Ordu Demokrasiye El Koydu!

AB süreciyle paralel olarak tartışılan toplumsal ve bireysel özgürlüklerin genişletilmesi, özellikle 1999’da bir dizi gelişmelerin sonrasında tüm ülkenin gündemine yoğun bir şekilde yerleşmişti. 1999’da Abdullah Öcalan’ın bir ABD operasyonu ile Türkiye’ye getirilişinin ardından PKK sınır dışına çekilme kararı almış; toplumsal ve ekonomik olarak ağır hasara neden olan Adapazarı-İzmit depremi yaşanmış; AB süreci hız kazanmıştı. Bundan iki yıl sonra yaşanan ekonomik krizle, ekonomik toparlanmanın AB süreci olmaksızın gerçekleşmeyeceği yönünde bir kanı oluşmuş, bu kanı AB sürecinin ne kadar desteklendiğini araştıran anketlere de yansımıştı. Toplumsal talepleri olan çeşitli kesimler de (liberaller, Kürt Hareketi, AKP’de toplanan İslami kesimin büyük bir bölümü, insan hakları aktivistlerinin bir bölümü, bazı sol kesim ve bireyler vs.) çeşitli gerekçelerle bu süreci desteklediler. Bu kesimlerin büyük bir bölümü AB sürecinin ekonomik getirilerine bakmaktan çok özgürlükleri genişletme anlamında bir şans olabileceğini düşünmekteydi. Nitekim, Türkiye tarihinde tartışılmasının dahi önüne engeller konulan birçok mesele bu dönemde gündeme gelmeye başladı. Sözgelimi, ordunun siyasetteki ağırlığı artık sadece ana akım dışında yer alan aydınlar tarafından eleştirilmiyor, ana akım içinde konumlanan bir kesim tarafından da, tatlı dille de olsa, dile getiriliyordu. Bir çatlak açılmıştı ve soru, bu çatlağın daha ne kadar genişletileceğiydi.

Öte yandan özellikle son iki-üç senedir gerçekleştirilen askeri operasyonlar ve suikastler (Mersin bayrak provokasyonu, Diyarbakır olayları, Hrant Dink cinayeti, Malatya olayları vs.) ve ordu, yüksek bürokrasi, CHP ve ulusalcı-milliyetçi güçlerin ortaklaşa düzenledikleri eylemliklerle (kendilerini kızıl elma koalisyonu olarak tanımlayan odakların eylemleri, 301 tartışmaları, Ermeni konferansı, Kerkük ve Kıbrıs tartışmaları, azınlık haklarıyla ilgili tartışmalar, cumhuriyete sahip çıkma mitingi vs.) bağlantılı olarak milliyetçi söylem hızla yükselişe geçti. Demokratikleşmeyi savunan odaklar ise bu süreçte ya çok cılız pratikler sergilediler ya da AB’nin Türkiye’deki statükocu kesim karşısındaki “muhalefetinden” medet umdular. Oysa AB’nin Türkiye’nin demokratikleşmesine merkezi bir önem atfetmediği Diyarbakır olayları karşısında aldığı tavırla ayan beyan ortaya çıkmıştı. Çoluk çocuğun öldürülmesine AB tarafından verilen tepki tam bir görmezden gelmeydi. Ayrıca Türkiye’nin tam üyelik hedefinden karşılıklı olarak vazgeçildiği ve imtiyazlı ortaklık üzerinde bir uzlaşıya gidildiği giderek daha belirgin bir biçimde görülmekteydi.

12 Nisan’da Genelkurmay Başkanı Büyükanıt’ın düzenlediği basın toplantısı ve 27 Nisan’da verilen muhtıra uzun zamandır sürüncemede olan özgürlüklerin genişletilmesi sürecine ordunun artık tahammülünün kalmadığını ortaya koydu. Büyükanıt, 12 Nisan’da yapacağı açıklamaları 5 başlık altında toplayacağını belirterek, maddeleri şöyle sıralamıştı: "En başta terör olayı. Kuzey Irak'taki son gelişmeler. TSK'yı yıpratmaya yönelik faaliyetler. Türkiye'de azınlık yaratma çabaları. Bir dergide yayınlanan eski bir kuvvet komutanına ait günlük ve basına akreditasyon uygulanması". GKB, konuşmasının ilerleyen bölümlerinde bu konulara cumhurbaşkanlığı seçimlerini de eklemişti. 27 Nisan muhtırası ise ağırlıklı olarak laikçi duyarlılığı dile getiriyor ve çeşitli örneklerle hükümetin anti laik kesimlere olan desteğini gündeme getiriyordu. Açıklamaların içeriğinden de anlaşılacağı üzere, GKB’nin iç kamuoyundaki ana hedefi, liberalleşme sürecinin destekçisi olarak görülen ana odaklar, yani Kürtler ve AKP’nin temsil ettiği İslami kesimdi. Bu hedefler arasında sol kesimin olmaması, cumhuriyetin kuruluşundan itibaren rejimi tehdit ettiği varsayılan üç odaktan (sol, İslami kesim ve Kürtler) sol kesimin uzun zaman önce siyaset sahnesinden çekilmesiyle alakalıydı.

