimizi yapıyorduk. Sinemanın sanat olması gibi hiç bir fikrimiz yoktu. Sinema o zaman sadece bizim ekmek kapımızdı. Onun için de filmlerdeki kadınları, erkekleri filan düşünemezdik. Avantür filmde elbetteki kadın soyunacaktır. Hiçbir zaman ben niye bu kadını soyuyorum diye düşünmedim. Filmin gereği neyse onu yaptık", demiştir."[6] Dolayısıyla çektiği filmlerde temel kaygısı gişe olduğu için -günlük hayatta nasıl davranırsa davransın- kadın dramaturjisini işlemek gibi bir niyeti olmadığı için filmler “erkek filmleri" olmuştur. Althusser'in tanımına göre DİA'ların (Devletin İdeolojik Aygıtlarının) etkisi ile apolitik bir sinema yapmıştır. Ama bu sinema -tanımı gereği tüm sanatlarda olduğu gibi- aslında politik bir faaliyetin parçasıdır ve karşı tarafın, yani erkeğin yanında yer alır. Çünkü taraf olmamıştır ve bertaraf olmaya mahkumdur. Hakim ideolojiye teslim olmuş olur. Örneklerle kanıtlamaya çalıştığım da Hollywood sinemasının, bu hakim ideolojinin yeniden üretilmesine hizmet ettiğidir.

Peki alternatif olarak ne öneriyorum? Japon sinemasını mı? Japon sineması hakim ideolojinin esiri değil mi ki? Peki o zaman, politik bir sinema mı?

Öncelikle önerdiğim şeyin politik bir sinema olmadığını vurgulamam gerekiyor. Burada; Brecht'in Piscator'un Politik Tiyatro'sunun çöküşüne dair yorumu üzerinden, politik sinemanın uzun ömürlü olamayağını söyleyebiliriz[7]. Peki o zaman ne yapılmalı. Sanırım sinemanın nasıl bir dramaturji ve estetik anlayışla yapılması gerektiğine dair yeteri kadar örnek verdim. Kısaca özetlemek gerekirse; tüm sanatları potasında eritebilen bir sanat dalı olarak tanınan sinema, yaşadığımız dünyaya dair farklı algılamaları yansıtan bir sanat olmalıdır (Tüm diğer sanatlar gibi). Bunu yaparken de içinde bulunduğumuz dünyada var olan koşulları ve ilişkileri incelemeli; onlara eleştirel bir bakış sergileyebilmelidir. Burada sol bir sinemadan bahsetmiyorum. Önerdiğim şey Althusser'in Sanat Üzerine Mektup makalesinde de Dostoyevski, Shakespeare ile örneklediği şeydir; sanatın yaşanılan çağın çelişkilerini de içeren ürünler sunması. Bunun için de, sinemanın hakim ideolojinin esaretinden kurtulması gerekir. Burada biz sinema izleyicilerine düşen de filmleri izlerken bu tuzağa düşmeden, eleştirel bir tavır sergileyebilmektir. Tüm sanatların, sanatların en büyüğüne, yaşama sanatına hizmet etmesi umuduyla…