Türkiye’nin İnsan Hakları Karnesinde Yerinden Edilen Kürtler:
2006 Yılına Alternatif Bir Bakış Denemesi

Tüm dünyada çatışmalardan kaynaklı ülke içinde yerinden edilme olaylarını izleyen Ülke İçinde Yerinden Edilme İzleme Merkezi [1] (Internal Displacement Monitoring Centre)’nin 2006 yılında yerinden edilen vatandaşların [2] mağduriyetlerinin giderilmesinde hükümetlerin, uluslararası kurum ve kuruluşların çabalarına ilişkin gözlem ve değerlendirmelerini içeren Yerinden Edilme: 2006 yılı Küresel Ölçekte Eğilim ve Gelişmelerin Genel Değerlendirmesi (Internal Displacement: Global Overview of Trends and Developments in 2006) [3] başlıklı raporu Nisan ayında açıklandı.

Raporda, 2006 yılında özellikle Orta Doğu ve Asya kıtalarında meydana gelen silahlı çatışmalar nedeniyle istem dışı göç etmek durumunda kalan kişilerin sayısının 4 milyonu bulduğu, dünya genelinde ise Aralık 2006 itibariyle yerinden edilen kişi sayısının 24,5 milyona ulaştığı ifade ediliyor. Rapor, diğer yıllık değerlendirme ve gözlem raporlarından farklı olarak, bu yıl, yerinden edilmenin önlenmesi, yerinden edilen kişilerin mağduriyetlerinin giderilmesinde hükümetlerin ve uluslararası kuruluşların rolü üzerinde önemle duruyor. Bu noktada hükümetlerin değerlendirilmesi için belirlenen kriterleri şu şekilde sıralamak mümkün: (a) Yerinden edilme probleminin varlığını tanıma; (b) Birleşmiş Milletler Ülke İçinde Yerinden Edilme Konusunda Yol Gösterici İlkeler ekseninde yasal ve idari çözümler üretme (c) Yerinden edilme konusunda idari bir mekanizma geliştirme.

Rapor, çoğu hükümetin bahane olarak sunduğu kaynak sıkıntısının, sorunun varlığını tanıma ve kalıcı ve adil çözümler üretme konusunda siyasi irade eksikliği düşünüldüğünde tali olduğuna dikkat çekiyor.

Raporun yukarıda bahsedilen ana hatları, Türkiye’de 1984-1999 yılları arasında yaşanan çatışmalı dönemde yerlerinden edilen, sayıları 954.000 - 1.200.000 [4] olduğu tahmin edilen, ağırlıklı çoğunluğunu Kürt vatandaşların oluşturduğu kişilerin maddi ve manevi zararlarının tazmini, vatandaşlık haklarının yeniden tesisi konusunda çalışanlar için üzerinde uzlaşmaya varılabilecek asgari bir çerçeve olarak nitelenebilir.

Bununla birlikte Türkiye’ye dair öne sürülen tespitlerle hemfikir olmak çok mümkün görünmüyor. Türkiye hükümetinin yerinden edilenlere yönelik tutumuna dair rapordaki saptamalardan en dikkat çekici olanının, sorunun varlığını tanıma yönünde gösterilen siyasi iradenin olumlu örnek olarak verilmesi olduğu söylenebilir.

IDMC raporunun 2000 yılına kadar sorunun görmezden gelindiği, varlığının reddedildiği, ancak Avrupa Birliği süreciyle birlikte yanıt oluşturmak kaçınılmaz bir hale gelince [5] ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin (AİHM) verdiği kararlarla Türkiye’yi ağır bir tazminat yükünün altına sokmasını önlemek üzere [6] Tazminat Yasası’nı yürürlüğe koyduğu, yasanın uygulaması ve yasanın yanı sıra geliştirilen tüm önlemlerde de meselenin bir dış politika engelinin ötesinde kavranamadığına değinmemesi bizleri oldukça eksik bir değerlendirme ile karşı karşıya bırakıyor.