12 Nisan konuşmasının vurgu noktaları incelenecek olursa;

Genelkurmay Başkanı, PKK’yi etnisiteye dayalı siyaset yapan ve silahlı güce başvuran ırkçı bir terör örgütü olarak tanımladı. Bunun karşısında Türk toplumunun ulusal değerlerine sahip çıkan her yaklaşımın (özellikle medya ve entelektüeller tarafından) “Türk milliyetçiliği yükseliyor” şeklinde yorumlanmasının ulusal güvenliğe zarar verdiğini söyledi. Özetle, PKK’ye dair Türkiye’nin resmi söylemini hatırlatıyor ve yükselen milliyetçilikten kaygı duyan kesimleri bilinen “ulusal güvenlik” söylemiyle ihtar ediyordu.

GKB, konuşmasının devamında terörle mücadelenin 6 parametresi olduğunu beyan etti: i) siyasi ve askeri kararlılık ii) işbirlikçiler ve milis güçlerinin etkisiz hale getirilmesi iii) psikolojik harekat iv) dış desteğin kesilmesi v) PKK’nin ümidinin kırılması vi) kimi yasal sınırlamaların güvenlik güçlerinin mücadelesine engel teşkil etmesi.

“Askeri kararlılık” konusunda ortada bir sorun olmadığına göre, asıl vurgu “siyasi kararlılığa” yapılıyor, merkezde yer alan partilerin Kürt sorununa yaklaşımı masaya yatırılıyordu. Böylece, AKP’nin Kürt sorununa dair dönem dönem dile getirdiği, çizgi dışına çıkan “ılımlı” söylemlerinden ve Mehmet Ağar’ın Özalvari çıkışlarından ordunun duyduğu rahatsızlık yeniden gündeme getirilmiş oldu. Özellikle AKP’nin, seçimlerin yaklaşmasıyla birlikte Kürt illerindeki oylarını artırmak için “ılımlı” söylemlere geçiş yapmaması yönünde bir uyarı yapıldı. (A. Öcalan, avukatlarıyla yaptığı görüşmelerde AKP’nin Barzani ile işbirliği yaparak -Barzani’nin Kürt illerindeki dini ilişkilerini kullanması yoluyla- bölgede oy avcılığı yapacağını öne sürmüştü.)

“İşbirlikçilerin ve milis güçlerinin etkisiz hale getirilmesi”, bölgedeki operasyonların sivilleri kapsayan biçimiyle devam edeceğini vurguluyor, “psikolojik harekat” ile kamuoyunu yanıltma operasyonlarının devam edeceği ifade ediliyordu.

