10 Ekim Kararı Üzerine Bir Hafıza Yoklaması

Mehmet Tarhan

16.10.2006

27 Ekim 2001 günü İnsan Hakları Derneği Genel Merkezi'nde Erdem Yalçınkaya ile birlikte vicdani reddimi açıkladığımda zor bir sürece girdiğimin elbette farkındaydım.¹ Osman Murat Ülke'nin defalarca tutuklanmış, hüküm giymiş olduğunu ve bunun sonucunda yaklaşık 2,5 yıl hapis yattığını, sonucunda ise kaçmamasına rağmen bir tür kaçak hayatına zorlandığını, birçok hakkından mahrum bir yaşam sürmekte olduğunu biliyordum. Ancak bir iç savaşın orta yerinde ve savaşlara boğulmuş bir coğrafyanın kıyısında geçirdiğim yaşamım; orduları, savaş ekonomisini, devletler sistemini, yani militarizmi sorgulamama yol açtı. Şiddetin hayatın herhangi bir alanında olumlu bir etki sağlayamayacağını, herhangi bir sorunu çözemeyeceğini görmek için tarihe ve çevremde olup bitenlere bakmam yeterliyken, ABD'nin halklara dayattığı "Ya benden yanasınız, ya da teröristsiniz" tavrı reddimi açıklamanın zamanının geldiğini gösteriyordu. Korkuyordum ve hala korkuyorum, ancak düşünce-söz-eylem bütünlüğü olmadan sürdürülecek bir yaşamdan korktuğum kadar değil. Nihayetinde bir basın açıklamasıyla reddimi açıkladım.

10 Ekim 2006 tarihinde Sivas Askeri Mahkemesi'nin hapsi cezası kararı dolayısıyla, her ne kadar bir hukukçu olmasam da, kendi hukuksal sürecim üzerinden Türkiye'de vicdani red ve vicdani redcilerin hukuksal durumu hakkında bilgi vermek istiyorum.

Öncelikle şunun bilinmesi gerekiyor: Türkiye Cumhuriyeti'nin ne sivil ne de askeri kanunlarında "vicdani red" kavramı tanımlanmış durumda. Dolayısıyla vicdani red hakkı tanınmamıştır ve vicdani redciler "asker kaçağı" olarak tanımlanırlar. Bir şekilde yakalandıklarında ise Askeri Ceza Kanunu'nun "emre itaatsizlikte ısrar" suçunu düzenleyen 87. ve 88. maddelerine² göre yargılanırlar. Seferberlik ya da savaş durumları dışında bu maddelerden ilki üç aydan iki yıla, ikincisi ise üç aydan beş yıla kadar hapis istemiyle yargılanır. Vicdani redci, herhangi bir asker kaçağı yakalandığında yapıldığı gibi kelepçelenerek zorla kışlaya götürülür ve askeri kıyafetleri giyerek askerlik yapmaya başlaması istenir. Vicdani redci doğal olarak bu isteği reddeder ve Askeri mahkemeye çıkarılarak tutuklanır ve "emre itaatsizlikte ısrar" suçlamasıyla yargılanmasına başlanır. Burada önemli olan, yargılanan vicdani redcinin "asker" olarak tanımlanmasıdır. Oysa vicdani redci asker değil, dayanağını doğal hukuktan alan, evrensel olarak da tanınmış bir insan hakkını³ kullanmakta olan bir sivildir. Kaldı ki "emre itaatsizlik" durumunun oluşması için taraflarca bir şekilde kabul görmüş bir meşruiyet zemininin bulunması gerekir. Yani bir subayın sokaktaki herhangi birine emirler verip yerine getirmeyince hapishaneye atması gibi akıldışı bir durum ortaya çıkmaktadır. Muhatapların konumu düşünüldüğünde aradaki tek fark, olayın orduya ait bir alanda gerçekleşmesidir.