Böyle düşünmemizde en temel etkenin her ne kadar AİHM tarafından bir iç hukuk yolu olarak değerlendirilse de [7] , Tazminat Yasası’nın hükümet tarafından yeterince sahiplenilmemesi olduğunu söylemek gerekiyor. [8] Zorunlu göç vakalarının yoğun olarak yaşandığı Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde çalışma yürüten sivil toplum kuruluşları ile diyaloga girilmeden hazırlanan ve yasa metninde, uygulamada bir çok sorun içeren Tazminat Yasası’nın iç hukukta başvurulabilecek tek mekanizma olması nedeniyle sahiplenilmesi oldukça önemli. Buna karşın, 1984-1999 yılları arasındaki yoğun çatışmalı dönemde yaşanan son derece ağır insan hakları ihlallerinin, maddi ve manevi kayıplarının bir nebze de olsa tanınması anlamına gelebilecek bu yasadan, Aralık 2006 itibariyle, yerinden edilenlerin %53,4’ü haberdardı. Yasayı “bir nebze de olsa sorunu tanıma” olarak nitelememizin sebebi ise yasanın “genel gerekçesi”nde de bahsedildiği gibi sosyal risk ilkesine dayanması. Diğer bir deyişle burada sorumluluğun ancak şu anlamda kabul edildiğini söylemek mümkün: “Evet, zorunlu göç oldu, biz engelleyemedik”. Bu türden bir yaklaşımın bir diğer örneğini “yerinden olma” ve “yerinden edilme” kavramlarının kullanımına ilişkin tasarrufta görmek mümkün. Hükümet tarafından üretilen tüm metinlerde “yerinden olmuş kişiler” kavramının kullanılması, faili belli olmayan bir duruma gönderme yapıyor. Bilgin Ayata’nın kurduğu ironi ile “Yerinden Olmuş Kişi” yani “Y.O.K.” [9] olan kişiler sonuçta hükümet politikalarının oluşturulması sürecine bırakın dahil edilmeyi, samimi bir şekilde gündeme dahi alınmamış oluyor. Kullanılan terminolojide “öznesizliğin” yanı sıra, zorla göç ettirilenlerin Kürt olduğuna ilişkin bir bahse de rastlamıyoruz. [10]

IDMC Raporunda Türkiye’nin olumlu örnek olarak gösterildiği bir diğer konu ise hükümetin bu konuda bir çerçeve metni oluşturması [11] ve Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (United Nations Development Program – UNDP) ile yaptığı anlaşma uyarınca yürürlüğe koyduğu Van Eylem Planı [12] . Van Eylem Planı’na baktığımızda uluslararası hukuk nezdinde kabul görmüş insan haklarını yaygınlaştırma (mainstreaming human rights) kavram ve uygulamalarının yer aldığını görüyoruz. Örneğin çatışmalı dönemde işlenen cinsel suçlar konusunda herhangi bir hükme yer vermemekle alenen cinsiyet körü olan Tazminat Yasası’nın aksine Van Eylem Planı “toplumsal cinsiyet eşitliğinin yaygınlaştırılması”, “kadınların katılımı”, “kadınların ekonomik ve sosyal olarak güçlendirilmesini” amaç olarak benimsiyor. Bununla birlikte Eylem Planının oluşturulması sürecinde Van’da kadın çalışması yürüten sivil toplum örgütlerinin sesine yeterince kulak verilmediği eleştirisi, Van Eylem Planında kullanılan insan hakları terminolojisi söylemden mi ibaret diye düşündürtüyor. [13] Zira aynı örnek üzerinden gidersek projede yer alan mikro kredi projeleri, çok amaçlı toplum merkezleri, meslek edindirme kursları tasarlanırken -kadın kurumlarının katılımı önemsenmiyorsa- ne gibi bir tespit ile ve hangi kadınların ihtiyaçlarına yanıt oluşturma kaygısıyla hareket edildiği merak uyandırıyor. Eğer hala sorunun varlığını tanıyan bir siyasi iradeden bahsediyorsak, Eylül 2006’da açıklanan Van Eylem Planının mevcut haliyle uygulamaya konması için Nisan 2007 itibariyle bütçe bekleniyor olduğu bilgisi sanıyoruz ki zihinlerimize bir soru işareti daha ekleyecektir.

IDMC gibi, tüm dünyada uzun bir zaman görmezden gelinen yerinden edilme konusuna dikkat çeken, yaptığı çalışmalarla dünyanın dört bir yanında çatışmalar veya insan hakları ihlalleri sonucunda yerinden edilen milyonlarca insanın korunmasına ve bu insanlara yardıma yönelik ulusal ve uluslararası kapasitenin geliştirilmesine katkıda bulunan saygın bir kuruluşun Türkiye’ye ilişkin son derece iyimser saptamalarına katılmayı sanıyorum herkes isterdi. Ancak, gelinen aşamada yukarıda yalnızca bir kısmından bahsedilen sorunların giderilmesi, bu sorunların kalbinde yatan Kürt meselesinin toplumsal barış ve adalet çerçevesinde çözümlenmesi için kat edilmesi gereken epeyce uzun bir yol var.

---