Share | |

Postmodernizm Dosyası

Bilimin, rasyonalitenin, Aydınlanma’nın ve sömürgeciliğin şiddetli tartışmalar eşliğinde yeniden düşünüldüğü ve formüle edildiği postmodernizm tartışmaları son otuz yıldır entelektüel ve kültürel üretim alanlarına damgasını vurmuştur. Karşıt tarafların fazlasıyla kutuplaştığı, ideolojik önyargıların “tavan yaptığı”, çıkan toz duman içerisinde söz ve düşüncenin pek de duyulmadığı bu tartışmalar sürekli olarak seçimler yapmak ve bir tarafa ait olmak üzerinden kurgulanmaktadır.

Postmodernizm dosyasında, Bgst Toplumsal Araştırma Birimi’nde sosyal teori, tarih yazımı, hafıza çalışmaları, kültürel/dilsel dönüşüm, akademi, bilgi, iktidar ve eleştirinin rolü üzerine yürüttüğümüz bir dizi tartışmadan sonra ortaya çıkan makalelerle daha önce bgst Yayınları’ndan çıkmış olan Postmodernizm ve Sol ve Postmodernizm ve Rasyonalite kitaplarından bazı bölümleri bulabilirsiniz.

Postmodernizm üzerine yürütülen tartışmaların önemli bir kısmı, kültürel alanın değişimi ve sosyal bilimlerin geçirdiği dönüşümler üzerinedir; tarih yazımı ve hafıza çalışmalarının ortaya çıkışı da bu tartışmaların önemli bir parçası durumunda. Dosyanın ilk iki makalesinde de eleştirel bir tarih yazımının izi sürülmektedir.

“İkili Karşıtlıkların Ötesinde Tarih ve Hafıza” başlıklı makalesinde Öykü Tümer, postmodernizm tartışmaları temelinde hafıza, kurgu, olgu ve gerçeklik gibi kavramlar ve bu kavramlar üzerinden üretilen teorilerin toplumsal olaylarla nasıl ilişkilendirildiği ve nasıl bir politik alan açtığını (ya da kapadığını) tartışmaktadır. Yazı boyunca, Walter Benjamin, Michel Foucault, Michel-Rolph Trouillot gibi düşünürlerin tarih, hafıza ve hikâye anlatıcılığı konusundaki kavramsallaştırmalarından yola çıkılarak öncelikle seçmek zorunda bırakıldığımız ikiliklerin (olgu-kurgu, tarih-hafıza, gerçek-hikaye) kendileri teorik tartışmanın nesnesi haline getiriliyor ve bu teorilerin siyasi sonuçları üzerinden anlamlı ve üretken bir tavır geliştirebilmenin yolları aranıyor.

“Eleştirel Tarihin Peşinde” adlı makalesinde feminist düşünür Joan Wallach Scott, hayatındaki çeşitli dönüm noktaları üzerinden eleştirel tarihi kavramaya yönelik serüvenini okuyucularla paylaşıyor. Çocukluk yıllarından itibaren bilgi ile kurduğu ilişkiyi; lise ve üniversite yılları boyunca ve hâlen politikanın hayatını ve akademik alandaki tercihlerini nasıl şekillendirdiğini; yol boyunca politik, aktivist bir akademisyen olarak kimliğini oluşturmasında katkısı bulunan fikirleri ve düşünürleri aktarıyor. Joan W. Scott'un kendi deneyimlerinden hareketle ve tarihsel bir perspektifle oluşturduğu bu makalede, feminist eleştirel bir tarih yazımı arayışında karşılaşılan zorluklar, yaşanan karşılaşmalar, bilginin üretimi ve aktarımı noktasında hissedilen heyecanın yani sıra bilgi/iktidar ilişkilerinin sorgulanmasında tarihsel analizin önemi de ele alınıyor. Michel Foucault ve Jacques Derrida gibi düşünürlerin kavramları ve fikirlerini tarihsel analize ve feminist tarih tartışmalarına katan önemli bir akademisyen/aktivist olan Joan Scott’ın bu makalesi “postmodern” addedilen bir düşünürün hayatındaki köşe taşlarını ön plana çıkarması bakımından da bir hayli ilgi çekici.

Dosyanın geri kalan yazılarında sokak, siyaset, akademi ve bilgi üretim mecraları arasındaki ilişki farklı dönemler ve tartışmalar eşliğinde eleştirel bir okumaya tabi tutuluyor.