İşin bir diğer tarafı ise vicdani redcinin bir kez yargılanıp verilen ceza kadar süreyi askeri cezaevinde geçirmesinden sonra tekrar kışlaya götürülmesidir. Ve kaçınılmaz olarak tekrar emre itaatsizlikle suçlanıp tutuklanacaktır. Yani kışla-mahkeme-hapishane arasında sonsuza kadar sürebilecek bir kısır döngünün içine girmiştir vicdani redci. Bu uygulama, vicdani redcinin müebbet hapis riskiyle karşı karşıya olduğu anlamına geliyor. Nitekim Osman Murat Ülke ilk tutuklanışında (7 Ekim 1996) Askeri Ceza Kanunu'nun "milli mukavemeti kırma" suçunu düzenleyen 58. maddesi⁴ ve o zaman yürürlükte olan Türk Ceza Kanunu'nun "halkı askerlikten soğutma" suçunu düzenleyen 155. maddesinden yargılanmışsa da daha sonra sekiz defa "emre itaatsizlikte ısrar" suçlamasıyla yargılanmıştır. Bugün de tüm vicdani redciler ve vicdani red hakkını savunanlar Türk Ceza Kanunu'nun 318. ve 319. maddeleri⁵ kapsamında hapsedilme riskiyle karşı karşıyadır.

8 Nisan 2005 tarihinde İzmir'de tutuklandım ve önce görevli askerler nezaretinde 10 Nisan 2005 tarihinde Tokat'taki bir askeri birliğe, sonra da 11 Nisan 2005 tarihinde Sivas Askeri Mahkemesi'ne çıkarıldım ve bu mahkemenin kararı uyarınca Sivas Askeri Hapishanesi'ne götürüldüm. Hapishanedeki ilk gün yönetimin organize ettiği bir linç girişimine maruz kaldıysam da bazı mahkumların yardımıyla hayatta kalmayı başardım. Bu olay ve sonrasındaki kötü muameleler konusunda avukatlarımın yaptığı şikayetler doğrultusunda cezaevi yöneticileri de dahil olmak üzere dört kişinin yargılanmasına Sivas Askeri Mahkemesi'nde hala devam etmekte.⁶

Kısa bir süre sonra askeri hastaneye sevk edildim ve ordu ile bu defa da eşcinsel kimliğimle yüzleşmek durumunda kaldım. Vicdani red deklarasyonumda eşcinsel olduğumu belirtmiş ve ordunun eşcinsellere dönük saldırgan ve onur kırıcı tavrını da protesto etmiştim. Çünkü halen TSK Sağlık Yeteneği Yönetmeliği'ne göre eşcinsellik bir hastalık.⁷ Ayrıca bu durumun "resmi belgelerle kanıtlanması gereklidir." Bu resmi belgeler anal muayene raporları, psikiyatrik raporlar ve kulağa inanılmaz gelse de cinsel ilişki anında çekilmiş resim ya da video kayıtlarıdır. Eşcinsel bireye doğrudan saldırı anlamına gelen bu uygulamaları elbette kabul etmedim ve bu kabul etmeyiş karşıma cezamı ağırlaştırıcı bir neden olarak çıktı.⁸ Tahliyeme dek, askeri makamlar tarafından, "çürük" raporu almam yönünde baskı ve telkinlere maruz kaldım. Vicdani red kavramını tanımadığı için beni "emre itaatsizlik" suçlamasıyla yargılayanlar, "çürük raporu" almamı istiyorlardı. Bu raporu almam halinde yargılanmam sona erecek ve bu kısır döngünün içinden çıkmış olacaktım ancak tamamen akıldışı bir uygulamaya ortak olmuş, bu uygulamayı tasvip etmiş olacaktım. Önemli bir nokta da "suç"un insana atfedilebilecek bir şey olması mantığı üzerinden ordunun, eşcinsel olduğum kendi yöntemlerince tespit edildiğinde bütün suçlamaları geri çekerek "insan" tanımını ortaya koymasıdır –ki bu tanım reddimin kökenlerine tekabül eder.