“Dış destek” konusu aslında 12 Nisan tarihli konuşmanın geneline yedirilmiş durumda ve bir parça ayrıntılı irdelenmesi gerekiyor. GKB, öncelikle PKK’nin güç kazanmaya başlamasının miladına 1991 yılındaki Körfez Savaşı’nı koyarak, PKK’yi güçlendiren koşulların ya da odakların arkasındaki güç olarak ABD’yi tanımladı. Dahası konuşmasının sonraki bölümlerinde Barzani’ye yönelik yaptığı açıklamalarda, “söyleyene değil, söyletene bakılmalı” sözüyle Barzani’nin konuşmalarının arkasında da ABD’nin olduğunu ifade etti. Bir Genelkurmay Başkanı, bilindiği kadarıyla ilk kez doğrudan ABD’yi hedef aldı. (ABD’nin Kürt sorunuyla ilgili tavrı, şimdiye kadar genellikle hükümet kanalıyla eleştirilmiş, hükümetin serzenişleri bir işe yaramayınca “sabır taşımız çatladı” türünden söylemler devreye girmiş, ancak herhangi bir icraat yapılmayınca bu söylemlerin ana akım kamuoyu nezdinde inandırıcılığı kalmamıştı. Dolayısıyla kayıp puanlar hep hükümetin hanesine yazılmış, bütün “mağduriyetine” karşı “bağrına taş basıp” mücadele eden hep ordu olmuştu.) GKB, ABD’nin Ortadoğu politikalarını hedef alan çıkışını sürdürdü ve “Kuzey Irak’a müdahalenin askeri olarak başarılı olacağını ancak siyasi kararlılığın gerekli olduğunu” beyan etti. Ordunun en üst rütbesinin yaptığı bu çıkışları, ABD’ye kafa tutmaktan çok, pazarlık masasındaki konumunu güçlendirmeye yönelik bir çaba olarak yorumlamak daha doğru olur. Öncelikle hedeflenen, eğer yapılabilirse, çok sınırlı, kapsamı oldukça dar bir askeri operasyondur. Ayrıca operasyonun sınırları konusunda ABD ile bir uzlaşı olmaksızın sınırın öte yanına geçilmesi ihtimali oldukça zayıftır. Genelkurmay açısından operasyonun sonuçları askeri olarak değil, siyasi olarak değerlidir. Hedeflenen siyasi kazançlardan bazıları şöyle sıralanabilir:  AKP’yi “sınırlı” bir sınır ötesi operasyon kararına zorlamak ve bunun siyasi sorumluluğunu almasını sağlamak; bunun sonucunda AKP ve ABD arasındaki ilişkiyi zedelemek. ABD’ye Türkiye’de ordunun bostan korkuluğu olmadığını ve yeri geldiğinde nelere kadir olduğunu ispatlamak. “Kahpe” Yunan yerine ikame edilmeye başlanan “nankör-ABD uşağı” Barzani imgesini güçlendirmek. İç politikayı militarize etmek, milliyetçi bir çizgiye çekmek. AB’nin dönem dönem yaptığı orduya yönelik çıkışlara kalkan oluşturmak. Barzani ve Talabani ikilisine Kerkük konusunda gözdağı vermek. ABD’yi PKK konusunda sembolik de olsa adım atmaya zorlamak. İç politikadaki oyuncuları kendi çizdiği çerçeve içinde oyun oynamaya zorlamak. AKP içindeki Kürt kökenli milletvekillerinde rahatsızlık yaratmak. AKP ve Barzani arasında gelişebilecek yakınlaşmaların önüne geçmek. Kürt hareketini düşük yoğunluklu savaş konseptine daha fazla çekmek. Kürt hareketini yalnızlaştırmak. Operasyon sonrası doğacak siyasi rantın aslan payını almak. Operasyonun yapılamaması durumunda sorumluluğu AKP’nin üzerine yıkmak…

Terör konusundaki bir başka parametre “PKK’nin ümidinin kırılmasıydı.” Son yıllarda (1999 sonrası diye okunabilir) ülke içinde ve dışında ortaya çıkan bazı oluşumlar sayesinde PKK’nin ümitlendiğini söyleyen GKB, hem demokratik temayüllerle hareket etmeye çalışan çeşitli STÖ’leri hem de Kürt kurumlarını işaret etti. İsim vermeden DTP’yi hedef gösterdi. Konuşmasının bir başka bölümünde ise isim vererek Gündem gazetesini hedef gösterdi. (Hedef gösterilen gazeteler arasında İslami bir gazete de vardı.) Bilindiği gibi, DTP’ye yönelik yapılan operasyonların, tutuklamaların ve açılan davaların sayısı her geçen gün artıyor. Son olarak İmralı’ya bağımsız bir doktor heyetinin gitmesi gerektiğini söyleyen 54 belediye başkanı hakkında örgüt propagandası yapmaktan dava açıldı. Gündem ve Welat gazetesi de bu süreçten nasibini alıyor. Muhalif kamuoyu ise olan bitene cılız birkaç tepki vermekten öte bir şey yapmadı. İşin kötüsü, Kürt kamuoyundan da bu baskılara karşı ciddi bir cevap oluşmadı. Kürt kurumlarında çalışan kadroların ve kurum politikalarının halktan uzak olması bu noktadaki en önemli belirleyenlerden biri. Gündem gazetesinin satış rakamları düşünüldüğünde ortaya şu sonuç çıkıyor: İnsanlar okumadıkları gazeteye sahip çıkmıyorlar. DTP ise, ne yazık ki tam da sistemin tanımladığı gibi, bir tabela partisi olması ve çözüm politikaları üretememesi nedeniyle halk nezdinde itibar görmüyor. DTP son dönem, ağırlıklı olarak Güney Kürdistan’ı merkeze alan bir siyaset izliyor. Bu noktada GKB’nin yaptığı çıkış çift yönlü bir tecrit olarak değerlendirilebilir. Kürt kurumlarını hem Türkiye kamuoyundan yalıtmak hem de Kürt halkından uzaklaşmalarını hızlandırmak. Ne yazık ki, kurumlar ve kadrolar bu noktada bir uyanıklık örgütlemek yerine içe kapanmayı tercih ediyorlar.