“Bir Şantajın Reddi: Postmodernizm Tartışmaları ve Eleştirel Düşünce” adlı makalede Onur Günay, postmodernizim tartışmalarında ahlakçı konumlanış ve taraflaşmaların ötesine geçen yeni bir tavır üretmenin zorunluluğundan yola çıkıyor. Makalede, kültürel/dilsel dönüşüm hakkındaki ahlakçı kutuplaşmalar tarihselleştirilerek, bu tarz kutuplaşmaların eleştirel düşüncenin özgürleştirici vaadinden ziyade akademik iktidar mücadeleleriyle ilişkilendirilebilecek muhafazakâr bir eleştiri pratiği ürettiği vurgulanıyor. Yazar, postmodernizmi üstüne birbiriyle çatışan ve ilişkisiz anlamların yüklendiği bir boş-gösteren olarak kavramsallaştırarak, kavramın siyasî ve entelektüel etiketleme işlevi edindiğini iddia ediyor. Bu sayede postmodernizmin açıklayıcılığı sıfırlanıyor ve bu taraflaşmalar dahilinde bir evet/hayır şantajı dayatılıyor.

Yazı boyunca postmodernizm hakkında Frederic Jameson, Perry Anderson, Gülnur Acar-Savran, Joan Scott, Michel Foucault, Geoff Eley, Carolyon Steedman gibi birçok farklı düşünür ve akademisyenin tartışmaları gündeme getiriliyor. Foucault’nun “Aydınlanma” hakkındaki tartışmasını takip ederek, postmodernizm hakkında alınacak farklı pozisyonların, bu şantajın reddini içermesi gerektirdiği iddia ediliyor. Bütünlüklü ve üretken bir postmodernizm eleştirisinin ancak siyaset, iktidar ve bilgi arasındaki bağların farkında olan bir tarihselleştirme ile içkin eleştiri biçimlerinin biraradalığıyla mümkün olabileceği ifade ediliyor. Bu, bir yandan kültürün ve zihinsel üretimin tarihsel/toplumsal ve maddi koşullarını hesaba katan, öte yandan da kültürel ve entelektüel ürünleri sadece kültür ve düşüncenin kendi kıstaslarıyla değerlendiren içkin bir eleştiriyi içinde barındıran bir eleştirel pratik anlamına geliyor.

“90’larda Postmodernizm ve Sol Aktivizm” isimli makalesinde Taylan Doğan, sosyal bilimlerin ancak toplumsal mücadelelerle canlı bir ilişki kurabildikleri ölçüde dar bilgi cemaatlerinin içine çekilmekten kurtulabildiğini tartışıyor. Yazar, canlı oldukları ve toplumsal muhalefetle bağ kurdukları dönemlerde postyapısalcı/postmodernist düşünce ve teorilerin, iktidar ve güç yapılarını meşrulaştırmak için kurulan söylemleri “yapı bozum”a uğratan, bu söylemleri deşifre eden ve gerçekte neye gönderme yaptıklarını açığa çıkaran bir bakış açısı olarak karşımıza çıktığını ifade ediyor. Ancak yazara göre, “yapı bozumu” öne çıkartan eleştirel bir düşünce tarzı, toplumsal muhalefetin önünü açabilecek bugüne ve geleceğe dönük pozitif bilgiler üretmekte doğası gereği güçlük çekiyor. Yazara göre, toplumsal yapıları anlamak için geliştirilen “bütünlükçü” muhalif kuramların zeminini ortadan kaldırmaya adanmışlık, entelektüel verimlilik açısından bazı sınırlamalar dayatır. Metin, bu tartışmaların 1990’lardaki seyrine odaklanıyor.

Taylan Doğan’ın ikinci makalesi olan “Toplum ve Kuram Dergisi Güz Sayısı Üzerine Bazı Eleştiriler”de ise benzer bir perspektiften Toplum ve Kuram dergisinin ikinci sayısında yer alan birkaç makale üzerinden akademinin toplumsal muhalefet ve sistem-karşıtı hareketlerle ilişkisini sorguluyor. Makala boyunca, akademik dilin siyasal alanla iletişimini kaybetmesine sebep veren bir uzmanlaşma diline gitmesi, bu sayede akademik dilin kendini iktidari bir araç olarak kurması; akademisyenlerin kişisel kaygılarla moda olan teorilere yönelmesi ve ellerindeki saha çalışmalarını ve gündelik bilgileri bu teorilere uydurmak için eğip bükmesi; ve akademinin toplumsal muhalefete karşı yapısal olarak barındırdığı tuzaklar tartışılıyor.