9 Haziran 2005 tarihinde ilk davamdan tahliye edildim ancak gözetim altında tekrar Tokat'a götürüldüm ve yine askeri kıyafetleri giymem istendi ve vicdani redci olduğumu belirterek bu isteği reddettim. 10 Haziran 2005 günü Sivas Askeri Mahkemesi'nce tutuklanarak tekrar hapishaneye götürüldüm. 4 Ağustos 2005'te hakkımdaki iki "emre itaatsizlik" dosyası birleştirilerek tek dosya haline getirildi ve 10 Ağustos 2005'te her suçlamadan ikişer olmak üzere toplam dört yıl hapis cezasına çarptırıldım.

25 Ekim 2005 tarihinde Askeri Yargıtay bedensel muayenemin yapılmadığı gerekçesiyle hakkımda verilen kararı bozdu.⁹ Bu karar anal muayeneye zorlanacağım, yani devlet eliyle tecavüze uğrayacağım anlamına geliyordu.¹⁰ Yerel mahkeme 15 Aralık 2005'te her ne kadar zorla muayenenin bir insan hakları ihlali olacağı yönünde bir gerekçeyle¹¹ dört yıl hapis cezasında direndiyse de, muayene olmamamı ağırlaştırıcı neden olarak göstermekte de ısrar etti.

Karara itirazımız üzerine 9 Mart 2006 tarihinde Askeri Yargıtay Daireler Kurulu kararı¹² uyarınca tahliye edildim. Mevcutsuz olarak Tokat'taki birliğe gitmem istendi ve bunu yapmayacağımı söylememe rağmen salıverildim. AİHM'in 24 Ocak 2006'da Osman Murat Ülke'nin yaşadıklarını kötü muamele olarak tanımlayıp, şu anda içinde bulunduğu durumu da "sivil ölüm" olarak niteleyerek Türkiye'yi tazminata mahkum eden kararının¹³ bu salıverilmede etkisi olduğu kabul edilebilirse de, Türkiye Cumhuriyeti devletinin ve ordunun vicdani red konusunun gündeme gelmesinden duyduğu kaygı da önemli bir etken gibi görünmekte. Çünkü cezaevindeki her vicdani redci, konunun gündeme taşınmasına neden oluyor. Nitekim vicdani red dolayısıyla hapis yatmış Osman Murat Ülke, Mehmet Bal, Halil Savda ve ben kayıtlarda halen "kaçak" olarak görünmekteyiz ancak diğer vicdani redciler gibi, ne kaçmakta ne de saklanmaktayız. Peki, biz yasalara göre suç işliyorsak neden hapishanede değiliz?

1. Hapishanedeki bir vicdani redci hem iç hem de uluslararası kamuoyunun ilgisini çekiyor. Devlet imzalamış bulunduğu sözleşmeler dolayısıyla zor durumda kalıyor.
2. Sayılarının en az 400.000 civarında olduğu kabul edilen asker kaçaklarının temel bir insan hakkı olan vicdani red hakkından haberdar olmaları ve kaçmak yerine bu yola başvurmaları istenmiyor.
3. Türkiye'de zaten oldukça zayıf olan muhalefet, enerjisini ancak aciliyet gösteren krizlere harcayabiliyor. Hapishanede olmayan vicdani redcinin yaşadığı sorunlar, yakıcı sorunlar (Kürt sorunu, F-tipi cezaevleri ve tecrit gibi) karşısında gündemin aşağı sıralarına düşüyor. Sivil itaatsizliği öngören vicdani red hareketinin diğer toplumsal muhalefet alanlarıyla birleşmesi istenmiyor, bu yolla da marjinalize edilmeye çalışılıyor.

Bu açılardan bakıldığında aslında egemenler oldukça iyi bir strateji izlemekteler. Birkaç kişi dışında sayıları yetmiş civarında olan vicdani redcilerin "kaçak" olarak nitelenmelerine rağmen yakalanmamalarının tek açıklaması bu olabilir.