GKB 12 Nisan’da yaptığı konuşmasının terörle mücadele bölümünde son olarak “güvenlik güçlerini sınırlayan yasal düzenlemelerden” yakındı. Terörle Mücadele Yasası meclisten geçmişken bu yakınmada nereden çıktı denilebilir. Asıl rahatsızlık AB uyum yasalarıyla yapılan düzenlemelere ilişkindir. GKB, AB süreciyle birlikte yaşanan kısmi demokratikleşmenin aksi yönünde bir esnemenin nereye kadar olabileceğinin hesabını yapmaktadır. İmtiyazlı ortaklık sürecine zarar vermeden çıkarılan uyum yasalarının ne kadarından vazgeçilebilir? GKB’nin sorduğu soru budur.

Hem 27 Nisan hem de 12 Nisan açıklamasında  “TSK’yı yıpratma çabalarına” değinen GKB, devletin temelini teşkil eden Atatürkçülük’ün ve onu temsil eden ortak değerlerin artan bir yoğunlulukla yıpratılmaya çalışıldığını söyledi. TSK’nın devletin temel direği olduğunu, o direk yıkılırsa tüm yapının yerle bir olacağını belirtti. Şemdinli suç üstüsü ve ardından gelen iddianame, Atabeyler operasyonu, andıçların sızdırılması, darbe günlüklerinin yayınlanması vb. hep bu bağlamda değerlendirildi. Buradaki asıl dert muhatap olunan iddiaları tümden ortadan kaldırmak değildir. Çünkü ordu bu şekilde örgütlendiği ve hareket ettiği sürece açık vermeye devam edecektir. Asıl dert, ordunun siyaset üzerindeki rolünün bir kez tartışmaya açılmış olmasıdır. Ayrıca ana akım medyanın bu iddialara gereğinden “fazla” değer atfetmesi orduyu rahatsız ediyor. Diğer taraftan bu rahatsızlığın anlaşılır bir tarafı yok. Çünkü medya bu olayların ciddi bir şekilde peşine düşmüyor. Örneğin medya, darbe günlükleri gündeme gelince, darbe yapma girişimini sorgulamak yerine, günlüklerin nasıl ele geçirildiğini ve hangi art niyetle cumhurbaşkanlığı seçimi öncesinde sızdırıldığını tartıştı. Günlükleri gündeme getiren Nokta dergisinin yayın hayatına “nokta” konması da ibret alınarak izlendi. GKB, rejime muhalif kesimlerin ana akıma sızmalarını önleme ve bu kesimleri yalnızlaştırma politikası izlemektedir. Böylece söz konusu odaklar marja çekilebilecek ve dar alanda kısa paslaşmalarla “halledilebilecektir”. Darbe günlüğünün ve andıç belgelerinin izinin ABD’ye gitmesi, hali hazırda lideri ABD’de yaşayan bir cemaatin olayla alakalı olduğunun düşünülmesi son dönem gündeme gelen andıç ve darbe belgelerinin boyutunu farklılaştırmaktadır. GKB, ABD’nin, bu organizasyona dahil olmasa bile, bu organizasyondan mutlak suretle haberdar olduğunu düşünmektedir. Terör kapsamında yaptığı değerlendirmelerde ABD’yi açık bir biçimde sorumlu tutmasının bir nedeni de ABD’nin bu belgelere ilişkisidir. Konuşmasının ilerleyen bölümlerinde, yıpratma çabalarının iç ve dış mihrakların ortak eylemliliği sonucunda düzenlendiğini belirterek, bu çabaların arkasındaki güç olarak ABD ve AB’yi işaret etti. Dış mihrakların iç mihraklarla işbirliğinin sonucunda cumhuriyetin hiç olmadığı kadar riskli bir sürece girdiğini, Necdet Sezer birkaç gün sonra Harp Akademileri’nde yaptığı konuşmada vurguladı. Genel söylem benzeşiyor: Yoğun bir kuşatma altında olunduğuna dair bir bilinç yaratmak ve iç ajitasyon yoluyla birlik sağlamak. Bu söylemin toplumun tüm kesimleri tarafından sahiplenilmesi beklenmese de ciddi bir müşteri potansiyelinin olduğu ortadadır.

“Azınlık yaratma” hususunda ise GKB doğrudan AB’yi, dolaylı olarak da AB sürecinde atılan adımları hedef aldı. AB müktesebatını verili haliyle uygulamanın Türkiye’yi parçalamak anlamına geldiğini söyledi. 27 Nisan muhtırasında ise TSK’nın etnik çeşitliliğe dair  tavrı çok daha sert bir şekilde ifade edildi: “Ne mutlu Türküm diyene!” anlayışına karşı çıkan herkes Türkiye Cumhuriyeti’nin düşmanıdır ve öyle kalacaktır.”