Bu yazıların devamında bgst Yayınlarından çıkan Postmodernizm ve Sol, Postmodernizm ve Rasyonalite kitaplarından bazı bölümleri bulabilirsiniz. ZNET’te Z Papers dergisinde iki bölüm halinde yayımlanan bu tartışmalardan belirli makaleleri de alınan tavırları ve üretilen söylemleri daha da netleştirmek için postmodernizm dosyasına eklemek ihtiyacı duyduk.

Postmodernizm ve Sol kitabından bölümlerde, tartışmanın bu bölümüne katkıda bulunan muhalif sol aydınların temel kaygısı, 1990’larda moda bir akıma dönüşen postmodernizmin sol aktivizm üzerinde yarattığını düşündükleri tahribattı. Postmodernizm, “nesnel bilimsel hakikat” düşüncesini reddediyor ve doğa bilimleri ile toplum bilimlerindeki farklı teorilerin “hakikat” iddialarını, birbirine eşdeğer “anlatılar”a (ya da “hikâyeler”e”) indirgiyordu. Bu anlatılardan birisinin diğerlerine göre daha “doğru” olduğunu savunabileceğimiz bağımsız bir referans noktasının olamayacağını öne sürüyordu. Michael Albert, Noam Chomsky ve Edwand S. Herman, muhalif hareketlerin ve ezilenlerin dünya hakkında gerçeğe yaklaşan analizler yapma uğraşını terk etmesinin, tahakküm ilişkilerini daha da güçlendireceğine dikkat çekiyorlardı. Onlara göre, gerçeği rasyonel biçimde araştırmaya ve buradan hareketle eşitlikçi ve özgürlükçü toplum vizyonları oluşturmaya en çok ezilenlerin ihtiyacı vardı.

Postmodernizm ve Rasyonalite kitabından aldığımız metinlerdeyse “Daha iyi bir dünyaya ulaşmak istiyorsak, farklı şekillerde Batı rasyonalitesi/bilim/mantık olarak adlandırılan eski düşünme biçimini reddetmemiz/aşmamız/ ondan kurtulmamız mı gerekiyor?” sorusuna ve Albert, Chomsky ve Herman’ın argümanlarına cevap arayan Ashis Nandy, Kate Ellis ve Stephen Marglin gibi postmodern düşünürlerin fikirlerini bulabilirsiniz. Bu makalelerde, bilim, rasyonalite ve sol muhalefet tartışmalarını soyut zeminlerde yürütmeyi ya da verili bilimsel ya da toplumsal “hakikatin” peşinden gitmeyi reddeden ve bütün bu tartışmaları iktidar ilişkileri içerisinde kavramaya çalışan bir bakış açısı ön plana çıkıyor.

Dosya Editörü: Onur Günay

Öykü Tümer : İkili Karşıtlıkların Ötesinde Tarih ve Hafıza (13.07.2011)
Joan Wallach Scott : Eleştirel Tarihin Peşinde (13.07.2011)
Onur Günay : Bir Şantajın Reddi: Postmodernizm Tartışmaları ve Eleştirel Düşünce (13.07.2011)
Taylan Doğan : 90’larda Postmodernizm ve Sol Aktivizm (13.07.2011)
Taylan Doğan : Toplum ve Kuram Dergisi Güz Sayısı Üzerine Bazı Eleştiriler (01.02.2011)

Postmodernizm ve Sol içinden

Michael Albert : Anti-Rasyonalizm
Michael Albert : Sokal Vakası I
Michael Albert : Sokal Vakası II

Postmodernizm ve Rasyonalite içinden

Noam Chomsky: : Bilim Tartışmaları Ashis Nandy : Ah! Ne Hoş Bir Bilim Kate Ellis : Babasız Hayat: Postmodern Bir Siyasi Pratik Stephen Marglin : Niçin Soldan Geriye Bu Kadar Az Şey Kaldı? Kate Ellis : Kate Ellis'in Albert, Chomsky ve Ehrenreich'e Yanıtı