10 Ekim 2006'da Sivas Askeri Mahkemesi'nin hakkımda verdiği 10+15 olmak üzere 25 aylık ceza ise şu anlama geliyor:
Genel temayüller açısından Sivas Askeri Mahkemesi'nin, Askeri Yargıtay Daireler Kurulu'nun işaret ettiği (6+6 toplam 12 ay) cezaya ve buna bağlı olarak tahliyem kararına uyması beklenirdi. Ancak bu böyle olmadı. Askeri Yargıtay Daireler Kurulu'na kadar çıkan ilk dosya buydu. Onaylansaydı iç hukuk yolları tükenmiş olacaktı ve böylece AİHM dosyayı esastan görüşebilecekti. Öncelikle bu engellenmiş oldu. Dosyanın Daireler Kurulu'na kadar çıkmış olması ise aralıksız on bir ay yatmış olmamdı. Tutuklu yargılanan kişilerin dosyaları öncelikli olarak görüşülür. Şu anda her ne kadar "firar" suçlamasıyla hakkımda bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası istemiyle başka bir dava açılmış ve aranıyor olsam da tutuksuz olduğum için Askeri Yargıtay'a yapılan temyiz başvurusunun sonuçlanması Halil Savda örneğinde olduğu gibi bir buçuk yıl sürebilir. Yani dosyanın AİHM'de esastan görüşülmesi için şart olan "iç hukuk yollarının tüketilmiş olması" uzunca bir süre yerine getirilememiş olacak. Bu da zaman kazanmak anlamına geliyor. Bir diğer anlamı ise devletin, bu hakkı tanımamakta ısrarlı olduğunun altını çizmesi olabilir. Çünkü özellikle KKK'nın^* ateşkes ilan etmesi sonrasında iç savaşa karşı sivil itaatsizlik eylemleri, özelde de vicdani red açıklamalarının artması beklenebilir.

Ve sonuncusu: Vicdani redciler zaten hapishanede olmasalar da cezalandırılmaktalar. Şöyle ki:
Vicdani redci sürekli tutuklanma riskiyle yaşamak durumundadır. Resmi kayıtlarda "kaçak" olarak göründüğü için kimlik almaya gittiğinde tutuklanacaktır. Kimlik olmaması ise neredeyse her köşe başında yapılan kimlik kontrollerinden birine denk gelirse kendisini askeri hapishanede bulacağı anlamına gelir. Bu yüzden de kişisel ya da toplumsal alanda uzun vadeli projeler geliştiremez.

Üzerinde kimlik taşıyamadığı için sokakta bile gezememesi bir yana, sağlık kuruluşları gibi sosyal kuruluşlardan faydalanamaz.

Hiçbir resmi işlem yaptıramadığı için evlenemez, çocuğunu nüfusuna geçiremez, miras hukuku da dahil olmak üzere medeni haklardan faydalanamaz.

Yine kimlik ibraz edemediği için banka hesabı açamaz, şirket kuramaz, kayıtlı ve düzenli bir işe giremez, yani ciddi anlamda hiçbir ekonomik faaliyet gösteremez.

Pasaport alamayacağı için ülke dışına çıkamaz.

Hiçbir derneğe ya da siyasi partiye üye olamaz, dolayısıyla politik faaliyet yürütemez, bunu yapsa bile karar mekanizmalarında yer alamaz.

Kimlik ibraz edemediği için konut kiralayamaz, satın alamaz.

Yine aynı nedenle kendisine gönderilmiş bir kargoyu dahi teslim alamaz.

Kısacası, vicdani redci yeraltına itilir. Sahte belgelerle yaşamaya itilir ki hiçbir vicdani redci de bunu kabul etmediğinden risklerle yaşamayı seçer. Çünkü en büyük savunma mekanizması dürüstlüğüdür. Örneğin sahte kimlik alması egemenlerin kendisinde görmek istedikleri "kaçak"lığın altını doldurur. Bu şekilde cezalandırılır ve ülke dışına gitmeye zorlanır. Buna direnenler ise ceza tehditleriyle sindirilmeye çalışılırlar. Yine de itaatsizlik halinin daveti karşı konulmazdır, çünkü iç huzura giden tek yol düşünce-söz-eylem bütünlüğüdür.