GKB’nin 12 Nisan konuşmasının cumhurbaşkanlığı seçimine dair bölümü, 27 Nisan muhtırasının ilk sinyallerini veriyordu. 12 Nisan’da, cumhurbaşkanlığı seçimlerine dair “cumhuriyetin temel değerlerine sözde değil özde bağlı bir cumhurbaşkanı seçilmesini umut ediyorum” denilmişti. 27 Nisan muhtırasında ise “cumhurbaşkanlığı seçimi sürecinde ortaya çıkan laiklik tartışmalarında tarafız, gerektiğinde tavrımızı koyarız” denildi. Muhtıranın temel vurgusu olan laikçi duyarlılıklara dair verilen örnekler ciddi bir “şeriat tehlikesini” işaret etmekten ziyade ordunun sürece müdahalesinin “bahaneleri” gibi duruyor. Muhtemelen Genel Kurmay arşivinde çeşitli muhalif odakların düzenledikleri organizasyonlara dair benzer görüntü kayıtları vardır. Bu görüntülerin mevcut sistem için bir tehdit oluşturduğunu düşünmek için görüntülerin arkasında olduğu iddia edilen siyasal zihniyetin, yani AKP’nin analiz edilmesi gerekir. AKP’nin siyasi programını geçmişteki (İslamın ilk zamanlarındaki ya da Osmanlı zamanındaki) “güzel” günlerin yeniden inşası üzerine kurmuş köktenci bir İslami hareket olmadığı açıktır. Ekonomi politikasına, siyasi tavrına bakıldığında Erbakan’ın etkisinden ziyade Özal’ın geleneğinin devam ettiren bir hareket olduğu anlaşılıyor. Kadrolarının önemli bir bölümünü de ANAP geleneğinden gelenler oluşturmaktadır. Ordu ile AKP arasında yaşanan tartışma temelde kimin muktedir olduğu tartışmasıdır. Ordu, yalnızca AKP tarafından seçildiği sürece, cumhurbaşkanı kim olursa olsun, onaylamayacağını ilan ediyor. Geçmişte yalnızca Özal’ın cumhurbaşkanlığı seçiminde ordu net bir ağırlık koyamamış, (Özal’ın başına gelenler malum) diğer durumlarda hep sürece doğrudan müdahil olmuştu. Şimdiye kadarki cumhurbaşkanlarının büyük bölümünün asker kökenli olması ya da Sezer’in ordu tarafından atanması bunu net bir şekilde ortaya koyuyor. Ordu, cumhurbaşkanlığı seçiminde söz hakkını yitirmesini, iktidarının aldığı büyük bir “darbe” olarak yorumluyor. Bu “darbeye” 27 Nisan gecesi yapılan karşı darbe ile cevap veriyor ve “bütün ihtimallerin masada olduğu” hatırlatmasını yapıyor.

12 Nisan’da yapılan konuşma ağırlıklı olarak özgürlüklerin genişletilmesinden duyulan rahatsızlığa ve Kürt Muhalefeti’ne odaklıyken, 27 Nisan’da verilen muhtıra ağırlıklı olarak laikçi duyarlılıklara ve AKP siyasetine odaklıdır. 2000-2005 yılları arasında gündeme gelen özgürlüklerin genişletilmesi ihtimalinin şu günlerde zayıfladığı, buna karşın statükocu söylemin giderek daha aktif hale geldiği görülüyor. Yapılan mitingler, açılan dernekler vb. toplum tabanında yapılan çalışmaların hız kazanacağını gösteriyor. Şimdiye kadar yapılan çalışmalar belirli bir programla ortaya çıkmamış, dışarıdan gelen libarelleşme “önerisine” karşı anti-AB’ci ve anti-ABD’ci; içeride ise anti-Kürtçü ve anti- İslamcı olmuştu. Önümüzdeki günlerde bu çalışmaların artacağını ve toplumda kutuplaşmayı kışkırtacak olayların vuku bulacağını kestirmek güç değil. Önümüzdeki dönemde demokratikleşme/değişim ihtimalini güçlendirmek ve “masadaki ihtimalleri” bertaraf etmek demokrasi mücadelesine bağlıdır. Kimi yanlarıyla 12 Mart dönemine benzetilen şu süreçte, demokratik değerlerden yana olanların yapacakları, ülke ve bölge barışı adına çok önemlidir.